Follow by Email

Friday, June 24, 2016

આસપાસ - ચોપાસ : સોડા, સા, ચા, ગુલાબી અને ઈંગ્લિશ ટી (૨)

Image result for logo of wagh bakri teaચા અને અંગ્રેજો એક બીજાના ચારિત્ર્યના અવિભાજ્ય અવયવો છે. ચા અને ચારિત્ર્ય? જી હા! દરેક પ્રકારની ચાને વિશિષ્ઠ character હોય છે. જેને champagne tea કહે છે તે દાર્જિલિંગ ચાની ખુશબો, તેનું નમણું સૌષ્ઠવ દુનિયાની અન્ય કોઈ ચા - આસામ, નિલગિરી, 'સિલોન' કે પછી ચીનની ઉલૉંગ અથવા લૅપસેંગ સુચૉંગ ચામાં નહિ મળે. આમાંની દરેક ચાને આગવું character હોય છે. આપણા ગુજરાતમાં મળતી પ્રખ્યાત ચાની વાત કરીએ તો દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા ભારત આવેલા દેસાઈ ભાઈઓની 'વાઘ બકરી' ચાની વાત કર્યા વગર નહિ ચાલે. આ ચા ઠેઠ અમેરિકા અને બ્રિટનમાં પહોંચી ગઈ છે અને તેના ચાહકોને બીજી કોઈ ચા ભાવતી નથી. 'વાહ બાજ!' કે 'ગ્રિન લેબલ' પણ નહિ.

વિશ્વભરમાં ચા પહોંચાડનાર અને તેમાંથી ધનાઢ્ય થનાર પ્રજા તે અંગ્રેજ. એક જમાનો હતો કે આખા ઈંગ્લૅન્ડમાં બપોરનો ત્રણથી ચાર વાગ્યાનો સમય ‘ટી બ્રેક’ અને તે દરમિયાન પંદર મિનિટ આખા દેશમાં કામ બંધ થઈ જાય. ક્રિકેટમાં પણ 'ટી ટાઈમ'નું મહત્વ આગવું. બ્રિટનના કારખાનાંઓના માલિકો આ ‘બ્રેક’થી કંટાળી ગયા. Man-hourનો હિસાબ કરનારાઓની ગણત્રી પ્રમાણે બપોરે ચા માટે કામ બંધ કરવાથી દેશમાં દર વર્ષે લાખો man-hoursની ખોટ થાય છે એ જાણી તેમણે ‘ટી બ્રેક’ પર બંધી મૂકી. પંદર મિનિટની 'ચાય-બંધી'ના પરિણામે બ્રિટનના તમામ યુનિયનોએ આખા દેશમાં હડતાલ પાડી. પંદર દિવસ ચાલેલી હડતાલમાં કરોડો પાઉન્ડ્ઝનું નુકસાન થયું. જો કે ચાની ખપત વધી ગઈ હતી. હડતાલિયા બહાર ટાઢમાં બેસી મોટા મોટા મગ ભરીને ચા પીતા. અંતે શેઠો હાર્યા અને તેમણે ટી - બ્રેક ચાલુ કર્યો. ચાના ઠામમાં - I mean કપમાં ચા પડી ગઈ અને સૌ રાજી થયા.

લંડનમાં મને જ્યારે સોશિયલ સર્વિસીઝમાં નોકરી મળી અને કામનું induction થયું ત્યારે કામના ethicsનો પરિચય કરાવવાનું કામ પૅટ્રિશિયા હૅમ્પસને કર્યું. સૌ પ્રથમ તે મને અૉફિસના ખુણામાં બનાવેલી ચાની pantryમાં લઈ ગઈ. “જ્યારે મન થાય ત્યારે અહીં આવીને ચા બનાવીને પીવાની. અહીં પંદર જાતની જુદી જુદી ચા (જેમાં લૅપસૅંગ સુચૉંગ પણ હતી), ખાંડ, સૅકેરિન, મધ, બુરૂં અને દૂધ તથા ચાર જાતનાં બિસ્કીટ છે. અહીં એક શિરસ્તો છે : જ્યારે ચા પીવાનું મન થાય ત્યારે આપણી ટીમમાં પૂછવું કોઈને ચા પીવી છે કે કેમ. જે માગે તેના માટે પણ ચા બનાવવાની. બીજાઓ પણ તમને આ પૂછશે. દર મહિને ટી-ક્લબની સેક્રેટરી પૈસા ઉઘરાવશે. તમે ચા પીઓ કે ન પીઓ, મેમ્બરશિપ ફરજિયાત છે.”

તે દિવસે હંમેશ મુજબ બપોરે ચા પીવાનું મન થયું અને મેં જાહેર કર્યું કે હું ચા બનાવું છું. મારા સહકારી બૅઝિલ વૉલ્ટર્સે કહ્યું, “મારા માટે મિન્ટ ટી બનાવજે. હું ચાર ચમચી ખાંડ લઉં છું, હોં કે!” 

પૅન્ટ્રીમાં જઈ મેં જોયું તો મિન્ટ ટી (પુદિનાની ચા)ની ટી બૅગ્ઝ હતી. મેં મગમાં એક ટી બૅગ મૂકી, તેમાં ચાર ચમચી ખાંડ, ઉકળતું પાણી અને દૂધ નાખીને બૅઝિલ માટે ચા બનાવી. તે કામમાં હતો અને જોયા વગર તેણે ચાનો  ઘૂંટડો લીધો અને ચિત્કારી ઉઠ્યો, “નરેન્દ્ર, This is disgusting! આ શું બનાવ્યું છે?” 

મેં કહ્યુું, “તારી મિન્ટ ટી! તેં કહ્યા પ્રમાણે જ”

“પણ તેમાં આ ધોળું ધોળું શું નાખ્યું છે?”

“અરે ભલા માણસ, ચા માં દૂધ સિવાય વળી સોનેરી રંગ આવતો હશે?” 

આખી ટીમ અમારું સંભાષણ સાંભળી રહી હતી, તે મારી વાત સાંભળી ખડખડાટ હસવા લાગી. તે દિવસે મને ખબર પડી કે અહીં ચાના બે મુખ્ય પ્રકાર છે. એક તો આપણે પીએ તે ચા - tea -  અને બીજી હર્બલ ટી. હર્બલ ટીમાં ફક્ત ઉકળતું પાણી અને જેને જોઈતું હોય તેના માટે તેમાં મધ પડે, બીજું કશું નહિ. બાકી રેગ્યુલર ચામાં દૂધ, ખાંડ જોઈએ. અહીંની મિન્ટ ટી હર્બલમાં સામેલ થાય અને… નવી ઘોડી, નવી ચા!

ઈંગ્લૅન્ડમાં કોઈ ગુજરાતી પરિવારને મળવા જાવ ત્યારે આપણી પરંપરાગત મહેમાનગિરી પ્રમાણે ચા મૂકતાં પહેલાં વિનયપૂર્વક પૂછવામાં આવશે, ‘તમે ઈંગ્લીશ ટી પીશો કે ઇન્ડિયન ચાઈ?’ પહેલા પ્રકારમાં કિટલીમાં ટી બૅગ્સ મૂકી, તેમાં ઉકળતું પાણી રેડી, તેને ચાર- પાંચ મિનિટ brew થવા દેશે . ત્યાર પછી ટ્રેમાં કિટલી, ગરમ દૂધનો ટચૂકડો જગ, ખાંડ કે સૅકેરિનની પડિકીઓ અને ગરમ કરેલા ચિનાઈ માટીના 'મગ' રજુ થશે. ઇન્ડિયન ટી એટલે તપેલીમાં પાણી, ચા, ચાનો મસાલો અને દૂધ નાખીને રીતસર ઉકાળીને બનાવેલી અસ્સલ દેશી ચા. 

અમેરિકાની ચા વિશે પૂછશો મા. સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ પછી ન તો તેમને ચા વિશે પ્રેમ રહ્યું કે તેનો ધાર્મિક વિધિ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર ગણાતી ચા બનાવવાની રીત. અહીં બસ કૉફી, કૉફી અને કૉફી. જાવા, કોલમ્બિયન, સુમાત્રા, એસ્પ્રેસો, કાપુચિનો, મોકા, લાટે, પમ્પકીન પાય્ - એવી જાત જાતની કૉફીઓ અને અનેક જાતની પદ્ધતિઓથી બનાવેલી કૉફી મળશે. પહેલી વાર એક અમેરિકન પરિવારના ઘેર મને પૂછ્યું ત્યારે મેં ચા ની વિનંતી કરી. “તમારે ચા સાથે લિંબુ જોઈએ કે મધ? જોઈએ તો બન્ને લાવું.” 

ચા અને લિંબુ? ચા અને મધ? મને બૅઝિલ વૉલ્ટર્સનું વાક્ય યાદ આવ્યું : How disgusting!

***

મિલિટરીના સમયની બે વાતો યાદ રહી ગઈ. જવાનોના લંગર (કિચન)માં બનતી ચા એટલે દુનિયાની નંબર બેની ચા. પહેલી અૉફ કોર્સ નરબદામાસીની. અહીં બનતી ચામાં કાર્નેશનનું કન્ડેન્સ્ડ મિલ્ક પડે અને મિલિટરીમાં આવતી ખાસ ભુક્કીની ફ્લેવર એવી તો અદ્્ભૂત કે ન પૂછો વાત. અને આ ચા પીવાની મજા તો મિલિટરીમાં મળતા સફેદ રંગના જબરજસ્ત મગ (જેમાં આપણા ત્રણે'ક કપ ભરાય). કોઈ પણ ચોકીમાં જાવ, જવાન તમને ન પૂછતાં ગરમાગરમ ચાના મગ લઈ આવશે.

