Follow by Email

Friday, January 20, 2017

આસપાસ ચોપાસ : ફિક્કી દાળ, બળેલી રોટલી... અંતિમ ભાગ.

ફિક્કી દાળનો વિવાદ શરૂ થયો તે BSFના કૉન્સ્ટેબલ તેજ બહાદુર યાદવના વિડિયો પરથી. તેણે ફેસબુક પર મૂકેલ વિડિયો દેશ - પરદેશમાં લગભગ એક કરોડ વાર જોવાયો. છાપાંવાળાંઓએ એટલા જ શબ્દોમાં તેની ચર્ચા કરી. યાદવની દેખાદેખી ભારતીય સેનાના લાન્સ નાયક યજ્ઞપ્રતાપ સિંહે પણ ફરિયાદ કરી, જો કે તેની શિકાયત અફસરના સહાયક તરીકે સેવા બજાવવા વિશે કરી હતી. આપણે યાદવના વિડિયોની વાત કરીશું.

BSFના જવાનોની ફરજ ભારતીય સેનાના જવાનો કરતાં પણ અત્યંત સખત હોય છે. સૈન્યમાં દરેક બટાલિયનને સીમા પર (જેને અૉપરેશનલ એરિયા કહેવાય છે) બે વર્ષ માટે તહેનાત કરવામાં આવે છે. આમ તેમનો બે વર્ષનો અવધિ પૂરો થાય ત્યારે આખી બટાલિયનને Peace Stationમાં, એટલે શહેરોમાં આવેલા કેન્ટોનમેન્ટમાં બે વર્ષ માટે મૂકવામાં આવે છે. ત્યાં જવાનો માટે ફૅમિલી ક્વાર્ટર્સ હોય છે. તેમના રહેઠાણમાં પાણી, વિજળી, જરૂરી મરામત વિગેરે પૂરી પાડવા MES - મિલિટરી એન્જિનિયરીંગ સર્વિસ હોય છે.  મિલિટરીની જે બટાલિયને અતિ સખત વિસ્તારમાં સેવા બજાવી હોય તેને સારામાં સારા ‘પીસ સ્ટેશન’ પર મોકલવામાં આવે છે. તંગધારમાં અમારી બટાલિયનની જોડે જે ગુરખા બટાલિયન હતી, તેના બે વર્ષ પૂરાં થતાં તેમને પુનાના કેન્ટોનમેન્ટમાં મોકલવામાં આવી હતી. ત્યાં બે વર્ષ માટે તેઓ ફક્ત ટ્રેનિંગ અને કઠણ હાલતમાં સેવા બજાવ્યા બાદ થાક ખાવા માટે રોકાયા હતા. અમારી બટાલિયનને તંગધારમાં ત્રણ વર્ષ સેવા બજાવ્યા બાદ બાંગલાદેશની સરહદ પર મોકલવામાં આવી હતી. BSF માટે કદી ‘પીસ સ્ટેશન’ હોતું નથી. 

***
BSFની ચોકીઓમાં રોજિંદી ડ્યુટી નીચે પ્રમાણે હોય છે.

ચોકીમાંના મોટા ભાગના સૈનિકોને રોજ રાતે સીમા પર આવેલા બાઉન્ડરી પિલરના વિસ્તારમાં આતંકવાદીઓ અને દાણચોરોને રોકવા અને પકડવા નાકાબંધી માટે જવું પડે છે. કઈ જગ્યાએ નાકાબંધી કરવાની છે તેની જાણ છેલ્લી ઘડી સુધી તેમને આપવામાં આવતી નથી. 
કચ્છના રણમાં બાઉન્ડરી પિલર નજીક પેટ્રોલિંગ કરતી BSFની ટુકડી

ગુજરાત -  રાજસ્થાનના થારના રણ વિસ્તારમાં BSFની બે ચોકીઓ વચ્ચેનું અંતર પંદરથી વીસ કિલોમિટર હોય છે, જ્યારે પંજાબમાં પાંચથી છ કિલોમિટર. હથિયાર, રાતે અંધકારમાં જોઈ શકાય તેવા ઇન્ફ્રારેડ કિરણના ચશ્મા તથા અન્ય સામગ્રી લઈ સજ્જ થયેલા સૈનિકોને સૂર્યના અસ્ત થતા છેલ્લા કિરણના સમયે તેમને હેડક્વાર્ટર નક્કી કરેલા આંતરરાષ્ટ્રિય સીમા પર આવેલા સ્થળ પર જવાનો હુકમ આપવામાં આવે છે. આ સ્થળ પર ટૅક્્ટીકલ મોરચા બાંધી સૈનિકો આખી રાત ફરજ બજાવે. વહેલી સવારે આ સૈનિકો પાછા ફરે ત્યારે ચોકીની અંદર આખી રાત પહેરો ભરનાર સૈનિકો સીમા પર ‘પગ માર્ક’ (એટલે રાતના સમયે નાકા બંધી કરેલ જગ્યાઓ વચ્ચેના ખાલી ભાગમાંથી કોઈ આતંકવાદી, દાણચોર કે ઘૂસપેઠિયાઓએ આપણી સીમા પાર કરી હોય તો તેમનાં પગલાં તપાસવા અને) નિરિક્ષણ કરવા જતા હોય છે.

સીમા પર નાકાબંધી કરીને પાછા ફરેલ સૈનિકોને સવારની ચ્હા અને શિરામણ આપવામાં આવે છે. બે - ત્રણ કલાકના આરામના સમયમાં તેઓ નાહી-ધોઈ, તાજો યુનિફૉર્મ પહેરી પરેડ પર લાગી જતા હોય છે જેમાં હથિયાર સફાઈથી માંડી અન્ય  કવાયત,  સરહદ પર ફરીથી પેટ્રોલિંગ કરવા જાય કે ચોકીમાં બાંધવામાં આવેલ watch towerમાંથી ચારે તરફ નિરિક્ષણ કરે. સૈનિકો બપોરના ભોજન વારા ફરતી ઊંઘ પૂરી કરવાનો પ્રયત્ન કર્યા બાદ રાતની ડ્યુટી માટે તૈયારી કરે. સાંજ પડતાં ફરી નાકા બંધી, ગિસ્ત, પહેરો શરૂ થઈ જાય.

દરેક ચોકીમાં જવાનો માટે ભોજન રાંધવા એક રસોઈયો અને તેને મદદ કરવા બે જવાનોને ફરજ સોંપવામાં આવે છે. ત્રણ જણાની આ ‘ટીમ’ પરોઢિયે ચાર વાગ્યાથી કામ પર લાગી જાય. સૌ પ્રથમ ચોકીમાં આખી રાતનો ઉજાગરો કરી ચોકી કરનાર સૈનિકોને ચા, ત્યાર બાદ સીમા પરથી આવેલા સૈનિકો સમેત સઘળા સૈનિકો માટે શિરામણ રાંધવાનું. આ કામ પૂરું થતાં વાસણ ધોઈ તરત બપોરનું ભોજન રાંધવાની શરુઆત થઈ જાય. છેલ્લો સૈનિક બપોરનું ભોજન પતાવે ત્યાં બપોરની ચાનો સમય થાય અને રાતનું ભોજન રાંધવાની શરુઆત. આપે યાદવની ‘ક્લિપ’ જોઈ તેમાં રોટલી શેકનાર સિપાઈ પ્રશિક્ષિત રસોઈયો નથી, પણ રસોઈયાને મદદ કરનાર યોદ્ધા છે. જે રીતે તે રોટલી શેકે છે, તેના પરથી આપને ખ્યાલ આવ્યો હશે. જ્યારે રસોઈયો તેના હક્કની વાર્ષિક રજા પર જાય ત્યારે તેની અવેજીમાં કામ કરવા એક યોદ્ધાને મૂકવામાં આવે છે. સ્વાભાવિક છે કે ઘણી વાર બોર્ડર પર સેવા બજાવનાર સૈનિકો માટે તૈયાર થતું ભોજન રસોઈયાને બદલે સામાન્ય સૈનિક રાંધતા હોય છે. ઉપરની ક્લિપમાં જોયું હશે કે કિચનમાં રંધાયેલી દાળ રંગહિન, સ્વાદહિન દેખાતી હતી, પણ શાકના રંગ અને તેના પરના વઘાર પરથી ખ્યાલ આવ્યો હશે કે તે સૈનિકોથી બને એટલી આવડત અને કુશળતાથી બનાવી છે. 

અહીં એક તથ્ય બહાર આવે છે કે જવાનોના ભોજન રાંધવા માટેની વ્યવસ્થામાં ઘણો સુધારો આણવાની જરૂર છે.

હવે જોઈશું BSFના જવાનોના રાશનની વ્યવસ્થા.