બીજી વાત. મિલિટરીમાં ભરતી થયા બાદ ટ્રેનિંગ લેવા પહેલી વાર મહારાષ્ટ્રની સંસ્કાર નગરી પુના ગયો ત્યારે સ્ટેશન બહાર આવેલી એક દુકાનની નજીકના ઓટલા પર એક ભાઈ મોટો સ્ટવ રાખીને ચા બનાવતા હતા. અહીં એક જ પ્રકારની ચા બનતી હતી અને તેમના અસંખ્ય ગ્રાહકોમાંના કેટલાક ધીમેથી વાતો કરતા ચા પીતા હતા અને બાકીના શાંતિથી તેમનો કપ રજુ થવાની રાહ જોતા હતા. ઓટલાની ભીંત પર મોટા અક્ષરનું બોર્ડ હતું.

"અમૃતતૂલ્ય ચહા."


આ બે શબ્દોમાં સમાઈ જાય છે ચાનો મહિમા.

Thursday, June 23, 2016

આસપાસ ચોપાસ : સોડા, સા, ચા, ગુલાબી અને ઈંગ્લિશ ટી (૧)

સૌરાષ્ટ્રની મહેમાનગતિ વિશ્વવિખ્યાત છે. અમારે ત્યાં સમય અને સંબંધ પ્રમાણે યથોચિત મહેમાનનવાજી થાય તેમાં કોઈ શંકા નહિ. બચપણમાં વડીલોની સાથે હતા ત્યારની વાત જુદી પણ થોડો સમજણો થયા બાદ આની પ્રતિતિ સારી રીતે થઈ ગઈ.

સાતમા ધોરણમાં આવ્યો ત્યારે અમારે ભાવનગર રહેવા જવાનું થયું. બાર વર્ષની વયે અમારા ઘરમાં "મોટો પુરુષ" હું જ હતો! બાને ઓછું સંભળાતું અને બહેનો મારાથી ઘણી નાની, બહારના બધા કામ કરવાની જવાદરારી મારી જ. તેથી ‘ગ્રોસરી શૉપિંગ’ કરવા  રવિવારે ઊંડી વખાર જતો. બજારમાં શાળાના એકબીજાના નામથી નહિ, પણ ચહેરાથી ઓળખતાે કોઈ વિદ્યાર્થી મળી જાય તો તે  હસીને પૂછશે, ‘કેમ છો? પાન જમશો?” તે વખતે સાદું પાન બે પૈસામાં મળતું. કોઈ વાર ક્લાસમેટ મળે તો ‘ચાલો, સોડા પીવા!” કહી પરાણે લઈ જાય. દુકાનના માલિક પનાભાઈ પણ ઘરના સદસ્ય જેવા. ઘરાકની સાથે કોઈ હોય તો હસીને પૂછે, “બોલો બચુભાઈ, મેમાન માટે પાન કે સોડા?” 

બચુભાઈ “સોડા” કહે ત્યાં પનાભાઈ થડાની પાસે પાણીથી ભરી રાખેલા માટીના મોટા કુંડામાં મૂકેલી લખોટીવાળી લીલા કાચની ભારે ભરખમ સોડાની બાટલી કાઢે. લાકડાની નાનકડી ગોળ ડબી જેવા સાધનથી બાટલીમાંની ગોળી પર આઘાત કરે. ફટાકડો ફૂટવા જેવા અવાજ સાથે બાટલી ખૂલે અને જ્વાળામુખીમાંથી ખળખળ કરીને લાવા નીકળે તેમ ફીણવાળો સોડા નીકળે, તે પનાભાઈ બે નાનકડા ગ્લાસમાં રેડીને અમને આપતા. (જ્વાળામુખીમાંથી લાવા ખળખળ અવાજ કરીને નીકળે છે એ મારી કલ્પના છે. ખરું ખોટું ભગવાન જાણે! પણ સોડાની બાટલીમાંથી ખળખળ અવાજ જરૂર નીકળતો.) તે વખતે સાદી સોડા એક આનામાં મળતી અને અમે ભાઈબંધો અડધી અડધી પી લેતા. વર્ગમાંનો સાથી સારો ભાઈબંધ થયો હોય તો સાદી સોડાને બદલે કાશ્મિરી સોડાનો અૉર્ડર આપે. ભાવનગરની કાશ્મિરી સોડા બહુ પ્રખ્યાત. સૌ પ્રથમ પનાભાઈ એક લિંબુ કાપે, તેમાંનું અર્ધું એક ગ્લાસમાં અને અર્ધું બીજા ગ્લાસમાં નિચોવે. ત્યાર પછી તેમાં ચપટી મીઠું અને કાળા મરીનો પાવડર ભભરાવે અને તેમાં ફીણવાળો સ્ટ્રૉંગ સોડા રેડે. આ થઈ કાશ્મિરી સોડા. કિંમત બે આાના! 

મિડલ સ્કુલમાં ગયો ત્યારે મને અૅડમિશન સરકારી નિશાળમાં દાખલો ન મળ્યો. ખાનગી નિશાળમાં નાણાંની સંકડાશને કારણે જુદા પી.ટી. ટીચર રાખવાની જોગવાઈ નહોતી તેથી સઘળા વર્ગશિક્ષકોને એક વધારાની ડ્યુટી અપાઈ હતી. અઠવાડિયામાં એક કલાક કસરતનો પિરિયડ તેમણે લેવાનો. 

અમારા સાહેબ અમને ખુબ દોડાવતા. અમે થાકી જઈએ તો કહેતા, ‘સાવ તકલાદી શરીર છે તમારું. અમારી જેમ બચપણમાં દૂધ ને બદલે ચા, ચા અને ચા પીધી હોય તો પછી શું થાય? તમને તો ગળથૂથીમાં ચા પીવડાવવામાં આવે છે. આજકાલના માતા-પિતા પણ કેવાં ! બાળક પાસેથી તેઓ સૌથી પહેલું કયું વાક્ય બોલાતાં શીખવે છે એ પણ હું જાણું છું,” કહી અમારા સર્વજ્ઞ માસ્તરસાહેબ ચાળા પાડીને કહેતા, “બા, ચા પા!”

માસ્તર સાહેબ ગણિતના શિક્ષક હતા તેથી ઈતિહાસ સાથે તેમને ખાસ લેવાદેવા નહિ. હોત તો ચા વિશે જરા માનપૂર્વક વાત કરી હોત. તમે જ કહો, જગતમાં ચા ન હોત તો દુનિયાના આજના સૌથી શક્તિશાળી દેશ - અમેરિકાનો જન્મ થયો હોત? બૉસ્ટનના બંદરે ચાની પેટીઓ આવી ન હોત તો હજી સુધી અમેરિકા તેના પાડોશી કૅનેડાની જેમ ઈંગ્લૅન્ડની મહારાણીના ફોટાવાળી કડકડતી ડૉલરની નોટ વાપરતો હોત. કૅપિટોલ બિલ્ડીંગ પર યુનિયન જૅક ફરકતો હોત. 

ઈંગ્લૅન્ડ અને અમેરિકાની વાત જવા દો. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પણ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતામાં ચાનું મહાતમ નથી કહ્યું? “સર્વસ્ય ચાહમ્!” દુનિયામાં બનતી સઘળી ચામાં હું સમાયો છું. આવો મહિમા છે ચા નો!

***
આઠમા ધોરણમાં (વર્ગમાં સૌથી છેલ્લી) પાટલી પર મારી સાથે બેસતો ભરત જાની ચા અને બીડીનો ખાસ શોખિન. તેના બાપુજી પૈસાદાર અને આધુનિક વિચારના હતા તેથી તેને અઠવાડિયાનો એક રૂપિયો પૉકેટમની તરીકે આપતા. શાળાના પહેલા દિવસે ભરત મને રિસેસમાં બહાર લઈ ગયો અને બીડી અૉફર કરી. મેં ના પાડી. તેણે બીડી પેટવી અને મને કહ્યું, ‘હાલ્ય, તને ચા પીવડાવું.” 

અમારા ઘરમાં હૉટલમાં જવું ખરાબ ગણાતું. મેં ભરતને ના પાડી, તો કહે, “એલા, કેવો છો તું? તું અહીં નવો નવો છે એટલે અહીંની કહેવતો જાણતો નથી. જો સાંભળ, ‘ઘરમાં બા ને બજારમાં ચા!’ મનમાં ગમે એટલો ઉચાટ હોય, અશાંતિ હોય, ઘરમાં બાનો સહારો સૌથી મોટો. ઘરની બહાર મનમાં આવું કંઈ થાય તો ચા સિવાય બીજું શું? અને બીડીનો મજો તું નથી જાણતો. એક વાર પીશ તો તું’યે કે’વા લાગીશ કે બીડી મારી સ્વર્ગે ચડવાની સીડી.” 

સમય જતાં ભરતની બન્ને વાત સાથે હું સમ્મત થયો. ઘરમાં કે બહાર, જીવનના અંત સુધી આધિ - વ્યાધિ - ઉપાધિમાં બાનો સહારો હંમેશા રહેવાનો. કામની જગ્યાએ ટેન્શન થાય તો બજારમાં જઈએ અને તત્કાળ ચા મળે! ચા આવી,ઉપાધિ ભાગી! રહી બીડીની વાત. ભરતની વાત સાચી : બીડી પીનારા જીવનની સીડીની ઉપર કે નીચે ઝપાટાબંધ ચઢવા કે ઉતરવા લાગે છે.

મૅટ્રિક સુધી પહોંચતામાં ખાતરબરદાસની રીત બદલાતી ગઈ. મહુવા પાસેના ગામડામાં મારા ભાઈબંધ રવિભાઈ જોશીને ઘેર જઈએ ત્યારે સૌથી પહેલાં તેમનાં બા - જેમને અમે નરબદામાસી કહેતા -  આવકારના સ્મિત સાથે કહેતાં, ‘બેસ ભગા, હું સા મૂકું.” પછી જર્મન સિલ્વરના કપ - રકાબીમાં માસી ચા લાવતાં. તે વખતે અમે રકાબીને અડાળી કહેતા, તેમાં ચા રેડી સબડકા મારીને ચાનો આસ્વાદ લેતાં. માસીએ બનાવેલી ‘સા’ જગતમાં અદ્વિતિય હતી. આજકાલ અમુક પેય (ખાસ કરીને સ્કૉચ) અને ખાદ્ય પદાર્થ (અમે તો જાણતા નથી, પણ લોકો કહે છે લખનૌના ચપલી કબાબ)માં આવતી smoky - ધુમ્રમય ખુશબો વિશ્વવિખ્યાત છે, તેમ નરબદામાસીએ બનાવેલી ‘સા’માં અદ્ભૂત smoky ખુશબોની લહેજત મળતી. માટીના ચૂલામાં છાણાં અને સાંઠીકડા સળગાવીને મૂકેલી ‘સા’માં તેમનાં ગમાણમાં રાખેલી ભેંસના મલાઈદાર દૂધમાં ઉકાળેલી ચા જગતમાં બીજે ક્યાં’ય ન મળે. હજી પણ નરબદામાસીની ‘એક એક અડાળી સા’ ની યાદ આવે છે ને હૈયામાં વતનની તીવ્ર યાદ જાગી ઉઠે છે!

ચાની મહિમાથી કોણ અપરિચિત છે? ગુજરાતમાં આપણી સર્વ-પ્રમાણિત અવિધિસરની “બેસવા જવાની” પદ્ધતિમાં સગાં સંબંધીઓને ઘેર અગાઉથી જાણ કર્યા વગર પહોંચી જવાની રસમમાં મહેમાનગતિ કરવાની સૌથી સરળ પદ્ધતિ કઈ? અલબત્ ચા-પાણી. જો ચા ન હોત તો આપણે મહેમાનોની પરોણાગત કેવી રીતે કરી હોત? આ પૃચ્છા કરતાં જ અમારાં ગૃહિણી તરત બોલી ઉઠ્યાં, “આવા ભયંકર પ્રશ્નો ન પૂછો!” 

***
મારા ખાસ ભાઈબંધ - એક થાળીમાં જમનારા અને એક ડબલે.… ખેર, મારાં બાનું મારા પર જેટલું હેત, એટલું જ હેત જેના પર હતું તે ચંદ્રકાંત ત્રિવેદીને રાજકોટમાં નોકરી મળી. તેને મળવા હું પહેલી વાર ગયો, ત્યારે સવારના પહોરમાં તેઓ મને નજીકની હોટલમાં ચા પીવા લઈ ગયા. આ હોટલમાં ચા સિવાય બીજું કશું મળે નહિ. અહીં મોટા બોર્ડમાં એવડા જ મોટા અક્ષરોમાં menu લખેલો હતો.. ચા ના આટલા પ્રકાર હશે તેનો મને અંદાજ નહોતો :
સાદી
સ્પેિશયલ
કડક મીઠી
મસાલાની
ઘાટો
લિપ્ટન
બાદશાહી
અમીરી 
અને છેલ્લે પોસ્ટ સ્ક્રિપ્ટ જેવા સાવ નાનકડા અક્ષરમાં લખ્યું હતું ‘ઉકાડો’ - એટલે ઉકાળો.  આ વાનગીમાં પાણીમાં દૂધ, ખાંડ અને ચાને બદલે ચાનો મસાલો નાખીને ઉકાળીને જે પ્રવાહી (અંગ્રેજીમાં concoction) બનાવાય તે. આમાં સૌથી મોંઘી ચા એટલે અમીરી. આઠ અાનાનો (પચાસ પૈસાનો) એક કપ. અમારી દોડ કડક મીઠી સુધીની. ગમે તે હોય, ‘સા’ જેવી મજા બીજે ક્યાંય નહિ.

***
નોકરી નિમિત્તે અમદાવાદ ગયો ત્યારે ત્યાં ચાનું વિશ્વ નિરાળું હતું. ત્યાં ઠેર ઠેર ઈરાની ‘રેસ્ટોરન્ટ’ હતાં. ત્યાં સૌથી સસ્તી અને લોકપ્રિય ચા હતી - ગુલાબી. આનું નામ ગુલાબી કેમ પડ્યું તે અૅડવાન્સ ઈરાની રેસ્ટોરન્ટના માલિક બહેરામજી ઈરાની પણ નહોતા જાણતા. તેમનું રેસ્ટોરન્ટ કદી ખાલી નહોતું પડતું. આનું એક જ કારણ હતું : આસપાસ રહેનારા અમદાવાદી ઉર્દુ બોલનારા શિઘ્ર કવિઓ  - I mean ગઝલ - નજમ - શેર લખનારા સર્જકો અહીં ચાર આનામાં મળતી ગુલાબી ચાનો એક એક કપ અને બબ્બે રકાબીઓ મગાવી કલાકો 
Image result for old people in cafe
સુધી એકબીજાને ‘સમાદ ફરમાઈએ’ કહી પોતાની કૃતિઓ સંભળાવતા, અને ‘ઈર્શાદ’, ‘ક્યા બાત!’ કહેતા. ‘અહો રૂપમ્ અહો ધ્વનિમ્’નો અા સિલસિલો આખો દિવસ ચાલતો રહેતો. આમાંનો એક શેર મને હજી યાદ છે : પત્નીને ઉદ્દેશીને લખેલો આ શેર હતો “યે તેરી જીભ હૈ કે હૈ હાથી સૂંઢ/ તેરેકુ લડના હૈ તો ઔર કિસીકો ઢૂંઢ. શ્રોતાઓ વાહ! વાહ! કરતા. આ કોઈ નવી વાત નથી. આવા અહો રૂપમ્ અહો ધ્વનિમ્ પ્રકારના સાહિત્ય મંડળોથી સૌ પરિચિત છે. અૅડવાન્સ ઈરાનીમાં જતા લોકો ગરીબ હતા તેથી એકબીજાને ગુલાબી પીવડાવી એકબીજાને પુરસ્કાર આપતા. સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં ચાલતા મંડળોમાં વાહ વાહ! અતિ ઉત્તમ, સાક્ષરશ્રી! કહી તેમને તથા એકમેકને off the shelf મળતી ટ્રૉફીઓ અર્પણ થતી હોય છે. જે હોય તે, પણ ગુલાબીના રંગમાં રંગાયેલા મંડળની વાત જ જુદી હતી.

અમદાવાદમાં મારા મિત્ર સદાનંદને નોકરી મળ્યા બાદ તેણે તેના કામની જગ્યાની નજીક રિલીફ રોડ પર નવું રેસ્ટોરાં શોધી કાઢ્યું. : ’ગુલાબી’ ચાના સર્જક ઈરાનીઓથી upmarket ગણાતું, રિલીફ સિનેમાની બાજુમાં આવેલ ઈમ્પિરિયલ રેસ્ટોરન્ટ. અહીં બનતી ચા એટલી તો ઉત્તમ હતી કે તે પીવા દૂર દૂરથી લોકો આવતા. અમારા જેવા ‘રેગ્યુલર્સ’માં એક સજ્જને અમારૂં ખાસ ધ્યાન દોર્યું હતું. આછા બદામી રંગનો લૉંગકોટ, ધોતિયું અને કાળી ટોપી પહેરેલા, ઉજ્જવળ કાંતિના અને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા આ વૃદ્ધ સજ્જન અમને દરરોજ - ટાઢ, તડકો, વરસાદ - કશાની પરવા કર્યા વગર સવારના આઠના સુમારે અચૂક ઈમ્પિરિયલમાં દેખાતા. સદાનંદે કહ્યું, “અહીંની ચાના આ સાચા દર્દી છે.” 



 મેં જીવનમાં લખેલ પહેલો લેખ નવચેતનને મોકલ્યો ત્યારે સંપાદકશ્રીએ મને મળવા બોલાવ્યો. જ્યારે પાલડીમાં આવેલા તેમના ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે તેમને જોઈ હેરત પામી ગયો. જેમને અમે ઈમ્પિરિયલમાં દરરોજ જોતાં તે સજ્જન નવચેતનના તંત્રી - શ્રી. ચાંપશીભાઈ ઉદ્દેશી હતા! રોજ અમે નજીકના ટેબલ પર બેસતા અને તેઓ અમને જોઈ એકાદ વાર સ્મિત પણ કરી લેતા. તે દિવસે તેમના ઘેર ગયો ત્યારે તેમના વ્યક્તિત્વના ભિન્ન પાસાના દર્શનનો અલભ્ય લાભ મળ્યો. ઈમ્પિરિયલની ચાને કારણે હોય કે તેમની યુવાન લેખક (મારી ઉમર તે વખતે ૧૯ - ૨૦ વર્ષની હતી) પ્રત્યેની અનુકંપા, તેમણે મારા લખાણની ચર્ચા કરી, યોગ્ય સુધારા કરવા કહ્યા અને ત્યાર પછી મારા ત્રણ લેખ નવચેતનમાં પ્રકાશિત પણ કર્યા!
(ક્રમશ:)

Thursday, May 26, 2016

આસપાસ - ચોપાસ : જોડણી સ્વાતંત્ર્ય


અમને પ્રાથમિક શાળામાં મૂકવામાં આવ્યા ત્યારથી જોડણી પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવતો. ચોથા ધોરણમાં આવ્યા ત્યાં સુધીમાં 'દિન' અને 'દીન' વચ્ચેનો લખાણ અને ઉચ્ચારમાં થતો ફેર માસ્તર સાહેબ બરાબર ગોખાવતા : 'દીન'નો ઉચ્ચાર ''દીઈઈઈન" અને 'દિન'ને 'દિન્્' કહી બન્ને વચ્ચેનું અંતર સમજાવતા. 

વર્ષો વીત્યા. અનુસ્વાર, જોડણી, વ્યાકરણ  - સઘળી વાતો પર નવા પ્રયોગો થયા.  ગુજરાતી સાહિત્યમાં થયેલો આ ચમત્કાર એક નવી વિચાર-શાળાના  (જેને અંગ્રેજીમાં School of Thought કહેવાય છે) આયોજકોને આભારી છે. અંગ્રેજીમાં તેના પ્રમુખ ક્રાન્તિકારી જ્યૉર્જ બર્નર્ડ શૉ હતા. તેમણે તો જાહેર કર્યું હતું કે અંગ્રેજી મૂળાક્ષરોની સંખ્યા ૨૬માંથી ઘટાડી પંદર કે વીસની કરશે તેને દસ હજાર પાઉન્ડનું ઈનામ આપવામાં આવશે.