જ્યારે BSFને મિલિટરીના અૉપરેશનલ કન્ટ્રોલ નીચે મૂકવામાં આવે ત્યારે તેમને મિલિટરી તરફથી તેમના સ્કેલ પ્રમાણે રાશન આપવામાં આવે છે. અન્ય સ્થળોએ  - એટલે જમ્મુ-કાશ્મિર સિવાય અન્ય જગ્યાએ સેવા બજાવતી BSFની ૭૦થી ૮૦ ટકા બટાલિયનોમાં વ્યવસ્થા જુદી હોય છે. આ યુનિટોને સૈન્યનું રાશન આપવામાં આવતું નથી. જવાનોને દર મહિને ભોજન અેલાવન્સ અપાય છે, જેમાંથી રાશન ખરીદવાની જવાબદારી કંપની કમાંડરની હોય છે. આ કામ કરવા ચારથી પાંચ સભ્યોની મેસ કમિટી ચૂંટાય છે, જે જવાનોએ નક્કી કરેલા menu મુજબ બજારમાંથી મહિનાનું રાશન ખરીદીને લઈ આવે છે. આ રાશન જવાનોને મળતા ભોજન માટેના એલાવન્સમાંથી લેવાતું હોવાથી (જુના જમાનામાં) પોષક તત્વોને સ્ટાન્ડર્ડ ગણવા કરતાં સ્થાનિક બજારમાં મળતી મૂળભૂત વસ્તુઓ પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવતું. તેમાં આવી જાય દાળ, રોટી, શાકભાજી કઠોળ, ચ્હા, ખાંડ અને મસાલા. આમ દર મહિને ખરીદીને લાવવામાં આવતું રાશન દરેક ચોકીમાં મોકલવામાં આવે છે. ગુજરાત - રાજસ્થાનમાં હાલત સૌથી ખરાબ હોય છે. રણમાં આવેલી ચોકીઓમાં તાજાં શાકભાજી મોકલવા મુશ્કેલ છે કેમ કે નજીકથી નજીકનું બજારહાટવાળું ગામ ચોકીથી ૪૦ - ૫૦ કિલોમિટરના અંતરે હોય છે જ્યાં બજેટને કારણે અઠવાડિયામાં એક વાર પણ વાહન મોકલી શકાતું નથી. તાજા દૂધને બદલે મિલ્ક પાવડર કામ ચલાવવું પડે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે BSFમાં મિલિટરી જેવું infrastructure કે supply chain હોતી નથી.


***

આપે જોયેલી ક્લિપમાં BSFના જવાને એક ગંભીર આરોપ કર્યો હતો કે મિલિટરીના કંટ્રોલ નીચે કામ કરી રહેલ બટાલિયનોમાં રાશન તો સરખી રીતે પહોંચી જાય છે, પણ “ઉપરી” અધિકારીઓ તે બારોબાર વેચી નાખતા હોવાથી તે મને તેમના હકનું રાશન મળતું નથી. અહીં ફક્ત એક વાત કહેવી યોગ્ય ગણાશે કે આક્ષેપ અને આરોપ જ્યાં સુધી પૂરવાર ન થાય ત્યાં સુધી તેના પર વિશ્વાસ ન કરાય. બીજી વાત : આજકાલ સૈન્યમાં ભરતી થનારા અદના સૈનિકો બારમી કે તેથી આગળનો અભ્યાસ કરી ચૂકેલા હોય છે. તેમનામાં પોતાના હક્ક વિશે એટલી જાગૃતિ આવી છે, તે અન્ય કોઈ નહિ તો રાશનની બાબતમાં આ પ્રકારનો ભ્રષ્ટાચાર સાંખી લેતા નથી. વળી અફસરો પોતે જાણતા હોય છે કે સૈનિકોનું મનોબળ જાળવી રાખવા માટે નીચે જણાવેલી ત્રણ બાબતો પર કોઈ જાતની બાંધછોડ કરી જ ન શકાય : ત્રણ વખતનું તેને મળતા રાશન મુજબનું ભોજન, દર મહિનાની પહેલી તારિખે પગાર અને જરૂરિયાત પ્રમાણે જવાનને તેના હક્કની વાર્ષિક રજા મળવા જ જોઈએ. આવું ન થાય તો સૈનિકોના મનોબળ પર પ્રતિકૂળ અસર પડતી હોય છે અને તેનાં પરિણામ ગંભીર સ્વરુપના હોઈ શકે છે. 

ભારતીય સેનામાં જુના સમયથી એક વાત કહેવાતી આવી છે : There are good officers and bad officers, but never a bad soldier. જવાનોના માનસમાં શિસ્ત અને જીવના જોખમે પણ ઉપરી અધિકારીના હુકમનું પાલન કરવાની વૃત્તિ હોય છે અને તે નિયમિત રીતે કેળવવામાં આવે છે. અંગ્રેજોના સમયના ભારતની સેનાના કમાંડર ઇન ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ સર ફિલિપ ચૅટવૂડે ભારતીય સેનામાં અફસરોને કેળવણી આપવા માટે સ્થપાયેલી સૅન્ડહર્સ્ટ જેવી ઈન્ડિયન મિલિટરી અેકેડેમીને ધ્યેયસૂત્ર આપ્યું, જે હજી પણ ટ્રેનિંગ બાદ અફસર બનેલા કૅડેટ શપથ તરીકે સ્વીકારે છે:
The safety, honor and welfare of your country come first always and every time.

The honor, welfare and comfort of the men you command come next.

Your own ease, comfort and safety come last, always and every time.

આ mottoનાં મહત્ત્વ પર ભારત સરકારના ગૃહખાતા નીચે આવતા દળોમાં કેટલી હદ સુધી ભાર અપાય છે તે જાણવું અશક્ય છે. જો હોત તો BSFના જવાનની ફરિયાદ જગજાહેર ન થાત. 

આ લેખમાળામાં પહેલાં જણાવ્યા પ્રમાણે દેશની રક્ષા કરનાર જવાનો અને જુજ કિસ્સાઓમાં જુનિયર અફસરો પર થતા અન્યાય કે તેમના અધિકારોની અવગણના પાછળ human element જવાબદાર હોય છે.

મૅનેજમેન્ટ શાસ્ત્રના જાણકારો હંમેશા કહેતા આવ્યા છે કે કોઈ પણ સંસ્થામાં તેના ઉચ્ચ સ્તર પર લેવાતા નિર્ણયો તથા નીતિઓના પાલનમાાં First Line Managers અતિ મહત્વની કડી સમાન હોય છે. તેમના થકી Human Resource Managementની મૂળભૂત નીતિઓ અમલમાં મૂકાતી હોય છે. આનું પાલન થાય છે કે નહિ તે તપાસવા monitoringની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. 

આ વાતને સૈન્યના સંબંધમાં જોઈએ તો તેમાં કંપની કમાંડર ફર્સ્ટ લાઈન મૅનેજર હોય છે. જવાનોને પોષક અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન મળે છે કે નહિ તે તપાસવાની કંપની કમાંડરની અંગત જવાબદારી હોય છે. આ કામ તેઓ જાતે અથવા તેમના તાબા હેઠળના અધિકારી (પ્લૅટુન કમાંડર) દ્વારા ચકાસતા હોય છે. જો આ અધિકારીઓ તેમની ફરજમાં ચૂકી જાય અને જવાનોમાં અસંતોષ ફેલાય તેનું નિવારણ કરવા અન્ય યંત્રણા હોય છે. બટાલિયનના સેકન્ડ-ઈન-કમાંડ (2IC)ને યુનિટના વેલફેર અૉફિસરની જવાબદારી સોંપાતી હોય છે અને તેમણે આ બાબતમાં થતી ફરિયાદ પર સીધો હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ.  સિપાઈ તેજ બહાદુર યાદવની બાબતમાં આખી system જ બેદરકારીમાં ડૂબી હતી. કોઈએ તેમની જવાબદારી નિભાવી નહિ. આ વાત સરકારના ધ્યાનમાં આવતાં જ ગઈ કાલના જ - એટલે ૧૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ના રોજ ભારત સરકારના ગૃહખાતાએ યાદવની બટાલિયનના સીઓ (કમાંડીંગ અૉફિસર) અને 2ICની તાત્કાલિક બદલી ત્રિપૂરામાં કરી અને ઉચ્ચ કક્ષાની ઈન્ક્વાયરી શરૂ કરી છે. 

***

વિશ્વના સઘળા સૈન્યોમાં નિષ્ઠા અને પ્રામાણિકતા પર અફસરો તથા સૈનિકોના પાયાના શિક્ષણથી જ ભાર અપાય છે. તેમ છતાં સૈન્યમાં ભ્રષ્ટાચાર થવાની વાતો બહાર આવતી રહે છે.  ભારતીય સેનાની વાત કરીએ તો છાપાંઓમાં સુખના જમીન (Sukhna Land Scam), મુંબઈના આદર્શ ફ્લૅટ્સમાં ખુદ સેનાધ્યક્ષની સંડોવણી, શ્રીલંકામાં ભારતીય સેનાને મોકલવામાં આવી હતી ત્યારે તેમને પહોંંચાડવામાં આવનારી રસદની ખરીદીમાં કરોડોનો ભ્રષ્ટાચાર થયો હતો . આ બાબતોમાં થયેલી તપાસ અને કોર્ટ માર્શલમાં આ દુરાચાર માટેના જવાબદાર લેફ્ટેનન્ટ જનરલ અને મેજર જનરલનો હોદ્દો ધરાવનાર અફસરોને સખત સજા કરવામાં આવી હતી. હાલમાં જ અૉગસ્ટા  વેસ્ટલૅન્ડ હેલિકૉપ્ટરના કૌભાંડમાં ભારતીય વાયુસેનાના અૅર ચીફ માર્શલ ત્યાગીની ધરપકડ કરવામાં આવી જે સૌ જાણે છે. 