ગુજરાતીમાં આવી 'શાળાઓ'ના અનેક સ્થાપકો છે, જેમાંના કેટલાક સાક્ષરો એવું માને છે કે માણસ ગમે તે રીતે લખે, ભલે તે ‘સાર્થ’, ‘ઉંઝા’ કે જોડી કાઢેલી જોડણી (અહીં શ્લેષ જાણી જોઈને કરવામાં આવ્યો છે)માં હોય, પણ જ્યાં સુધી વાચક તેને સમજી શકે છે, ત્યાં સુધી લેખનશુદ્ધિમાં માનનારાઓને કશું કહેવાનો અધિકાર નથી. આજ કાલ કેટલાક બ્લૉગમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે તે ગુજરાતી વ્યાકરણની. અહીં ગુજરાતી વ્યાકરણની રચના આચાર્યશ્રી હેમચંદ્રાચાર્યે કરી કે ફૉર્બ્ઝ જેવા ગુજરાતી-પ્રેમી અંગ્રેજે કરી, અને શા માટે કરી તેની ચર્ચા નહિ કરીએ. હા, નિશાળમાં ભણતા ત્યારે કેટલાક વિદ્યાર્થીઓને અપાતા ‘ડિક્ટેશન’ એટલે ‘શુદ્ધ લેખન’માં નીકળતી જોડણીની અશુદ્ધિઓ માટે ૧૦માંથી શૂન્ય માર્ક મળતા ત્યારે મારા આવા સાથીઓના મુખેથી ગુજરાતી વ્યાકરણ માટે નીકળતી અવાચ્ય ભાષા સાંભળી કાનમાંથી અદૃશ્ય આંસુ નીકળતા હોય તેવું લાગતું.

કેટલાક દિવસ અગાઉ મારા એક સન્માનનીય મિત્રના બ્લૉગમાં ગુજરાતી લેખનમાં અનુસ્વારના પ્રયોગ વિશે ચર્ચા ચાલી હતી. તેમાં પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો હતો કે નીચે લખેલા શબ્દો અને તેની અવેજીમાં કરવામાં આવેલી જોડણીમાં કોઈ અશુદ્ધિ લાગે છે?.

બંધન -  બન્ધન

કંગન - કન્ગન

કાંગ - કાન્ગ

અંજન - અન્જન

આંખ -આન્ખ


આ બધામાં એક નાની સરખી (વેદિયા વૃત્તિની) વાત એવી નીકળે છે કે જે શબ્દમાં વચલો અક્ષર કંઠ્ય ( એટલે ક, ખ, ગ, ઘ) હોય ત્યાં તેના આગલા અક્ષરના માથે અનુસ્વાર જાય ; નહિ કે વચલા - કંઠ્ય અક્ષર સાથે અર્ધ ‘ન્’ કે ‘’મ્’ ના સ્વરુપે. આપ સહુ જાણેા છે કે લેખિત શબ્દનો ઉચ્ચાર સાથે અભેદ્ય સંબંધ હોય છે. કોઈ જો 'કંગન'ને ‘કન્ગન’ લખે તો ઉચ્ચાર પણ ‘ક-ન્-ગન’ થાય,  જેમાં અર્ધ ન્ પર સહેજ વધુ ભાર આવે. બાકીના માટે વૈયાકરણિયોએ કશો ક્ષોભ કે ચિંતા વ્યક્ત કરી નથી.

અનુસ્વારની અને તેના ઉચ્ચારની વાત કરીએ તો હું ભાષાશાસ્ત્રીઓને એક શબ્દ ઉચ્ચારવાનો પડકાર આપું છું. પહેલી વાર જ્યારે આ શબ્દ મેં ટેલિવિઝનની સિરિયલ ‘તમન્ના’માં વાંચ્યો ત્યારે અનેક પ્રયત્નો કરવા છતાં હું તે ઉચ્ચારી ન શક્યો. બુલંદગંજની શાળાના મુખ્યાધ્યાપકનું નામ પાટિયા પર આમ ચિતર્યું હતું : પિતાબંર શર્મા. આપણે આ લખેલું બોલી સંભળાવવાનો પ્રયત્ન કરીએ! અા શબ્દમાં અનુસ્વાર ‘બ’ પર છે. જો કે બાદમાં દિગ્દર્શકની નજરે કોઈએ આ વાત બતાવી અને તેમણે પાટિયું બદલીને ‘પિતાંબર’ કર્યું હતું! આપણા વ્યાકરણ વિરોધી સાક્ષરોએ મને કહ્યું, “આ જ તો અમારી વાતની ખુબી છે! લખો ગમે તેવું પણ તમે પોતે સમજીને ઉચ્ચાર તો બરાબર જ કરવાના અને તેનો અર્થ પણ બરાબર સમજી જવાના! તો જોડણીની મગજમારીમાં શા માટે પડો છો?”

મારી જાણમાં આવા સાક્ષરો છે. એક સાક્ષરે લેખકને “જિપ્સીની ડાયરી’ને બદલે નવું શિર્ષક સૂચવ્યું : “વટેમાર્ગુનો રઝડપાટ”. તેમનું માનવું હતું કે અમે ભલે 'રઝડપાટ' કહીએ પણ સમજનારા તેને રઝળપાટ સમજી લેશે. આવા જ એક પ્રતિભાવમાં લખાયું, “આંખમાં ઝડઝડિયાં આવી ગયા.” ભુજમાં હતો ત્યારે એક રેસ્ટોરન્ટની બહાર પાટિયું હતું, “અહીં ઉકાડેલું દૂધ મલસે”. કોઈએ આ બાબતમાં માલિકને ટોક્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું, 'ભાય, તમારે દૂધ પીવું હોય તો આંાયા બેસો. પંતુજીગિરી કરવી હોય ન્યાં હામેની સ્કૂલમાં જાવ. ત્યાં કોઈ માસ્તર ટકતા નથી. તમને હટ્્ દઈને કામે રાખી લેસે. ”

મારી નમ્રતાપૂર્વકની માન્યતા છે કે લખાણ, જોડણી અને ઉચ્ચાર એકમેક સાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલા હોય છે. ફક્ત ‘સાક્ષરો’માં આ વિશે બે મત હોય છે. અહીં એક વાત જરૂર કહીશ કે લખાણ અને ઉચ્ચાર કોઈ વાર જીવન -મરણનો સવાલ થઈ શકે છે. ૧૯૫૧ની સાલમાં મેં એસ.એસ.સી.ની પરીક્ષા આપી ત્યારે ગુજરાતીના પેપરમાં નિબંધ માટે ત્રણ પર્યાય આપ્યા હતા. જેમાંનો એક હતો, ‘પાળિયાની આત્મકથા”. સુરત કેન્દ્રના મોટા ભાગના પરીક્ષાર્થીઓ, જેમણે આ વિષય પર નિબંધ લખ્યો, બધા નાપાસ થયા. કારણ સામાન્ય હતું. તેઓ ‘ળ’નો ઉચ્ચાર ‘ડ’ કરતા હતા અને તેમણે ભેંસના બચ્ચાની આત્મકથા લખી નાખી હતી. હવે આપણી માતૃભાષામાં જ નાપાસ થયા હોય ત્યાં જીવવું કે મરવું એક સરખું છે એવી માન્યતા લઈને એકાદ - બે જણા તાપી નદીના પુલ પર ગયા હતા. જો કે પોલિસનો જોરદાર પહેરો હોવાથી તેઓ બચી ગયા.

પરદેશમાં વસતા કેટલાક સાક્ષરો આવા જોડણી સ્વાતંત્ર્યને તો બિરદાવે જ છે, પણ વ્યાકરણના નિયમો લેખકને બંધનકારક ન હોવા જોઈએ એવો તેમનો પુણ્યપ્રકોપ સુદ્ધાં જોવા મળ્યો છે. તેમની નજરે વાત સીધી અને સરળ છે : “જ્યાં સુધી લખનારનો મતલબ વોંચનાર હમજી સકે ત્યાં તમારા જેવા વેદિયાઓની વાત ચાલી સકવાની નથી. તમારી વેવલાઈ અમોને મજુર નથી.” અહીં એક અનુસ્વાર ગુમ છે, પણ શમજવાવાળા શમજી જસે કે અહીં મંજુર - અથવા મન્જુર કહેવાયું છે.

વ્યાકરણ, લેખન અને ઉચ્ચારણમાં થતા ફેરફારથી ઘણા ગોટાળા થાય છે. આધુનિક ‘સાક્ષરો’ ‘શ’ અને ‘સ’ના ફેરમાં માનતા નથી. તેઓ હંમેશા ‘શકે છે’ ને બદલે ‘સકે છે’ લખે છે. ઉચ્ચાર કેવો કરતા હશે એ તો ભગવાન જાણે. પણ જુના જમાનામાં ચુનિલાલ મડિયાની એક શ્રેણી ગુજરાતના એક સામયિકમાં આવતી હતી તેમાંનો એક પ્રસંગ કહીશ.

એક બની બેઠેલા નેતા આમરણાંત ભુખ હડતાલ પર ઉતર્યા હતા. તેમની તબિયત થોડી નાદુરસ્ત થઈ ત્યારે તેમના ભક્તોએ તેમની સામે બેસીને ભજન ગાવાની શરૂઆત કરી. તેમાં કોરસમાં ગાનાર ભાઈઓ અને બહેનો મુખ્ય ગાયીકા બહેનનું શબ્દશ: અનુકરણ કરતા હતા. ભજનની પહેલી કડી સાંભળીને નેતાજી સફાળા બેઠા થયા અને આ ભજન બંધ કરાવ્યું કેમ કે બહેન અને તેમના સાથીઓ ગાતાં હતાં :

‘ઈશ્વર અલ્લા તેરો નામ, શબ કો શન્મતિ દે ભગવાન” - જેમાં ‘શબ’ પર વધુ ભાર અપાતો હતો, જ્યારે નેતાજી હજી જિવીત હતા.