નીચલા એટલે બટાલિયન લેવલ પર, જ્યાં કમાંડીંગ અફસરથી માંડી અદના સિપાઈઓને ખભા સાથે ખભો મેળવી દુશ્મન પર ધસી જવાનું હોય ત્યાં આવો ભ્રષ્ટાચાર શક્ય નથી. એક તો અધિકારીઓ પાસે નાણંાકિય સાધન કે મિલ્કતની જવાબદારી હોતાં નથી. જવાનોનું રાશન સીધું તેમના હેડક્વાર્ટરમાં પહોંચે તેથી તે બજારમાં વેચાય તે શક્ય નથી. જો એવું હોત તો ભારતીય સેનામાં અનેક વાર બળવો  થઈ ચૂક્યો હોત. આવો ભ્રષ્ટાચાર કદી થયો નથી. કારગિલ જેવા દુર્ગમ ક્ષેત્રમાં સૈનિકોએ તેમના અફસરો સાથે ધસી જઈ, પ્રાણની આહૂતિ આપી દુશ્મનને પરાસ્ત કર્યો તે આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ભારતીય સેનાના અફસરો તેમના જવાનોની સુખાકારી માટે પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરી શકે છે. 

ચર્ચાના ઉપસંહારમાં કહી શકાય તેવા કેટલાક કટુ સત્ય છે.

ભારતમાં આપણી રાજ્ય અને શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ભ્રષ્ટાચાર એટલી હદ સુધી ફેલાયો છે કે તેના મારની કળમાંથી આપણો સમાજ હજી બહાર આવી શક્યો નથી. મારી દૃષ્ટિએ ગુજરાત રાજ્ય એક અપવાદ છે જ્યાં ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવાની વૃત્તિ વધુ સજાગ છે. 

અન્ય પ્રદેશોમાં - ખાસ કરીને વરીષ્ઠ અધિકારી વર્ગમાં systemનો અનુચિત લાભ લેવાની વૃત્તિ વધી ગયા જેવું લાગે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના વરીષ્ઠ અને કનિષ્ઠ અફસરોની વાત કરીએ તો Pay Commission દ્વારા અપાતા પગાર વધારાની માત્રા સારી હોવા છતાં કરોડોની અસ્ક્યામતો હાંસલ કરવાની તેમની વૃત્તિ વધતી જ જાય છે. રોજ વાંચવામાં આવે છે કે દેશની પ્રથમ કક્ષાની સેવાઓના અફસરો પાસે કરોડોની દોલત હોવાને કારણે તેમની સામે પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. સિવિલ ક્ષેત્રમાં આ વ્યાપક જણાતું હોય પણ સશસ્ત્ર દળોમાં અગાઉ જણાવેલા કેટલાક સ્તર સિવાય અન્ય હોદ્દાઓના અફસરોમાં આવા લાભ મેળવવાની શક્યતા હોતી નથી. બટાલિયનના અફસરોના સ્તર સુધી અન્ય પ્રકારનો અનાચાર જોવા મળે છે; જેમ કે અફસરોના તાબા હેઠળના યોદ્ધાઓનો અંગત નોકરની જેમ ઉપયોગ કરવો અને તેનો ઇન્કાર કરનાર સૈનિકોને સજા આપવી. આ બાબત પર જુદો લેખ લખી શકાય. આવી જ બીજી બાબત છે સરકારી ગાડીઓનો અંગત કામ માટે ઉપયોગ વિગેરે. આ બન્ને વિષયો પર ઘણી વિડિયો ક્લિપ આજકાલ ફેસબુક જેવા સોશિયલ માધ્યમોમાં વહેતી થઈ છે.

અંતે તો સઘળી વાત માણસની વૃત્તિ, તેને મળેલા સંસ્કાર અને મૂલ્યો પર આવીને અટકી જાય છે. 

આપણા એક વાચક શ્રી. પીયૂષભાઈના પ્રતિભાવ મુજબ સઘળી વાતોનું મૂળ Human Elementમાં થયેલા સડાને કારણે છે. આ ‘તત્ત્વ’માં યોગ્ય સંસ્કારો તથા માનવી મૂલ્યોનું સિંચન થાય તો તે કેવળ વ્યક્તિને જ નહિ, સમગ્ર રાષ્ટ્રને એક સ્તર પરથી બીજા સ્તર પર લઈ જાય છે.

***

સૈનિકોનો અંગત નોકરની જેમ ઉપયોગ કરવા વિશે એક વિનોદી વાત : 

ગ્રામ્ય વિસ્તારમાંથી આવેલા એક સૈનિકને અફસરના ‘સહાયક’ની ડ્યુટી મળી. અફસર પત્નીએ તેને રસોડામાં કામે લગાડ્યો. કૂકર પર દાળ ચઢાવી મૅડમે સહાયકને કહ્યું, “બે સીટી વાગે એટલે ગૅસ બંધ કરી નાખજે.”

“ઠીક છે, મેમસા’બ. પણ સીટી કોણ તમે વગાડશો કે સાહેબ?”

Sunday, January 15, 2017

આસપાસ ચોપાસ : ફિક્કી દાળ... ભાગ ૨.

હવે આપણે સૈન્યમાં અપાતા રાશન વિશે ટૂંકમાં વાત કરીશું.

આપણે જોયું હતું કે સેનામાં બે મુખ્ય વિભાગ હોય છે : આર્મ અને સર્વિસ. આમાં રાશનની ખરીદીથી માંડી તેનેે ફ્રન્ટ સુધી પહોંચાડવાની જવાબદારી સર્વિસ વિભાગમાં આવતા આર્મી સર્વિસ કોર (ASC)ની હોય છે. સેનાના મુખ્યાલયમાં આવેલ આ વિભાગ રાશનની ગુણવત્તા (standards) અને આંક (specifications) નક્કી કરવા ઉપરાંત મેદાની ઈલાકા (plains)થી માંડી સિયાચીન જેવા વિસ્તારમાં પૌષ્ટીક આહાર આપવા કયા કયા ખાદ્ય પદાર્થ કેટલી માત્રામાં આપવા જોઈએ તેનું ધોરણ નક્કી કરે છે. તે માટે તેના ખોરાકમાં જરૂરી પ્રોટિન, કાર્બોહાઈડ્રેટ, વિટામિન, ફાઈબર મળી રહે તે માટે દરેક ખાદ્યાન્નની માત્રા (scale) સેનાના ડાયેટિશિયન નક્કી કરે છે. તે પ્રમાણે દરેક જવાનને દરરોજ કેટલો લોટ, ચોખા, દાળ, લીલોતરી, ‘હાર્ડ વેજીટેબલ’ (દુધી, રિંગણાં વિ.), બટેટા, ડુંગળી, માંસ કે માછલી, ચ્હા, દૂધ, ખાંડ, મીઠું, ‘ડાલડા’, ફળ - આવી વસ્તુઓની ઝીણામાં ઝીણી વિગતે માત્રા નક્કી કરવામાં આવે છે. આમાંની કેટલીક - દૂધ જેવી ચીજો ગરમીને કારણે બગડી જતી હોઈ તાજા દૂધને બદલે કન્ડેન્સ્ડ મિલ્કના ડબા અપાય છે. ખોરાક રાંધવા માટે કેરોસિન, લાકડાં વિગેરે પણ તેમાં આવી જાય છે! આમાંની દરેક વસ્તુનું સ્ટાન્ડર્ડ નક્કી કરવામાં આવે છે - જેમ કે સફરજનની સાઈઝ કેટલી હોવી જોઈએ, તાજા શાકભાજીની ગુણવત્તા કેવી રીતે ચકાસવી વિ. 

આ માટેના ટેન્ડર જાહેર કરી તેના કૉન્ટ્રાક્ટ અપાય છે અને તે ASCના સપ્લાય ડેપોમાં પહોંચાડવામાં આવે છે. વિભાગીય અફસરો માલ સ્વીકારતાં પહેલાં દરેક વસ્તુ નક્કી થયેલ સ્પેસિફિકેશન પ્રમાણે છે કે નહિ તે તપાસે. ઘણી વાર શાક ભાજી sub-standard હોય તો તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવે છે અને તે દિવસે જવાનો માટે તેની અવેજીમાં નક્કી કરેલ વસ્તુ અથવા ટિનમાં પૅક કરેલાં શાકભાજી અપાય છે. કેન્ટોનમેન્ટમાં આવેલ દરેક ફોજી યુનિટના ક્વાર્ટરમાસ્ટર તેમના ટ્રક લઈ સપ્લાય ડેપોમાંથી સામાન તોલાવીને લઈ જાય છે અને ત્યાં કંપનીમાં હાજર સૈનિકોની સંખ્યા પ્રમાણે રાશનની વહેંચણી કરે છે. 

ખચ્ચર પર લાદીને લઈ જવાતી સામગ્રી
યુદ્ધની સ્થિતિમાં અને આંતરરાષ્ટ્રિય સીમા પર રાશન પહોંચાડવાની અને વહેંચવાની પદ્ધતિમાં ફેર હોય છે. સામરિક ગુપ્તતાને કારણે આ વ્યવસ્થાનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન કરી શકાય તેવું નથી. ફક્ત એટલું જ કહી શકાય કે પહાડી વિસ્તારમાં, અને ખાસ કરીને બરફ પડતો હોય તેવા વિસ્તારમાં જવાનોનું રાશન અમુક હદ સુધી ટ્રક દ્વારા અને ત્યાર બાદ તેને ખચ્ચર કે ટટ્ટુઓ પર લાદી અગ્રિમ ચોકીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. આ કામ મોસમનો
પહેલો બરફ પડે તે પહેલાં પૂરૂં કરવું પડે છે.

જિપ્સી જ્યારે ૧૩૫૦૦ ફિટની ઉંચાઈએ આવેલ ચોકીમાં કાર્યરત હતો ત્યારે આ કામ પ્રત્યક્ષ જોયું છે. માર્ચ કે એપ્રિલ માસમાં બરફ ઓગળે કે અમારી ચોકીઓમાં કેરોસિનની બૅરલ્સ અને રાશનની વણઝાર આવવી શરૂ થઈ જતી. આટલી ઉંચાઈએ હવાનું દબાણ ઓછું હોવાથી દાળ વિ. ચડાવવા પ્રેશર કૂકર આપવામાં આવે, અને એમર્જન્સી રાશનમાં બદામ, સૂકી દ્રાક્ષ જેવી વસ્તુઓ પણ આપવામાં આવતી. ઓક્ટોબર માસ પહેલાં પાંચ - છ મહિનાનું રાશન ઉંચાઈએ આવેલી ચોકીઓમાં પહોંચી જાય તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. જે જગ્યાએ ASCની અૅનિમલ ટ્રાન્સપોર્ટની ખચ્ચરોની ટુકડીઓ ન હોય ત્યાં સ્થાનિક પ્રજાના ટટ્ટુઓ તથા પોર્ટર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 

જિપ્સી જ્યારે ૧૩૫૦૦ ફીટ ઉંચાઈએ આવેલી ચોકીમાં હતો
ત્યારે ત્યાં પહોંચાડવામાં આવેલ કેરોસિનની બૅરલ્સ. અહીં અફસર અને સૈનિકોનું
સહભોજન - 'બડા ખાના'નું દૃશ્ય છે.
આવી ઊંચાઈ પર જ્યારે વાતાવરણ માઈનસ ત્રીસ - ચાલીસ ડિગ્રી થતું ત્યારે રાશન કરતાં વધુ ઊપયોગી કેરોસિનની બૅરલ્સ થતી. અમને ગરમાવો બક્ષવા બુખારી નામનાં સાધન કેવળ કેરોસિન પર ચાલે! અને મગ ભરી ભરીને પીવાતી ગરમ ચા જવાનોનું અમૃત ગણાતું. 
આમ દરેક જવાનને સુરક્ષિત રાખવા અને તેમને સમયસર સંતુલિત આહાર મળે તે માટે સૈન્યનું મુખ્યાલય અત્યંત કાળજીપૂર્વક વ્યવસ્થા કરે છે.

આટલી સુંદર વ્યવસ્થા હોવા છતાં ઘણી વાર સમસ્યાઓ ઉભી થતી હોય છે જેને કારણે રાશન સમયસર અગ્રિમ ચોકીઓ સુધી પહોંચી શકતું નથી. આમાંની મોટા ભાગની સમસ્યાઓ કુદરતે સર્જેલી હોય છે. વરસાદ, જમીન ધસી પડે અથવા વૃક્ષો પડવાથી રસ્તા ધ્વસ્ત થતા હોય ત્યારે તેનું સમારકામ ન થાય ત્યાં સુધી મુશ્કેલીઓ પડવાની. આવી હાલતમાં હેલિકૉપ્ટર દ્વારા સામાન પહોંચાડવામાં આવે. જો કે તે માટે કુદરતની કૃપા હોવી જોઈએ! નિસર્ગ દેવતા હવામાનને અનુકૂળ કરે તો જ હવાઈમાર્ગે આ કામ થઈ શકે.
***
 પશ્ચિમમાં આવેલા આપણા પાડોશી રાષ્ટ્ર સાથેની સીમા બે પ્રકારની છે : વિશ્વમાન્ય આંતરરાષ્ટ્રિય સીમા - ઈન્ટરનેશનલ બૉર્ડર તથા લાઈન અૉફ કન્ટ્રોલ અથવા LOC. તેમાંની જમ્મુ કાશ્મિરમાં આવતી સીમા અને LOC લગભગ ૧૮૦૦ માઈલ (૨૯૦૦ કિલોમિટર) છે, જેમાં LOC ૪૬૦ માઈલ (૭૪૦ કિલોમિટર) છે.  સમગ્ર જમ્મુ કાશ્મિરમાં ભારતીય સેના તથા બૉર્ડર સિક્યોરિટી ફોર્સની બટાલિયનો ફરજ બજાવે છે. અહીં એટલું જ કહીશ કે એક બટાલિયનમાં આશરે ૧૦૦૦ સૈનિકો હોય છે અને તેમનું વિભાજન કંપનીઓમાં કરવામાં આવે છે. એક કંપનીમાં ત્રણ પ્લૅટુન હોય છે. કાશ્મિરમાં BSFની બટાલિયનોને ભારતીય સેના (Indian Army)ના અૉપરેશનલ કન્ટ્રોલ નીચે મૂકવામાં આવી છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો BSFની જે ટુકડીઓને ભારતીય સેના હેઠળ તહેનાત કરવામાં આવે, તેમના રાશનની માત્રા અને વહેંચણીની જવાબદારી ભારતીય સેનાની હોય છે. તેથી BSFને અપાતું રાશન તથા ઈંધણ ભારતીય સેનાના ASC વિભાગ તરફથી પૂરૂં પાડવામાં આવે છે.

અહીં કરાયેલા વર્ણનથી આપને ખ્યાલ આવ્યો હશે કે દુશ્મનની સામે રાત દિવસ રાઇફલ તાણીને સજાગ રહેલા સૈનિક માટે સમયસર અને રુચિકર ભોજન મળે તે કેટલું અગત્યનું છે, અને તે માટે તંત્ર કેવી કેવી વ્યવસ્થા કરે છે. સવાલ ઉઠે છે તો આ વ્યવસ્થાનો ભૂમિ પર અમલ કરનાર વ્યક્તિઓની તેમના કામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને શ્રદ્ધાનો. 

અહીં આવે છે માનવી તત્વ - human element. 

આપણે સૌએ જોયેલી, સાંભળેલી અને વાંચેલી વાતો અંતે તો માનવીય ક્ષતિ અથવા બેદરકારી પર આવીને અટકી જાય છે.


આ ચર્ચાનું સમાપન આવતા અંકમાં કરીશું.  

Saturday, January 14, 2017

આસપાસ ચોપાસ : ફિક્્કી દાળ, બળેલી રોટલી અને સેનાના જવાન

છેલ્લા કેટલાક દિવસથી સૈન્યના જવાનો દ્વારા સોશિયલ મિડિયામાં જવાનોને મળતી બળેલી રોટલી, ફિક્કી દાળ તથા તેમને થતા અન્યાય વિશે તેમની ફરિયાદ આવવા લાગી છે. 

 સૈનિકોને અપાતા કામ, તેમને મળતી સુવિધાઓનું તંત્ર અને તે અંગેની વ્યવસ્થા વિશે પૂરી માહિતી ન હોવાથી દેશના નાગરિકોને આ વિશે અનેક પ્રકારની ગેરસમજ ઉભી થાય તે સ્વાભાવિક છે.

ભારતીય સેનામાં તથા બૉર્ડર સિક્યોરિટી ફોર્સમાં જિપ્સીએ અફસર તરીકે વીસ વર્ષ સેવા બજાવી છે, તેથી આ બાબતમાં કેટલીક વાતો કહી આ બાબતનો ખુલાસો કરવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

સૌ પ્રથમ ભારતીય સેના વિશે. 

દરેક દેશની સશસ્ત્ર સેનામાં બે મુખ્ય વિભાગ હોય છે. Arm અને Service.  

Armમાં આવે છે ઈન્ફન્ટ્રી (પાયદળ), આર્મર્ડ કોર (ટૅંક્સ), આર્ટિલરી (તોપખાનું) એન્જિનિયર્સ (જેમને અગાઉ Sappers and Miners કહેવામાં આવતા), અને કોર અૉફ સિગ્નલ્સ (સંચાર સેવા). 

બીજો વિભાગ છે Service - જેમાં વાહન, ખાદ્યાન્ન, યુનિફોર્મ, હથિયાર, દારુગોળા જેવી સામગ્રી પૂરી પાડનાર Army Service Corps તથા Army Ordnance Corps જેવા વિભાગ. આ ઉપરાંત સેનામાં આર્મી મેડિકલ કોર, કોર અૉફ ઇલેક્ટ્રીકલ અૅન્ડ મિકેનિકલ એન્જિનિયર્સ, પાયોનિયર્સ વિગેરે જેવા વિભાગ હોય છે. દરેક વિભાગનું કામ વિશિષ્ટ પ્રકારનું હોઈ તેમાં ભરતી કરવામાં આવનાર યુવાનને ભરતીના સમયે જ કહેવામાં આવે છે કે તેને ક્યા વિભાગમાં અને ક્યા પ્રકારના કામ માટે ભરતી કરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ રિક્રૂટને તેની રેજીમેન્ટના ટ્રેનિંગ સેન્ટરમાં મોકલવામાં આવે છે. 