વ્યાકરણ સાથે ઝઘડો કરનારા એક લેખક સાથે સહમતિ ધરાવતા એવા એક ભાઈએ તેમને પત્ર લખ્યો, જે અહીં ઉતાર્યો છે.

“માન્યવર સાક્ષરશ્રીને સાદર પ્રણામ.
ગઈ કાલ સુધી હું આપની વ્યાકરણ સંબંધી વાત સાથે સમ્મત હતો. પુરુષ હોવા છતાં ‘હું આવ્યો’, ‘હું આવી’ અથવા ‘હું આવ્યું’માં કશો ભેદ ન હોવો જોઈએ એવી મારી પાકી માન્યતા હતી. ગુજરાતીમાં વાત કરવાની થાય ત્યારે હું આવી છૂટ હંમેશા લેતો હતો. થાય તે કરી લો, એવા ઠાઠથી હું આવું બોલતો.
ગઈ કાલે ૪૫ ડિગ્રીના તડકામાં ચાલી ચાલીને હું થાકી ગયો હતો. ગળું સૂકાઈ ગયું હતું. બસના કે રિક્ષાનાં ઠેકાણાં નહોતાં. મેં દૂરથી એક મોટર આવતી જોઈ અને તેને અંગૂઠો બતાવ્યો - લિફ્ટ લેવા માટે. ગાડી ચલાવનાર સજ્જન હતા. તેમણે મોટર રોકી. મેં તેમને કહ્યું, “બહુ દૂરથી હું આવી છું. હું સાવ થાકી ગયું છું. મને લિફ્ટ આપશો?”

પેલા ‘સજ્જન’ ખુશ થઈ ગયા. તેમણે મને હસીને કહ્યું, “હું બી તારા LGBT સમાજનો છું. તું થાકી, પણ મારી અૅર કન્ડિશન્ડ મોટરમાં તું ફ્રેશ થઈ જઈશ. આવ, બેસ, પણ પહેલાં હું તને hug કરી લઉં. મારી પાસે આવ,” કહી તેમણે હાથ લંબાવ્યો, અને હું ત્યાંથી ભાગી - I mean, ભાગ્યો. વ્યાકરણની છૂટ લેવા જતાં આવું કંઈ થશે એવો મને ખ્યાલ પણ નહોતો. ત્યારથી મેં પ્રણ લીધો કે ગમે તે થાય, પણ બોલવામાં તો વ્યાકરણના નિયમોનું પૂર્ણ પાલન કરીશ. આપ પણ આ વાતનો વિચાર કરશો, અને !@#$ નંબરની મોટર દેખાય તો કાં તો તેમાં બેસતા નહિ, અને બેસવું જ પડે તો આપના વિશે પુલ્લિંગનો ઊપયોગ કરવાનું ભુલતા નહિ. લિખીતન, આપનો ભૂતપૂર્વ ચેલો.”

આપ જોડણી સ્વાતંત્ર્ય માનો છો? જરૂર, માનવું જ જોઈએ, હું પણ માનું છું કે સાર્થ કે ઉંઝા બેમાંથી કોઈ પણ પદ્ધતિ વાપરવાનો મને અધિકાર છે. કોઈ વાર બન્નેનું મિશ્રણ થાય તો પણ ચાલી જાય. ફક્ત વ્યાકરણની બાબતમાં ઉપર જણાવેલા ‘ભૂતપૂર્વ ચેલા’નો દાખલો ધ્યાનમાં રાખી હું હંમેશા સચેત રહું છું.



Sunday, May 15, 2016

આસપાસ - ચોપાસ : દવા-દારૂ અને દર્દી


સૌ પહેલાં વૈદ્યકીય તજ્જ્ઞોની વાત.

ત્રણ દરવાજા ટિટોરિયલમાં (પૂરું નામ વિ. એસ. ત્રિવેદી ટ્યુટોરિયલ હાઈસ્કૂલ, ત્રણ દરવાજા, અમદાવાદ)માં અમને આઠમા ધોરણથી સંસ્કૃત શીખવવામાં આવતું. અમે આઠમા ધોરણમાં આવ્યા ત્યારે ધાંગધ્રાથી શાસ્ત્રી સાહેબ અમારી શાળામાં નવા સંસ્કૃત શિક્ષક તરીકે નીમાઈને આવ્યા. અત્યંત ભલા,  સજ્જન અને સુસંસ્કૃત. છેલ્લો શબ્દ તેમના સંસ્કૃતના જ્ઞાન માટે જ નહિ, પણ તેમની શિષ્ટતા અને સૌજન્યને કારણે વાપર્યો છે.  મૅથ્સના અને બીજા એક-બે સાહેબો અમને ‘એય!’ સિવાય બીજું સંબોધન કરતા નહિ તેથી શાસ્ત્રી સાહેબે તેમના પહેલા દિવસે અમને સૌને “ભાયું ને બેનું” કહીને સંબોધ્યા ત્યારે અમે સૌ ચકિત અને ખુશ થઈ ગયા હતા. શાસ્ત્રી સાહેબે સંસ્કૃતના પહેલા પિરિયડમાં અમને સુભાષિત શીખવવાની શરુઆત કરી તેમાંનો એક મારી યાદદાસ્તમાં કાયમ માટે પાક્કો જામી ગયો. શ્લોક હતો :

“વૈદ્યરાજ નમસ્તુભ્યમ્ 
યમરાજ સહોદર
યમસ્તુ હરતિ પ્રાણાન્્ 
વૈદ્ય: પ્રાણાન્ ધનાનિ ચ”

અર્થાત્, વૈદરાજ, તમને અમારા નમસ્કાર. તમે તો યમરાજના ભાઈ છો. (ફેર માત્ર એટલો કે) યમ તો કેવળ લોકોના પ્રાણ હરે છે, પણ તમે તો લોકોનાં પ્રાણ તથા ધન બન્ને હરી (એટલે લૂંટી) લ્યો છો. 

આજકાલ બ્રિટન. યુરોપિયન યુનિયન અને કૅનેડા સિવાયના લગભગ બધા દેશોમાં  - ખાસ કરીને ભારતમાં યમરાજના સહોદરો શું કરે છે એ સૌ જાણવા લાગ્યા છે. બ્રિટન જેવા દેશોમાં નૅશનલ હેલ્થ સર્વિસ છે તેથી ત્યાંના ડૉક્ટરો અને હૉસ્પિટલોને સારવાર આપવા માટે દર્દીઓ પાસેથી એક પણ પૈસો લેવાનો હક નથી, તેથી તેમને આ લેખમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. હવે ધર્મરાજના આ મહાન ભાઈઓના વ્યવસાયની  વાત કરીએ તો તેમાં ભારતથી પણ ચડિયાતો કોઈ દેશ હોય તો તે અમેરિકા છે. (આ વાત લખી ત્યાં ભારતના ડૉક્ટરો અને હૉસ્પિટલો મારા પર ગુસ્સે થઈ ગયા. આ બાબતમાં અમે સૌથી અગ્રેસર છીએ અને અમારૂં સ્થાન કોઈને -  અમેરિકાને પણ આપવા તૈયાર નથી. આ માટે હું ભારતમાં વસતા સઘળા વ્યાવસાયિકોન માફી માગું છું).

***
સૌ પ્રથમ વાત કરીશું દવાની.

દવાનો મારો પહેલો અનુભવ સુરેન્દ્રનગરનો. આગળ કંઈ કહું તે પહેલાં એક આડવાત જણાવીશ. નાનાં બાળકો પાસેથી કોઈ દોડધામનું કામ કરાવવું હોય તો મોટાંઓ હંમેશા એક શસ્ત્રનો ઉપયોગ કરતા : ‘નરેન બહુ હોશિયાર અને ડાહ્યો છોકરો છે. મોટાંઓએ કીધેલા કામની કોઈ દિ ના નથી પાડતો!’ કહી કાં તો કોઈ ઓવારણાં લેશે, પીઠ થાબડશે અથવા તેના માથા પરથી હાથ ફેરવશે. આટલી વાતથી બકો ખુશખુશાલ. 

એક દિવસે જમના માસીએ આવી જ રીતે અમારા વખાણ કર્યા. અમે ફૂલીને ફાળકો થઈ ગયા ત્યારે તેમણે કહ્્યું “જા ને, દીકરા, ધોડતો જા અને પારેખની દુકાનેથી બાયો કેમિકની દવા નંબર બાર લઈ આવ. વસંતભાઈને કે’જે જમનામાસીએ દવા મંગાવી છે.” પારેખની દુકાન એટલે અમારા ગામનો એક માત્ર મેડિકલ સ્ટોર.

હું દોડતો ગયો અને એક માઈલ દૂર આવેલ પારેખ મેડિકલ સ્ટોર પાસેથી દવા લઈ આવ્યો. જમના માસીએ આંખ પર બેંતાળા મૂકી દવાનું લેબલ જોયું અને બોલ્યાં “હાય, હાય! આ તો દવા નંબર બે છે!! વસંતભાઈએ આવી તે કેવી ભુલ કરી? જા ને ભૈલા, આ દવા પાછી આપ અને તેને બદલે બાર નંબરની દવા લઈ આવ, મારા વા’લા દીકરા!”

 અમે તો ફરીથી દોડતા પહોંચી ગયા વસંતભાઈ પાસે. તેમને વાત કરી તો તેમણે હસીને કહ્યું, ‘વાંધો નહિ,” કહી તેમણે મારી પાસેથી બાટલી લીધી, અને તેના લેબલમાં બેની આગળ એકડો ઉમેરીને કહ્યું, ‘જો, આ થઈ ગઈ બાર નંબરની દવા,” અને મને પાછો મોકલ્યો. વાત નાનકડી હતી પણ બરાબર યાદ રહી ગઈ. મેં ઘેર જઈને મારા મોટા ભાઈ - મધુભાઈને પૂછ્યું, “લેબલ પર નંબર બદલવાથી અંદરની દવા બદલાય?” 