મિલિટરીના દરેક વિભાગ (Arm કે Service)ની સંઘટના તેમની કામગિરીને અનુસાર ઘડવામાં આવે છે. આર્મની વાત કરીએ તો ઈન્ફન્ટ્રીમાં બટાલિયનમાં હેડક્વાર્ટર કંપની  ઉપરાંત ત્રણ રાઈફલ કંપની તથા એક સપોર્ટ કંપની હોય છે. દરેક  કંપનીમાં મોટા ભાગના સૈનિકો Combatants (યોદ્ધાઓ) હોય છે અને જૂજ સંખ્યામાં Non-combatants હોય છે, જેમાં નાઈ, ધોબી, રસોઈયા, સુથાર, સફાઈ કામદાર વિ. હોય છે. તેમણે તેમને અપાયેલ ક્ષેત્રમાં રહીને કામ કરવાનું હોય છે. જો કે તેમના ક્ષેત્ર પર હુમલો થાય તો તેઓ તેમનું પોતાનું સંરક્ષણ કરી શકે તે માટે તેમને પણ આમ સૈનિકની જેમ પ્રશિક્ષણ અપાતું હોય છે. બટાલિયન હેડક્વાર્ટરમાં વહીવટી કામ કરવા માટે કારકૂનો, હેડક્લાર્ક વિ. હોય છે. તેઓ કૉમ્બેટન્ટની કક્ષામાં આવે છે અને તેમને દરેકને વ્યક્તિગત હથિયાર તથા દારૂગોળો આપવામાં આવે છે, અને યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં તેમણે પોતાના કામની સાથે યુદ્ધ માટે સાબદા રહેવું પડે છે.

સેનાના દરેક વિભાગમાં નિયુક્ત થયેલા અફસર માટે એક ‘સહાયક’ નીમવામાં આવે છે. આ એક સશસ્ત્ર સૈનિક હોય છે. સહાયકોને અગાઉ અૉર્ડર્લી કહેવામાં આવતા. શાંતિના સમયમાં અને યુદ્ધના સમયમાં તેમનું કામ જુદું જુદું હોય છે. યુદ્ધમાં તેમને ‘રનર’ની કામગિરી સોંપાય છે. રનર હંમેશા અફસરની સાથે રહે છે, અને જ્યારે લડી રહેલા સૈનિકોને વાયરલેસને બદલે મૌખિક હુકમ આપવો પડે ત્યારે આ રનર હુકમ લઈ દોડીને અફસરના હાથ નીચે કામ કરી રહેલ અધિકારીઓને હુકમ સંભળાવી પાછો તેના અફસર પાસે પહોંચે. શાંતિના સમયમાં તેનું સહાયક તરીકેનું કામ તેના અફસરનો યુનિફૉર્મ ઈસ્ત્રીબંધ રાખી, મેડલ વિ. સાથે તૈયાર કરી, તેના સરસામાનને પૉલિશ કરી રાખવાનું હોય છે. આ ઉપરાંત સરકારી કામ માટે તેને મોકલવામાં આવે તો તે પણ કરવાનું હોય છે. જો કે શાંતિના સમયમાં સહાયકનો અફસર પરિણિત હોય તો તેમના માટે બજાર-હાટ કરવા ઉપરાંત ઘરકામમાં મદદ કરવા માટે પણ તેમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો કે કપડાં ધોવા માટે કંપનીનો ધોબી, સફાઈ માટે સફાઈ કામદાર આવતા હોય છે. અમુક અપવાદ છોડીએ તો અફસરો તેમના સહાયકોનો ઘરકામ માટે બહુ ઉપયોગ કરતા નથી, પણ જે ‘અપવાદ’રૂપ અફસરો છે, તેઓ તેમના સહાયકોને લગભગ ચોવિસ કલાક on call રાખતા હોય છે અને સેવા પણ લેતા હોય છે. 

સહાયકનું કામ કરવા માટે મોટા ભાગે યોદ્ધાઓ તૈયાર હોતા નથી, પણ અનુશાસનના ડરથી તેમને આ કામ કરવું પડે છે.

***
નેપોલિયને કહ્યું હતું કે સૈન્ય તેના પેટ પર કૂચ કરે છે (Army marches on its stomach). આમાં સૈન્યની સફળતા અને ગૌરવનો સીધો સંબંધ આવે છે. સૈનિકની સખત ડ્યુટી તથા કરવો પડતો શ્રમ (જેમાં દરરોજની કસરત, પાંચ માઈલની દોડ, અઠવાડિયે - દસ દિવસે પચાસેક માઈલની પૂરા ત્રીસે’ક રતલના વજનના હથિયાર અને સામગ્રી સાથે કૂચ કરવાની પ્રવૃત્તિને કારણે તેમને દરરોજ ન્યૂનતમ ત્રણ હજાર કેલરીનું ભોજન અને પહાડી ક્ષેત્રમાં ૩૫૦૦ કૅલરીનો ખોરાક આપવામાં આવે છે. જવાનોને સંતુલિત ભોજન મળે તે માટે ફોજના ડાયેટિશિયનોએ નક્કી કરેલા પ્રમાણમાં તેમને દાળ, રોટી, લીલાં શાકભાજી, બટેટા-દૂધી-કારેલા વિ. અને ફળોનું રાશન આપવામાં આવે છે. માંસાહારી માટે અને શાકાહારી સૈનિકોને તેમની જરુરિયાત પ્રમાણે સામાન તથા મસાલા માટે નિયત કરેલી રોકડી રકમ પણ અપાય છે. આ રાશન બટાલિયનના સ્ટોર્સ અૉફિસર (ક્વાર્ટરમાસ્ટર) સૈન્યના સપ્લાય ડેપોમાંથી લાવી દરેક કંપનીના ક્વાર્ટરમાસ્ટરને વહેંચે. કંપનીના રસોઈયા રાંધીને તૈયાર કરેલું ભોજન (વહેલી સવારે મગ ભરીને ચા, સવારની કસરત કરી આવ્યા બાદ બ્રેકફાસ્ટ, લંચ, બપોરની ચા અને રાતનું ભોજન) સૈનિકોને પીરસે અથવા લડાઈના સમયે તે પૅક કરીને આગળના મોરચા પર મોકલે. 

જવાનોને બરાબર ભોજન મળે છે કે નહિ તે તપાસવા માટે દરરોજ નિયુક્ત કરવામાં આવનાર ડ્યુટી અૉફિસરે બટાલિયનના કિચનની મુલાકાત લઈ, ભોજન ટેસ્ટ કરી તેનો લેખિત રિપોર્ટ તેમના કમાંડીંગ અફસરને આપવો પડે છે. જો કે દરેક કંપનીના કમાંડર અને અન્ય અફસરો હંમેશા જવાનોના લંગરની, તેમના રહેવાસના બૅરેક કે મોરચાનું નિયમીત નિરિક્ષણ કરતા હોય છે, જેથી જવાનોની સુખાકારીની ચોકસાઈ સાધી શકાય. આ સિવાય રેજીમેન્ટના મેડિકલ અૉફિસર રસોડાના સ્ટાફની નિયમિત રીતે શારીરિક તપાસણી કરતા હોય છે, જેમાં રસોઈયાના નખ કપાયેલા અને સાફ છે તથા તેને કોઈ ચામડીનો રોગ નથી તેની નોંધ રાખતા હોય છે. 

કોઈ પણ જવાનને તેને મળતા ભોજન, કપડાં, વાર્ષિક કે આકસ્મિક રજા વિગેરે વિશે કોઈ ફરિયાદ હોય તો તેના નિવારણનો પણ સરળ વિધી નક્કી કરેલો છે. સૌથી પહેલાં સૈનિકે પોતાની ફરિયાદ તેના ઉપરી હવાલદાર દ્વારા પ્લૅટુન કમાંડર પાસે રજુ કરી તેનું નિવારણ કરવા માટે માગણી કરવાની હોય છે. પ્લૅટુન કમાંડર સૈનિકની ફરિયાદ કંપની કમાંડર પાસે રજુ કરી સૈનિકની મુલાકાત માટે વ્યવસ્થા કરે.  આવી મુલાકાતને ‘અૉર્ડર્લી રૂમ’ કહેવામાં આવે છે. ફરિયાદને સંબંધિત રજિસ્ટરમાં નોંધી લેવામાં આવે છે અને તે બાબતમાં અફસરે શો નિર્ણય આપ્યો છે તે પણ નોંધવામાં આવે છે. જો ફરિયાદીને આ નિર્ણયથી સંતોષ ન થાય તો તે બટાલિયન કમાંડરનો ઈન્ટરવ્યૂ માગી શકે છે. 

દર મહિને કમાંડીંગ અફસર બટાલિયનના સઘળા સૈનિકો માટે ‘સૈનિક સમ્મેલન’ યોજે છે, જેમાં કોઈ પણ સૈનિક રેજીમેન્ટને લગતા (ભોજન, સ્વાસ્થ્ય, વાર્ષિક રજા) કે તેની અંગત સમસ્યા વિશે સીઓ પાસે રજુઆત કરી શકે છે અને સીઓ તે અંગે કાર્યવાહી કરતા હોય છે.

ભારતમાં કંપની સરકારના સમયથી અંગ્રેજ અધિકારીઓએ ભારતીય સેનામાં દેશી સૈનિકોની મુશ્કેલીઓ જાણવા અને તે દૂર કરવાએક ખાસ વ્યવસ્થા કરી હતી : તેમણે તેમની બટાલિયન કે રેજિમેન્ટમાં એક વિશિષ્ટ હોદ્દો બનાવ્યો હતો. પાયદળ-તોપખાનામાં સુબેદાર મેજર અને રિસાલાઓમાં રિસાલદાર મેજર. આ હોદ્દા પર સૌથી સિનિયર દેશી અફસરની નીમણૂંક થતી. પલ્ટનના નાનામાં નાના હોદ્દા પરના સૈનિકથી માંડી ઉપર સુધીના દેશી અફસરની મુશ્કેલી, ફરિયાદ કે અસંતોષ વિશે જાણકારી મેળવી કમાંડીંગ અફસર સુધી પહોંચાડે, જેથી પલ્ટનમાં ઉપસ્થિત થનારી કોઈ પણ સમસ્યાનો નિકાલ જડમૂળથી થઈ શકે. આ વ્યવસ્થા હજી પણ  ભારતીય સેનામાં ચાલુ છે. (આ વિશે આપે 'ડાયરી'માં પ્રકાશિત થયેલ નવલકથા 'પરિક્રમા'માં વાંચ્યું હશે.)

ભારતના અર્ધલશ્કરી દળ - BSF, CRPF, SSBનું ગઠન (organization) થોડા ઘણા ફેરફાર સાથે ભારતીય સેનાના ધોરણ જેવું યોજાયું છે. મૂળભૂત ફેર એ છે કે આવા અર્ધલશ્કરી દળોના મોટા ભાગના ડીઆઈજી, ઈન્સ્પેક્ટર જનરલ અને સૌથી વડા ડાયરેક્ટર જનરલના પદ પર IPS અફસરોની ડેપ્યુટેશન પર નીમણૂંક થતી હોય છે, જ્યારે ભારતીય સેનામાં કેવળ અને કેવળ સેનાના અફસરો જ નીમાય છે. પરિણામે જેને સંસ્થા અને તેના સૈનિકો પ્રત્યેની નિષ્ઠા - commitment કહેવાય તે કયા દળમાં પ્રમુખતાથી જોવા મળે છે તેનો અંદાજ સહેલાઈથી આવી શકે. 

પ્રશ્ન થશે, આવી સુંદર વ્યવસ્થા હોવા છતાં સોશિયલ મિડિયામાં બીએસએફના તેજ બહાદુર યાદવ અને ભારતીય સેનાના લાન્સ નાયક યજ્ઞપ્રતાપસિંહ જેવાઓની વિતકનો આટલો મોટા પાયા પર હોબાળો કેવી રીતે થયો? 

***

ભારતીય સેના અને અર્ધલશ્કરી દળોના કાયદાઓ (Army Act તથા BSF Act and Rules)માં લેખિત આદેશ છે કે કોઈ પણ સેવારત કે નિવૃત્ત સૈનિક કે અફસર જાહેર માધ્યમ કે અખબારોમાં ખાતાની લેખિત મંજુરી સિવાય કોઈ ઈન્ટરવ્યુ ન આપી શકે કે ન કોઈ લેખ પ્રસિદ્ધ કરી શકે. સોશિયલ મિડિયાના પ્રાદુર્ભાવ પછી Orkut, Face Book, Twitter જેવા ફોરમમાં સૈન્યના અફસરો તથા અન્ય હોદ્દાના સભ્યો જોડાયા. આનો ફેલાવો એટલી હદ સુધી થઈ ગયો કે યોગ્ય ખાતાઓ તેની નોંધ લે ત્યાં સુધીમાં ભારે સંખ્યામાં સૈનિકો આવા ગ્રૂપમાં જોડાઈ ગયા. સમય જતાં લગભગ સઘળા સૈનિકોની પાસે સ્માર્ટફોન આવ્યા અને જે તે એકબીજા સાથે સમ્પર્કમાં આવવા લાગ્યા. આની જાહેર મિડિયા પર આવતા સમાચાર, ચર્ચા અને જાહેર જનતામાં સૈન્ય વિશેના કુતૂહલની અસર તથા તેને જાહેર જનતા તરફથી મળતા પ્રતિસાદની શક્તિનો ખ્યાલ સૈનિકોને આવ્યો. તેઓ તેનો ઉપયોગ કરશે તેની શંકા સુદ્ધાં સેના પ્રમુખોને ન આવી. 

આવતા અંકમાં આપણે હાલમાં ચાલી રહેલી ચર્ચાનું વિશ્લેષણ કરીશું.




Sunday, December 25, 2016

આસપાસ ચોપાસ : હૅપી હોલિડેઝ!

૨૫ ડિસેમ્બરની પરોઢે આજે આપણી યાત્રાના સાથી મિત્રોને - અાજકાલ અમેરિકામાં કહેવાય છે તેમ, ‘હૅપી હૉલિડેઝ’ના અભિવાદન. ભારતમાં આ પ્રસંગની ઉજવણીની પરંપરા જોઈએ તો નાતાલ એક લાંબી રજા માણવાનો ઉત્સવ ગણાતો. શાળાઓમાં એક અઠવાડિયાની રજાઓ ‘પડતી’. વચ્ચે રવિવાર આવતો હોય તો સરકારી કચેરીમાં કામ કરતા હોય તો બાપુજીને પણ કોઈ કોઈ વાર  સળંગ સાત દિવસની રજા મળતી. દિવાળી પછી આવતી આ રજાઓ ગઈ સદીમાં પણ સર્વ-ધર્મ-સમાનતાની ભાવના - સેક્યુલરીઝમનો બનાવટી ઓપ આપ્યા વગર ખુલ્લા દિલથી ઉજવાતી, એટલું જ નહિ, આ રજાઓની ખાસ કરીને બાળકો આતુરતાથી રાહ જોતાં! 

‘હૅપી હૉલિડેઝ’ના અનુષંગે રજાના છેલ્લા દિવસે ઉજવાતી નુતન વર્ષની પૂર્વસંધ્યાની વાત કરીશ. 

નુતન વર્ષની ઉજવણીની પ્રથા ઘણી જુની છે. જ્યુલિઅન અને ગ્રેગોરિયન પંચાંગની શરૂઆત બાદ ૧ જાન્યુઆરીને નુતન વર્ષ ગણાય તે પહેલાં વિશ્વની જુદી જુદી સંસ્કૃતિઓમાં નવા વર્ષની શરૂઆત પાકની લણણી કરવાના દિવસે કે જે તે દેશમાં કોઈ મહત્વનો પ્રસંગ બની ગયો હોય તેને વધાવવા કે ઉજવવા તે દિવસને નુતન વર્ષ ગણવામાં આવ્યું. જેમ કે સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યે શકોને હરાવ્યા તે દિવસને વિક્રમ સંવત કહી ત્યારથી તેની ઉજવણી શરૂ થઈ. 

પુરાતન કાળમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનો વિકાસ થયો ત્યારે તેની વૃધ્ધિ લાઓસ, થાઈલૅન્ડ, કમ્બોડિયા, ઈંડઓનેશિયાના જાવા-સુમાત્રાના બેટમાં થઈ. ત્યાં પણ આપણી જેમ નુતન વર્ષની ઉજવણી થવા લાગી. બાર ગાઉએ બોલી બદલાય, અને સેંકડો માઈલે ભાષા બદલાય તેમ પૂર્વના અા દેશોની ભાષા બદલાઈ, પણ અલંકાર ન બદલાયા. આજે પણ ઈંડોનેશિયાની ભાષાનું અધિકૃત નામ “બહાસા ઈંડોનેસિયા’ છે. લોકોનાં નામ પણ ભારતીય લાગે. 

સેંકડો વર્ષ પહેલાં થાઈલૅંડમાં માલ સામાનની અદલાબદલીની - બાર્ટર પદ્ધતિ હતી ત્યારે મુખ્યત્વે ચોખાની અવેજીમાં માલ-સામાન લેવાતો. જ્યારે નાણાંના એકમની શરૂઆત થઈ ત્યારથી થાઈલૅંડના ચલણના એકમનું નામ “ભાત” - Baht - થયું. ઇંડોનેશિયામાં હજી પણ ચલણનું નામ 'રૂપિયા' છે!

નુતન વર્ષના દિવસની વાત કરીએ તો આ દિવસને કંબોડિયા અને લાઓસમાં ‘સંક્રાન્ત’ અને ‘મહા સંક્રાન્ત’ કહેવાય છે. જો કે તેનો અંગ્રેજી સ્પેલિંગ જુદો છે - songkrant!

આજની આપણી વાતચીતમાં વિશ્વભરમાં ઉજવાતી નુતન વર્ષની પૂર્વસંધ્યાના અનુસંધાનમાં આપણી જિપ્સીની યાત્રાની છેલ્લા સાત વર્ષની પુરાણી મૈત્રી અને સાથસંગાથને અનુરુપ એક સ્કૉટિશ ગીતનો ઉલ્લેખ કરીશ.