મધુભાઈનો હું ભક્ત હતો. તેમણે કહેલી વાત એન્સાઈક્લોપિડઇયા બ્રિટાનિકામાંથી આવી હોય તેવી સીધી અને અર્જુનના બાણ જેવી સચોટ. તેમનું જ્ઞાન પણ વિશાળ. અમસ્થાં જ તે લૉ કૉલેજના પ્રોફેસર નહોતા થયા. તેમણે મારી વાત સાંભળીને કહ્યું,  “હા, નરેન, દવા બાયોકેમિકની કે હોમિયોપથીની હોય તો પેશન્ટ પર આવો જાદુ થઈ શકે છે!”

આ વાતનો હોમિયોપથીવાળા તીવ્ર વિરોધ કરશે અને કહેશે, અમારી દવાઓમાં એટમીક એનર્જીનો સિદ્ધાંત વપરાય છે. એક બાટલીમાં દવાનો એક અણુ નાખ્યા બાદ તેના સો ભાગ કરવામાં આવે છે. આમ એક અણુના સો ભાગ કર્યા પછી તેનું વિભાજન - fission - બીજા સો ભાગમાં, અને ત્યાર પછી બીજા સો ભાગમાં, અને ત્યાર પછી…આમ એક દવાની શક્તિ લાખ મેગાટન જેવી થઈ જાય છે.” આ વિજ્ઞાન મને કદી પણ ન સમજાયું, અને વસંતભાઈ પારેખે કરેલા જાદુને જોયા પછી મેં કદી હોમિયપથી કે બાયોકેમિક દવાનો ઊપયોગ કરવાની હિંમત કરી નથી.

***

આપણે સૌએ પૈસા અને પાણીનો સંબંધ વર્ષોથી જાણ્યો છે. દા. ત. પાણીની જેમ પૈસા વાપર્યા વિ. આજના આધુનિક જમાનામાં પૈસા આપ્યા વગર પાણી નથી મળતું. બાટલીમાં નાખેલું પાણી વીસ રુપિયાની બૉટલ લેખે વેચીને પાણીમાંથી પૈસો પેદા કરવાનો ઊદ્યોગ હાલમાં શરૂ થયો, પણ ભારતના ડૉક્ટરોએ બાટલીમાં પાણી અને પેશન્ટ બન્નેને ઉતારવાની શોધ ૬૦ - ૭૦ વર્ષ પહેલાં કરી હતી.  કેમ તે હવે જોઈએ.

ભારતના નાના ગામમાં ડૉક્ટરની દુકાનને ‘દવાખાનું’ અને શહેરમાં ‘ડિસ્પેન્સરી’ કહેવામાં આવતી.  'ડિસ્પેન્સરી' એટલા માટે કે ત્યાં દર્દીના નિદાનની સાથે દવા અને દર્દીને પણ dispense કરવામાં આવતા. ડિસ્પેન્સરીના કામની વિગતો મને ત્યારે મળી જ્યારે મારા મિત્ર રમેશને તેના મામાની ડિસ્પેન્સરીમાં મદદ માટે બોલાવવામાં આવ્યો. મામાનો કમ્પાઉન્ડર રામજી ભગવાનજી નોકરી છોડીને જતો રહ્યો હતો. ક્યાં ગયો તે ત્રણ મહિના બાદ જાણવા મળ્યું. મામાને ત્યાં કમ્પાઉન્ડરી શીખ્યા બાદ તેણે ક્યાંકથી આર.એમ.પી. - એટલે રજિસ્ટર્ડ મેડિકલ પ્રૅક્ટિશનરનું સર્ટિફિકેટ મેળવી પોતાનું દવાખાનું ખોલ્યું હતું. હવે તેની જગ્યાએ બીજો રામજી ભગવાનજી મળે ત્યાં સુધી મામાશ્રીએ રમેશને બોલાવ્યો હતો. 

મામાએ રમેશને કામ શીખવવાનું શરુ કર્યું. કમ્પાઉન્ડરના ખોખા જેવા કાઉન્ટરના કબાટમાં પચાસે'ક જેટલી નાની મોટી બાટલીઓ રાખી હતી. દરેકની ઉપર એક એક લેબલ : એમોનિયમ ક્લોરાઈડ, સોડિયમ બાઈકાર્બોનેટ, સાઈટ્રિક અૅસિડ, કેઓલિન, એપ્સમ સૉલ્ટ, કોરાઈઝા મિક્સ્ચર, ક્વિનાઈન, વિગેરે ઉપરાંત અનેક પ્રકારની ટિકડીઓ ભરેલી બાટલીઓ હતી. તેમાંની એક બાટલી પર કોચિનિયલ લખ્યું હતું  - જે કેવળ અને કેવળ દવાને લાલ રંગ આપવાનું કામ કરે. ડૉક્્ટરસાહેબ કેટલીક દવાઓમાં એક મિનિમ એટલે એક ટીપું કોચિનિયલ લખે એટલે દવાનો રંગ સુંદર લાલ થાય. કાઉન્ટર પરની સૌથી મોટી ઘેરા નીલા રંગની બાટલી પર લેબલ હતું જેના પર મોટ્ટા અક્ષરે (દર્દીઓ વાંચી શકે એ રીતે)  AQ લખ્યું હતું.  ડૉક્ટરસાહેબ પ્રિસ્ક્રિપ્શન લખે તેમાં જુદા જુદા રાસાયણિક પદાર્થોની માત્રા - દા.ત. કોરાઈઝા ૫ાંચ મિનિમ - પાંચ ટિપાં અને અેમોનિયમ ક્લોરાઈડ ૩ mg લખે અને અંતે AQ અને QV લખી નીચે સહિ કરે.  છેલ્લી બે સંજ્ઞાઓનો અર્થ : AQ એટલે અૅક્વા - પાણી.  QVનો તે જમાનાનો અર્થ Quantity Volume, એટલે દવામાં એટલું પાણી નાખવું કે દવાની બાટલીમાં કૂલ છ અૌંસ ભરાય. (અહીં એક ખાનગી વાત કહીશ. અમેરિકામાં q.v. સભ્ય સમાજમાં વપરાતો શબ્દ નથી. ગુગલમાતાનો ચરણ સ્પર્શ કરશો તો તેનો પર્યાય નીકળશે - quick visit. તેનો અર્થ શિષ્ટ સમાજ માટે સમજવા યોગ્ય નથી.) ડિસ્પેન્સરીના સંદર્ભમાં ડૉક્ટર સાહેબ QV લખે એટલે દવાની બાટલીમાં અર્ધો ઔંસ દવા હોય  તો તેનું ક્વૉન્ટિટી વૉલ્યુમ છ ઔંસ કરવા તેમાં સાડા પાંચ ઔંસ અૅક્વા નાખવું. આમ અર્ધો ઔંસ દવા અને બાકીના પાણીનો દર પેશન્ટ દીઠ દસ રુપિયા થાય. બીજી બધી વાત જવા દો, પણ દવાની કિંમત પચીસ પૈસા થતી અને બાકીના પોણા દસ રુપિયા અૅક્વા પ્યોરાના -  એટલે પાણીના. આમ (આજકાલના ભાવે) પાણીના દરે અપાતી દવાના જોર પર ડૉક્ટરસાહેબની પ્રૅક્ટિસ ચાલતી.  

હવે સાંભળ્યું છે કે જમાનો બદલાઈ ગયો છે. આજકાલ ભારતના ડૉક્ટરો અમેરિકન પદ્ધતિ અપનાવવા લાગ્યા છે. કમ્પાઉન્ડરને બદલે રિસેપ્શનિસ્ટ રાખવા લાગ્યા છે. દવાના કબાટ હવે કોઈ નથી રાખતું. ડૉક્ટર હવે ફક્ત પ્રિસ્ક્રિપ્શન લખી આપે છે. કઈ દવા આપવી તે જે તે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીની 'નીતિમત્તા' અને 'ધારાધોરણ' પર આધાર રાખે છે. દર્દીને કયા સ્પેશિયાલિસ્ટ પાસે મોકલવો તે અૅક્વા પ્યોરા નહિ, પણ કયા નિષ્ણાત સાથે પાણીનો (અંજળપાણી કે છાંટા-પાણીનો) સંબંધ છે તેના આધાર રહે છે એવું સાંભળવામાં આવ્યું છે.

અહીં એક disclaimer મૂકીશ. આ કેવળ સાંભળેલી વાતો છે. કોઈની -  ખાસ કરીને કોઈ ડૉક્ટરની નિયત પર શક અથવા આક્ષેપ નથી. મારી દૃષ્ટિએ ડૉક્ટરોએ હિપોક્રેટસની શપથ લીધા પછી તેનું પૂર્ણતયા પાલન કરે છે.

ભારતના ડૉક્ટરોને ઈંગ્લંડની પદ્ધતિ નથી ગમતી. તેઓ કેવળ અમેરિકન પદ્ધતિમાંથી ભારતની ધરતી માટે ઉપજાવેલી રસમનો ઉપયોગ કરે છે. સુજ્ઞો આ વિશે જાણે છે.

જિપ્સીએ મિલિટરીમાં નોકરી કરી હોવાથી ત્યાંની પદ્ધતિ - જે બંદૂક ચલાવવા જેટલી સીધી, સરળ અને અસરકારક હોય છે તેનું વર્ણન કરવાનો ક્યારેક પ્રયાસ કરશે. ઉલ્લેખ કર્યો જ છે તો એક વાત કહીશ કે તેમણે લખી આપેલી ચિઠ્ઠી સિનિયર અફસરોને બતાવવી પડે અને તેમાં લખેલી સંજ્ઞાઓ જોઈ 'દર્દી'ને આરામની રજા કે પરેશાનીની સજા આપવામાં આવે છે. એટલે જેની ચિઠ્ઠીમાં M લખેલો હોય તો તે દર્દીની આવી બની સમજવી, કારણ કે Mનો અર્થ થાય છે Malingerer એટલે માંદગીનો ઢોંગ કરનાર...