જેમ આપણા ગુજરાતની અસ્મિતાના રાષ્ટ્રકવિ તરીકે સ્વ. ઝવેરચંદ મેઘાણી ગણાયા તેમ સ્કૉટલૅન્ડમાં રૉબર્ટ બર્ન્સ થઈ ગયા. તેમણે મૂળ સ્કૉટિશ ગેલિક (Gaelic) ભાષાના ગીતનું અંગ્રેજી-કરણ કરી એક કૃતિ સર્જી તે નુતન વર્ષની પૂર્વસંધ્યાનું વિશ્વગીત બની ગઈ. ૩૧મી ડિસેમ્બરની મધરાતે ગામના ટાવરમાં બારમો ડંકો વાગે કે વિશ્વભરમાં લોકો તેમના ગામ કે શહેરના સ્થાનિક ચોકમાં ભેગા થઈ એકબીજાને નુતન વર્ષના અભિનંદન આપી આ ગીત ગાય છે. ગીતના શબ્દો છે Auld Lang Syne. અર્થ છે, For Old Times’ Sake!

કોઈ પણ કવિતા કે ગીતનો શાબ્દિક અર્થ જોવાને બદલે આપ સમાન રસિકો હંમેશા તેની પાછળ રહેલા કવિહૃદયના ધબકારા અનુભવે. અોલ્ડ લૅંગ સાઈન આવું જ ગીત છે. રાતના બારમા ટકોરા પછી લોકો એકબીજાના હાથ પકડી ડોલતાં ડોલતાં આ ગીત ગાય છે. ગયા વર્ષને વિદાય આપવા, તે દરમિયાન આપણે સૌએ સાથે માણેલા મૈત્રીના સુખદ દિવસોને યાદ કરી, તેને ખાતર આગળનો મારગ એવી જ રીતે ચાલવા આ ગીત ગવાય છે. આમ આ ગીત કેવળ નુતન વર્ષને આવકારવાને બદલે વિખૂટા પડતા દિવસોને, મિત્રોને આર્જવતાપૂર્વક - વિતેલા દિવસોને યાદ કરી, આપણી જુની દોસ્તીને ખાતર આ ગીત ગવાય છે. 

જિપ્સીની વાત કરીએ તો મિલિટરીની ટ્રેનિંગ પૂરી થયા બાદ તેની ઉજવણીની પરેડ થયા બાદ તે દિવસની મધરાતે સેનામાં અફસર તરિકેની નિયુક્તિ જાહેર થતાં આ સૈનિકની માતા અને તેની નાનકડી બહેને તેના ખભા પર તેના હોદ્દાના તારક લગાવ્યા હતા. તે સમયે અૅકેડેમીના બૅન્ડ દ્વારા 'અોલ્ડ લૅંગ સાઈન’ના સૂર વગાડવામાં આવ્યા હતા.

આ ગીતનું મહત્વ છે, “મિત્રો, મહિનાઓ સુધી આપણે આપણા પ્રશિક્ષણમાં પસિના વહાવ્યા; વરસતા વરસાદમાં કાદવ અને કિચડમાં રગદોળાયા, પડ્યા, આખડ્યા, ઘાયલ થયા તે વખતે આપણે એકબીજાને જે આધાર આપ્યો, ખભા પર ઉંચકી એકબીજાને સલામત સ્થાને લઈ ગયા ત્યારે આપણે પરસ્પર કરૂણા, મૈત્રી અને દયા-સભર ટેકો આપ્યો હતો, તેને ખાતર આજે ગાઈશું, 'ઓલ્ડ લૅંગ સાઈન'. આપણી મૈત્રીને આપણે કદી ભુલી નહિ શકીએ. કેમ કરીને ભૂલાય? 

દરેક મનુષ્યનું જીવન એક યુદ્ધભૂમિ સમાન છે. આપણે બધાં તેમાંથી પસાર થઈએ છીએ. આ મહાસંગ્રામમાં આપે અમને આપેલો આધાર, આપની મૈત્રી તથા દર્શાવેલી કરૂણાને યાદ કરી, આપણા જુના સંબંધને ખાતર આજ આપણે આ ગીત સાંભળીશું, ગાઈશું. પ્રથમ તેના સૂર અને શબ્દો અને ત્યાર બાદ મિલિટરીના બૅંડે તેને જે રીતે પ્રતિધ્વનિત કર્યા તે સાંભળીશું.





Monday, November 28, 2016

આસપાસ ચોપાસ : મારી સોનપાપડી - લેખક શ્રી. હરીશભાઈ દવે

સોનપાપડીનો તાજમહાલ બની શકે?

હસશો નહીં, મિત્ર! કોઇના પ્રેમની કદર ન થઈ શકે તો કાંઈ નહીં, પરંતુ મજાક તો કદી ન કરવી!

અમદાવાદમાં ઇસ્કોન ટેમ્પલ પાસે “મારી સોનપાપડી” નજરે પડશે. અમદાવાદની બિઝનેસ ટ્રીપ વખતે હું સોનપાપડી ત્યાંથી અચૂક ખરીદું. ક્વૉલિટી અને સ્વાદ ઉપરાંત કોઈક અદમ્ય ખેંચાણ શું હશે? કાઉંટરની પાછળ રાખેલ તસ્વીર? તસ્વીર શું- વાળથી ઢંકાયેલ એક નમણા ચહેરાની આછી રૂપરેખા; માત્ર ગુલાબી ગાલની ઝલક.

આ ટ્રીપ વખતે “મારી સોનપાપડી” શોપ પહોંચ્યો, ત્યારે એકેય ગ્રાહક નહીં! કાઉંટર પર એકલો યુવાન માલિક. વાતચીતની તક ઝડપી.

“અમૃતસરથી ઇંદોર જાવ- તમારી સોનપાપડી જેવી ક્યાંય ન મળે!”

“થેંક્સ”.

“બિઝનેસ વધારો તો?”

“આ બિઝનેસ નથી, સર. મારો તાજમહાલ છે. તાજમહાલની બીજી બ્રાંચ હોય?”

મેં મૃદુતાથી જીવન અને પ્રેમની ફિલોસોફીની વાત કરી; યુવાન ખીલ્યો.

 “આ તસ્વીર જોઈ?”

 “તમારાં પત્ની… ??” મેં અનુમાન કર્યું.

“લગ્ન જ કોણે કર્યાં છે?” યુવાને ફિક્કું સ્મિત કરી આગળ ચલાવ્યું, “ટૂંકમાં કહું તો, મેં નાનપણમાં માતાપિતા ગુમાવ્યાં. ફાઇનલ બીએમાં આવ્યો ત્યારે આંખો ચાર થઈ. નમણાં ફૂલ સમી તે ફર્સ્ટ યરની સ્ટુડન્ટ. પહેલી વાર મારી જીંદગીમાં ફૂલ ખીલ્યાં. લાયબ્રેરીથી મુલાકાત ઇસ્કોન ટેમ્પલ સુધી પહોંચી ગઈ. બે વર્ષમાં તો તેણે મારા જીવનને પ્રેમથી ભર્યું ભર્યું કર્યું! સવારે કોલેજ, સાંજે ઇસ્કોન મળીએ; દર્શન કરી રાધાકૃષ્ણને આત્મસાત કરીએ. છૂટાં પડતાં હું તેના ગાલ ચૂમતો; મને તેના રેશમી ગાલ ખૂબ ગમતાં.”

ફિક્કું હસી તેણે આગળ ચલાવ્યું, “મારે મન પ્રેમ એટલે હૃદયની સરવાણી, આરાધના, સમર્પણ.. પણ બે વર્ષમાં તેને કોલેજનો રંગ ચઢ્યો! તેને મારી લાગણીઓ ફાલતુ બકવાસ લાગવા લાગી. વિદેશની ઘેલછામાં તેણે એક એનઆરઆઇ સાથે લગ્ન કરી લીધાં..”

“અત્યારે ક્યાં છે?”

“મુંબઈમાં. સુખી હશે. મળ્યો નથી. અહીં જ મળી જાય છે!”, તેણે હૃદય પર હાથ મૂક્યો.

“તમે?”

“ઇંદોર જઈ હું સોનપાપડી બનાવતાં શીખ્યો. માસ્ટરી મેળવી. અહીં દુકાન કરી.”

“કેમ સોનપાપડી જ?”


“પ્રેમથી ચૂમેલા તેના ગાલની મીઠાશ… સોનપાપડી સિવાય શામાં મળે?” ભીની આંખો લૂછતાં કહે, “હું તેને સોનપાપડી કહેતો! મારી સોનપાપડી!”

Saturday, October 29, 2016

આસપાસ - ચોપાસ : ક્યારેક વાંચેલી કથાઓ


લાંબા સમયની ગેરહાજરી બાદ આપની પાસે ‘આસપાસ - ચોપાસ’માં જિપ્સીએ વાંચેલી વાતોમાંથી હંમેશા યાદ રહેલી બે નાનકડી વાર્તાઓ કહીશ. આજની પહેલી વાર્તા છે ફ્રાંસના પ્રસિદ્ધ લેખક ગી દ’મોપાસાં લિખિત.

“હું ફ્રેન્ચ સરકારના ગૃહખાતામાં કારકૂન છું. અઢાર વર્ષની વયે નિશાળમાથી ગ્રૅજ્યુએટ થયા બાદ કામમાં જોતરઈ ગયો, અને તેમાં જ રમમાણ થઈ ગયો. સવારના સાત -આઠ વાગ્યાનો જે કામે જઉં, રાતના આઠ - નવ વાગ્યા પહેલાં ઘેર આવી ન શકું. સાચું કહું તો મને કામ બહુ વહાલું હતું. 