મારા બ્લૉગિંગના સદ્ગુરુની સલાહ (કે બ્લૉગમાં ૧૦૦૦ શબ્દથી વધુ હોય તો કોઈ વાંચશે નહિ, તે) ધ્યાનમાં રાખી આજની વાત અહીં પૂરી કરીશ. આજે દવા અને દર્દીની વાત થઈ. દારૂની વાત ક્યારેક કરીશું. નીચે એક નમૂનો બિહારના નાનકડા ગામડાની ડિસ્પેન્સરીનો આપ્યો છે. ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે ત્યાં જુના અને નવા રોગોનો ઈલાજ કરવામાં આવે છે. ત્યાં ઈબોલાના દર્દીઓ ગયા છે કે નહિ તે જાણવા મળ્યું નથી.


Thursday, May 12, 2016

આસપાસ - ચોપાસ : ભાણાભાઈની વીજળી



ભાણાભાઈ મારા મસિયાઈ ભાઈનું હુલામણું નામ. માસાજી તે સમયના કાઠિયાવાડની એક રિયાસતમાં પોલિસ અધિકારી હતા. પોલિસ ખાતું એટલે તેમની બદલી દર બે - ત્રણ વર્ષે થાય. આ વખતે તેમની બદલી ભાવનગર નજીકના એક ડુંગરાળ શહેરમાં થઈ હતી તેથી ઘણી વાર તો દર દસ - પંદર દિવસે અમે માસીના ઘેર પહોંચી જતા. ત્યાં જવાના બે ફાયદા હતા : એક તો માસાજીને સિનેમાના કૉમ્પ્લિમેન્ટરી પાસ મળતા તેથી નવી નવી ફિલ્મો જોવા મળતી, અને બીજું, માસીની મહેમાનગતિનો અનન્ય લાભ મળતો. ભાણાભાઈને બે શોખ - જે તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા બની ગયા હતા. એક તો તેમને પોતાનું સિનેમાઘર બનાવવું હતું અને તે માટે તેમણે નામ પણ નક્કી કરી રાખ્યું હતું. “શ્રવણ ટૉકિઝ”. બીજો શોખ હતો મોટરકારનો. ભાણાભાઈ ચૌદ વર્ષના હતા તેથી સિનેમાઘર બનાવવાનું મોકૂફ રાખવું પડ્યું હતું. જો કે મોટરકાર માટે માસાજી પાસે માગણી દરરોજ ચાલુ રહેતી.

તે સમયે અમારા મહારાજ સાહેબનું રાજ્ય સૌરાષ્ટ્ર નામના પાર્ટ ‘સી’ સ્ટેટ તરીકે ભારત સરકારમાં વિલિન થઈ ગયું હતું . જો કે તે વખતની અમારી લોકશાહી સરકારના ધાંધિયા અને (કેટલાક લોકો કહેતા તે પ્રમાણે મુખ્યપ્રધાન ઢેબરભાઈ સિવાયના) કેટલાક મંત્રીઓ અને સેક્રેટરિએટના અધિકારીઓની વૃત્તિને કારણે અમારા રાજ્યનું નામ ‘ચોરાટિયા સરકાર’ થઈ ગયું હતું : આ શબ્દપ્રયોગ હજી પણ ભ્રષ્ટ સરકારો માટે વપરાય છે. માસાજી પ્રામાણિક હતા, તેથી ભાણાભાઈની મોટરકારની માગણી પૂરી કરી શકે તેમ નહોતા. પણ ભાણાભાઈ તેમના એકના એક દીકરા અને હઠીલા. સદ્નસીબે નજીકના ગામના દરબાર પાસે જુની મોટર ગાડી હતી અને તેમને તે સસ્તામાં કાઢવી હતી.  માસાજીએ લોન લઈને આ મોટર વેચાતી લીધી. ભાણાભાઈની મહેચ્છા પૂરી થઈ! તેમણે અમને સંદેશો મોકલ્યો. “નવી મોટરમાં સહેલ કરવા આવી જાવ!” 

તે વખતે અમારા મામા (જે મારા કરતાં ફક્ત ત્રણ વરસ મોટા હતા), વિસનગરથી રજા પર આવ્યા હતા. અમે બન્ને જણા આ સમાચાર સાંભળીને સિહોર પહોંચી ગયા. ભાણાભાઈ અમને લેવા સ્ટેશન પર આવ્યા. મહારાજસાહેબના વખતની મોટર અને દરબાર તેમના દૂરના સગપણમાં હતા તેથી મોટરનું રજિસ્ટ્રેશન જુનું, એટલે “ભાવનગર સ્ટેટ ૩૫” હતું, જે નવા કાયદા પ્રમાણે રદ બાતલ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા રજિસ્ટ્રેશનના કાગળ કરવા મોકલ્યા હતા, તેથી મોટરની નંબર પ્લેટ પર ‘અૉન ટેસ્ટ’નું પાટિયું લગાડ્યું હતું. ગામમાં અંગ્રેજી ભણતા બાળકોને આ બરાબર લાગ્યું નહિ તેથી તેઓ તેને ભાણાભાઈની 'નો ટૅક્સી’ કહેવા લાગ્યા. આ વાત ઊપહાસ કારક લગતાં ભાણાભાઈએ તેનું નામાભિધાન કર્યું : વીજળી.



 કાર તો  મજાની હતી -  ૧૯૩૫ કે ૩૬ના મોડલની કન્વર્ટિબલ બેબી અૉસ્ટિન. ‘બેબી’ એટલે સાવ કેડે લીધેલા બાળક જેવડી. તેની બમ્પર-ટૂ-બમ્પર લંબાઈ સાડા પાંચ ફીટની અને આગલા બે પૈડાં વચ્ચેનું અંતર માંડ ત્રણ કે ચાર ફીટનું. આજકાલની મિનિ કૂપરનો વિચાર કરો તો કદાચ ખ્યાલ આવે કે વીજળીનું કદ કેટલું હશે. વીજળીમાં ચાર જણા - આગળ ડ્રાઈવર અને કો-ડ્રાઈવર તથા પાછળ બે જણા સિયામીઝ ટ્વિન્સની જેમ એકબીજાને ચોંટીને બેસી શકે. 

આમ જોવા જઈએ તો આજકાલ ગુજરાતમાં ચાલતી ચાર બંગડીવાળી (ચાલીસ લાખની Audi) થી માંડી સસ્તામાં સસ્તી ટાટા નૅનો જેવી ગાડીઓમાં અને ભાણાભાઈની વીજળીમાં એક વાતનું સામ્ય હતું : બન્નેમાં હૉર્ન અને બ્રેક્સ મજબૂત, અને આપણા દેશમાં આ બે શસ્ત્રો થકી સલમાનખાન સિવાય ગમે તે માણસ, ગમે તે ગાડી ગમે તે રીતે ચલાવી શકે. જો કે ભાણાભાઈની વીજળીની બ્રેક્સ તેમની જ ભાષામાં થોડી ‘કાચી’ હતી. આનો ઊપાય દરબાર સાહેબના ડ્રાઈવરે બતાવ્યો હતો : “અૅક્સીલેટર પરથી પગ કાઢી, કલચ દબાવી,ઝડપથી ગાડીને ટૉપમાંથી સીધી ફર્સ્ટમાં લઈ જાશો તો ગાડી ધીમી પડી જાહે, નૈ'તો બંધ પડી જાહે.” ભાણાભાઈ ચૌદ વર્ષના હતા, તેથી તેમની ચપળતા અદ્ભૂત હતી. તેમણે આ કામ સહેલાઈથી સાધ્ય કરી લીધું હતું. 

ખેર, સ્ટેશન પરથી ફોજદાર સાહેબના ઉતારે જવાનો રસ્તો ઉંચાણવાળો હતો તેથી વીજળીની ગતિ પર કાબુ લાવવામાં વધુ તકલીફ ન પડી. વળી મોટરનું હૉર્ન જુના જમાનાનું. ડ્રાઈવરના દરવાજા પર લગાડેલા રબરના દડાને જોર જોરથી દબાવી છોડવાથી નીકળતો ‘ભોં-પૂ, ભોં-પૂ’ નો અવાજ એવો તેા પ્રખર હતો કે  તે સાંભળીને લોકો ખસી જતા. વીજળીને બીજું ઈલેક્ટ્રીક હૉર્ન હતું પણ તેનો અવાજ વરસાદમાં ભીંજાયેલી, ટાઢથી થરથરતી અને બીધેલી બિલાડીના અવાજને મળતો હતો, જે દૂરથી તો ઠીક, નજીકથી પણ કોઈ સાંભળી શકે તેવું નહોતું. તેથી પેલા ભોં-પૂં થી કામ ચલાવવું પડતું. 

બપોરના ભોજન બાદ ભાણાભાઈ કહે, ‘હાલો આપણે ખોડિયાર માતાના દર્શન કરવા જાંયેં.” અમે તૈયાર થઈ ગયા, હવે “ઊતારે’થી ધોરી સડક પર જવાનો રસ્તો ઢાળવાળો હતો તેથી મોટરની ગતિ એકદમ વધી જતી હતી. બજાર વચ્ચેથી નીકળતાંં એક પ્રૉબ્લેમ થયો.  

રસ્તાની વચ્ચોવચ એક ભેંસ ઉભી હતી.

 ભાણાભાઈએ દૂરથી સતત ભોં-પૂ વગાડવાની શરૂઆત કરી. લોકો વીજળીના સૂરીલા અવાજથી ટેવાયેલા હતા તેથી તેઓ તરત રસ્તા પરથી ખસી ગયા, પણ ભેંસ જરાય ગભરાયા વગર આરામથી ઉભી રહી. વીજળીની બ્રેક થોડી ઢિલી હતી, તેથી ભાણાભાઈએ ગિયર બદલાવીને ફર્સ્ટમાં નાખ્યો, પણ રસ્તો ઢોળાવવાળો હોવાથી વીજળીબાઈ એકદમ રોકાયાં નહિ. રસ્તાની બન્ને બાજુએ દુકાનો હતી અને ચારે બાજુ માણસો. ભાણાભાઈ  પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ ન હોવાથી તેમણે ગાડી રોકવા ભેંસનો head on આધાર લીધો. ભેંસ પડી ગઈ. વીજળીનું એન્જિન બંધ પડી ગયું. લોકો અમારી ચારે બાજુએ ભેગા થઈ ગયા. એક જણાએ ભેંસના માલિકને ખબર કરી તો તે ત્યાં આવીને રડવા લાગ્યો. “અરે રે, મારી નવચંદરી ભેંશ્યને ફોજદારસાહેબના દીકરાએ મારી નાખી. ભારે નુકશાન થ્યું. મારા છોકરાંવનો રોટલો ઝૂંટાણો!” બજારમાં બૂમ પડી ગઈ. ‘ફોજદારસાહેબને ખબર કરો!’ ‘નુકસાનની ભરપાઈ કરાવો’ વિ. વિ.નો કોલાહલ શરુ થઈ ગયો. મામા અમારાથી મોટા તેથી તેઓ આગેવાની લઈને લોકોને સમજાવવા લાગ્યા. ‘ફોજદાર સાહેબ ડિસ્ટીકમાં ગયા છે. કાલે આવશે તંઈ તમને નુકસાન ભરપાઈ હું કરાવીશ.’ આ માથાકૂટમાં પંદર - વીસ મિનિટ થઈ હશે ત્યાં કોઈકે કહ્યું, ‘તમારા ટંટામાં ભેંસ મરી જાશે. જાવ જલદી ઢોર-ડાક્ટરને બોલાવો. વેટેરીનરી હૉસ્પિટલ સાવ નજીક હતી. ડૉક્ટર તો નહોતા પણ તેમનો કમ્પાઉન્ડર આવ્યો. ‘ક્યાં છે ભેંસ?’ પૂછતાં જણાયું કે ભેંસ રસ્તા પરથી ગૂમ થઈ હતી. લોકો વીજળીને બજારમાં મૂકી ભેંસને શોધવા ગયા. ભેંસનો માલિક હજી પણ ઠૂઠવો મૂકીને રસ્તાની વચ્ચે બેઠો હતો. મામા અને હું તેને સાંત્વન આપતા હતા ત્યાં તેનો દીકરો દોડતો આવ્યો. “બાપુ, ભેંસને ક્યાં રેઢી મેલી’તી? ઈ તો ક્યારૂંની ઘિરે આવી ગૈ સે. હૌ તમને ગોતે સે.” છોકરાની વાત સાચી છે કે ખોટી એ જોવા અમે સૌ ગામને છેવાડે આવેલા તેમના વાડામાં ગયા ત્યાં પેલી નવચંદરી આરામથી વાગોળતી બેઠી હતી. અમે નિરાંતનો શ્વાસ લીધો અને પાછા ગામમાં ગયા. સાંજ પડવાને વાર હતી તેથી અમે ખોડિયારના રસ્તે ગયા.

ગામ છોડીને ધોરી સડક પર પાંચેક માઈલ ગયા હશું. મને કુદરતી સૌંદર્યનો લહાવો લેવાનો શોખ તેથી આસપાસ નજર નાખતો હતો. અચાનક વીજળીએ ડચકું ખાધું. તે જમણી બાજુએ ઝૂકી ગઈ અને સડકના કિનારા તરફ જવા લાગી. ધાતુ સડક સાથે અથડાય  અને ‘ખર્ર્ર્ર…’નો કર્કશ અવાજ આવે તે સાંભળી અમે સૌ ચોંકી ગયા. મેં સડક પર જોયું તો વીજળીની આગળ એક પૈડું એકલું જ દોડતું હતું અને અમારી મોટર ફ્રૅક્ચર થયેલા પગની જેમ બેસી ગઈ અને રોકાઈ ગઈ. મેં કહ્્યું, "ભાણાભાઈ, વીજળીનું પૈડું એકલું આગળ કેમ ભાગે છે?"

“હત્તેરે કી!” ભાણાભાઈ બોલ્યા. પાછળ વળીને મારી નજીક બેઠેલા માસાજીના અૉર્ડર્લી્ને કહ્યું, “રણૂભા, તમે હવારે જ સ્ટેપની બદલી તંઈ પૈડાંની પિનું બરાબર ફિટ નો’તી કરી એવું લાગે છે.” 
મહેમાનોની સામે ઠપકો સાંભળી રણૂભા ભોંઠા પડી ગયા. કંઈ બોલ્યા વગર તેઓ ઠેકીને ઉતરી ગયા અને દોડીને ઝાંખરામાં ફસાયેલું વીજળીનું પૈડું કાઢીને લઈ આવ્યા.  સદ્ભાગ્યે વ્હીલની રિમ સાબૂત રહી હતી.  પોણો કલાક મથામણ કર્યા પછી વીજળીમાં પૈડું ફિટ કર્યું. અંધારું થતાં પહેલાં ઘરે પાછા જવું જોઈએ એવું મામાશ્રીનું ફરમાન સાંભળી ભાણાભાઈએ ગાડી પાછી વાળી અને અમે ઘેર ગયા.

મામા ઘણા સમય બાદ આવ્યા હતા તેથી માસીએ કંસાર બનાવ્યો હતો. અમે સૌએ બરાબર ભોજન ઝાપટ્યું અને આરામ કરવાનો વિચાર કરીએ ત્યાં ભાણાભાઈને યાદ આવ્યું કે ગામના એક થિયેટરમાં જેમિનીનું  ”ચંદ્રલેખા” ચિત્રપટ નવું જ આવ્યું હતું. તેમનો સિનેમાનો શોખ તો ખ્યાતનામ હતો. અમે પણ સાંભળ્યું હતું કે આ ફિલ્મમાં મદ્રાસના અભિનેતા રંજને વિલનનો ખુબ સુંદર અભિનય કર્યો હતો. અમે સૌ તૈયાર થઈ ગયા. મામા તથા મેં થિયેટર સુધી ચાલતા જવાની કરેલી વિનવણીઓની અવગણના કરી ભાણાભાઈએ વીજળી તૈયાર કરાવી. આ વખતે વીજળીએ સાથ આપ્યો. બરાબર દોડતી રહી અને અમને ‘સિનેમા’ના છેલ્લા શોમાં સમય પર લઈ ગઈ. 
(નોંધ: ફિલ્મ ખરેખર સુંદર હતી. આપને જોવી હોય તો નીચેની લિંક પર જોઈ શકશો)


ફિલ્મ પૂરી થયા બાદ અમે બહાર આવ્યા તો વીજળીની આસપાસ પાંચ - દસ યુવાનો ઉભા હતા. ‘બપોરે ભેંસને અડફટે લેનાર મોટર તે આ જ’, એવી વાતો કરતા હતા જે સાંભળી વીજળી રિસાઈ ગઈ. એન્જિન શરુ કરવા આગળનું હૅન્ડલ મારીએ તો નાના બાળકને ખાંસી આવે તેવો અવાજ કરી વીજળી શાંત થઈ જતી હતી. હૅન્ડલ મારી મારીને ભાણાભાઈના, મામાના અને મારા - એમ સૌના હાથ અને ખભા થાકી ગયા પણ વીજળી ટસની મસ ન થઈ.
“મામા, તમે અને નરેન વીજળીને પાછળથી ધક્કો મારો. ગાડી સ્પીડમાં આવે એટલે હું તેને ન્યૂટ્રલમાંથી સેકન્ડમાં નાખીશ તો તે ચાલુ થઈ જશે. ત્યારે તમે બન્ને આરામથી અંદર આવી જાજો.”

અમે ધક્કો મારવાનું શરૂ કર્યું. બસો ગજ ધક્કો માર્યા બાદ ઢાળ આવ્યો. ઝડપ વધતાં ભાણાભાઈએ ગાડી સેકન્ડ  ગિયરમાં નાખી અને વીજળીમાં જીવ આવ્યો. વીજળીનું હૂડ ઉતાર્યું હોવાથી અમે વીજળીની પાછળ દોડ્યા અને કૂદકો મારીને અંદર બેઠાં. બીજા સો’એક ગજ ચાલીને વીજળી પાછી રિસાઈ ગઈ. અમે ફરી ધક્કો મારવાનું શરુકર્યું. હવે ઢાળ ચઢવાનો હતો. ઉનાળો હતો તેથી અમે પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયા હતા. રાતના અંધારામાં નીચી મૂંડીએ અમે ધક્કો મારતા ગયા...મારતા ગયા. આમ અમે કોણ જાણે કેટલું ચાલ્યા અને દોડ્યા કર્યું. અમારો શ્વાસ હવે બ્રહ્મારંધ્ર સુધી પહોંચે ત્યાં અચાનક વીજળીના એન્જિનમાંથી મધુર સંગીત નીકળે તેવો ધ્વનિ સાંભળ્યો. અમે રોમાંચિત થઈ ગયા. બે - ત્રણ મિનિટ સુધી એન્જિન ચાલુ રહ્યું અને જેવા અમે મોટરમાં બેસવા ગયા, ભાણાભાઈએ ચાવી ફેરવી મોટરનું એન્જિન બંધ કર્યું.
અમારા પર જાણે વીજળી - એટલે આકાશવાળી વીજળી પડી. મેં ચોંકીને પૂછ્્યું, “કેમ, ભાણાભાઈ, શું થયું?”    
“આ જુઓ, આપડે તો ઘરે પોગી ગ્યા!”
વીજળીને ધક્કો મારી મારીને અમારો દમ નીકળી ગયો હતો. મામા અને હું અત્યંત થાકી ગયા હતા. ખાટલામાં પડતાં જ અમને ઊંઘ આવી ગઈ.
***
બીજા દિવસની સવાર. ભાણાભાઈની વાત : 

મેં નક્કી કર્યું હતું કે આજે તો મામાને અને નરેનને ખોડિયાર માતાના દર્શન કરાવવા લઈ જઈશ. હું તેમને જગાડવા ગયો તો તેઓ બન્ને તૈયાર બેઠા હતા. હું ખુશ થયો અને કંઈ કહું તે પહેલાં તેમણે તેમની સામાનની થેલીઓ ઉંચકીને કહ્યું, “ભાણાભાઈ, અમે ભાવનગર પાછા જઈએ છીએ. ઘોડાગાડી મગાવી દ્યો.”