બાવીસ - ચોવિસ વર્ષનો થયો ત્યારે મારાં લગ્ન થયા. મારાં પત્ની અત્યંત સુંદર હતાં. તેમની ડ્રેેસ સેન્સ એવી તો સરસ, કે હું તેમને સસ્તામાં સસ્તા ડ્રેસ લાવી આપું, તેમાં તે એવું અૉલ્ટરેશન કરતા કે પૅરિસની મોંઘામાં મોંઘી બુટિકમાં મળતા પોશાક કરતાં પણ તે વધુ ખુબસુરત બની જતા, વળી તેમની પહેરવાની અને ચાલવાની સ્ટાઈલ પણ લાલિત્યપૂર્ણ! તેમને બીજો શોખ હતો સાહિત્ય, સંગીત અને થિયેટરનો. ઓપેરામાં ગવાતાં ગીતો તેમને આત્મસાત્ હતા અને તેની તરજ તેઓ રસોઈ કરતી વખતે ગાતાં તે સાંભળી મેં તમને કહ્યું, “હું તો આખો દિવસ કામમાં હોઉં છું. તમે મૅટિની શોમાં અૉપેરા જોવા કેમ જતા નથી?“ 

મૅટિનીની ટિકિટ સસ્તી હોય છે, તેથી હું તેમને મારી બચતમાંથી થોડી રકમ આપતો. શ્રીમતીજી થિયેટર જવા લાગ્યાં.  હવે થિયેટર જવું હોય તો લઘર - વઘર થોડું જવાય? તેમણે મને કહ્યું, “હું બનાવટી ઘરેણાં પહેરું તો તમને વાંધો નથી ને?” મને શો વાંધો હોય? તેઓ ટ્રિંકેટ્સ ખરીદવા લાગ્યાં.

આમ ને આમ ત્રણ - ચાર વર્ષ નીકળી ગયા. હું ભલો ને મારૂં કામ ભલું. શ્રીમતીજીનો સમય પુસ્તકો વાંચવામાં અને થિયેટર જવામાં જાય. બનવા કાળ એક નાનકડી માંદગીમાં તેઓ અવસાન પામ્યા. મને બહુ દુ:ખ થયું. નજીકના સગાંનું અવસાન થાય તો અમારા ખાતા તરફથી એક અઠવાડિયાની રજા મળે. રજામાં મેં ઘણો પશ્ચાત્તાપ કર્યો. પત્ની સાથે ન કદી અૉપેરા જોવા ગયો, ન કદી તેમની સાથે સાહિત્ય વિશે વાત કરી. ખેર, તેમની યાદ ન સતાવે એટલા માટે મેં તેમનાં કપડાં અને કથિરના હાર, મણકા, બનાવટી નંગ તેમજ મોતીના અને બિલોરી કાચના બ્રેસલેટ્સના ઢગલાનો નિકાલ કરવાનું નક્કી કર્યું. કપડાંના પચાસે'ક ફ્રાંક્સ મળ્યા. ઘરેણાં કાઢવા એક સસ્તી દુકાનમાં ગયો તો દુકાનદારે કહ્યું, “સાહેબ, આ આપણી ત્રેવડ બહારની વાત છે. તમે ફાબર્જે જેવા શોરૂમમાં જાવ.” હું ગભરાતો ગભારતો શૉઁ-લીસીમાં આવેલી મોટી દુકાનમાં ગયો, મનમાં બીક હતી રખે તે હસીને મને કાઢી મૂકે!

શો રૂમના આસિસ્ટંટે મને બેસવાનું કહ્યું અને માલિકને બોલાવી આવ્યો. માલિકે મને કહ્યું, “સાહેબ, આ ઘરેણાં અમારા શોરૂમમાંથી જ વેચાતા લેવામાં આવ્યા હતા. અમે તમને મૂળ કિંમત તો નહી આપી શકીએ, પણ તેના સિત્તેર ટકા આપીશું, તમારી ઈચ્છા હોય તો હમણાં જ તમને સાડા દસ લાખ ફ્રંાકનો ચેક લખી આપું.” 
હું રાજી થઈ ગયો. મેં ચેક લીધો અને મારા ખાતામાં જમા કરાવ્યો. બીજા દિવસે મેં અૉફિસમાં જઈ રાજીનામું આપ્યું, લોકોને કહ્યું, મને વીસ લાખ ફ્રાંક્સનો વારસો મળ્યો છે તેથી નોકરી છોડી રહ્યો છું.

એક મહિના પછી મેં બીજા લગ્ન કર્યા. મારાં બીજાં પત્ની બહુ કડક છે, મને નજર બહાર જવા દેતા નથી. બારીમાંથી બહાર જોઉં તો તતડાવી કાઢે. “કઈ બલાને જોતા હતા?”
તેમણે મને ઘણું દુ:ખ આપ્યું, શું કરીએ? સમય સમયને માન છે!

***
શ્રીયુત સર્વજ્ઞ - લેખક ડબ્લયુ. સમરસેટ મૉમ

મને સાગરી પ્રવાસનો ભારે શોખ. હંમેશા પ્રથમ વર્ગની કૅબિનમાં પ્રવાસ કરૂં. આ વખતની અમારી ક્ૂઝ હતી હૉંગકૉંગથી ટોક્યો - વાયા મકાઉની. પ્રથમ વર્ગ કહીએ તો તેના પ્રવાસીઓની વાત જ જુદી. અમારી લાઉન્જમાં પાર્ટીઓ, કૉકટેલ, નૃત્યો, ભોજન સમારંભની શું વાત કરીએ? 

આવા પ્રવાસમાં એક કરતાં એક ચઢિયાતા અમીરો અને તેમની પત્નીઓથી લાઉન્જમાં મહેફિલો જામતી. દરેક પુરુષ પોતાને વિશિષ્ઠ માને. કોઈ ઉમરાવ ઘરાણાંનો તો કોઈ ફોજી અફસર. તેમાં ચાલીસ - પચાસ વર્ષના એક સજ્જને સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. વિશ્વનો કોઈ પણ વિષય હોય, તેઓ તેના પર અધિકારપૂર્વક મંતવ્ય આપતા અને જરૂર પડે તો તેની માહિતી કયા ગ્રંથના આધારે મળી છે તે કહેવાનું ભૂલતા નહિ. કમનસીબે તેઓ મારી કૅબિનમાં મારા સહપ્રવાસી હતા. સૌ તેમને મિસ્ટર નો અૉલ - શ્રી. સર્વજ્ઞ કહેતા. મને આ માણસ જરા પણ ગમતો નહોતો. કોઈ વાર તેના વર્તનમાં મને અહંકાર પણ જણાતો. એક કૅબિનમાં હોવા છતાં  હું ભાગ્યે જ તેમની સાથે વાત કરૂં.

એક દિવસ અમારૂં નાનકડું ગ્રૂપ ભોજન બાદ ધૂમ્રપાનના કમરામાં બેઠું હતું. પુરુષો હાથમાં બ્રાંડીના ગ્લાસ અને ક્યુબન સિગારનો આસ્વાદ લેતાં બેઠા હતા.  કેટલીક સ્ત્રીઓ લાંબી ભૂંગળીવાળા હોલ્ડરમાં ખોસેલી સિગરેટ સળગાવીને નજાુક કશ લેતી હતી. સર્વજ્ઞની બાજુમાં એક સૌંદર્યવાન યુવતી તેમનાં પતિ સાથે બેઠાંં હતાં. યુવતીએ સુંદર સફેદ રંગનો સૅટિનનો ગાઉન અને તેને શોભે તેવી તેમની હંસ જેવી ગ્રીવામાં મોતીની ભવ્ય સેર પહેરી હતી. 

“મૅડમ, આપના ગળામાં જે મોતીનો હાર છે, તે ખરેખર અત્યંત મૂલ્યવાન છે. કમ સે કમ બે હજાર પાઉન્ડનો હોવો જોઈએ. તે મિકિ મોતોના કલ્ચર્ડ મોતીનો હાર નથી, પણ સાગરમાં ઊંડી ડૂબકી મારીને ખોળી કાઢેલા મોતીઓનું ગ્રેડિંગ કરીને બનાવેલો હાર છે! વાહ, આપની ટેસ્ટને હું દાદ આપું છું!” શ્રી. સર્વજ્ઞ બોલ્યા.

“મિસ્ટર નો અૉલ! તમે તમારા જ્ઞાનના ગમે એટલાં બણગાં ફૂંકો, પણ તમે ઢોંગી છો. આ હાર કલ્ચર્ડ મોતીનો પણ નથી. કેવળ ઈમિટેશન મણકાનો છે! મારાં પત્નીએ મકાઉમાં પચીસ પાઉન્ડમાં ખરીદ્યો છે,” પેલી યુવતીના પતિ તાડૂક્યા અને પત્ની તરફ જોઈને તેમને પૂછ્યું, “ખરૂં છે ને, ડાર્લિંગ? મકાઉમાં શૉપિંગ કરી આવ્યા પછી તમે મને કહ્યું હતું!“

શ્રી સર્વજ્ઞે કહ્યું, “મારો અંદાજ કદી ખોટો નથી હોતો, સાહેબ.”

“લાગી શરત? સો - સો પાઉન્ડની?”

“હા, હું ખોટો પડીશ તો તમને સો નહિ, બસો પાઉન્ડ આપીશ.”

શ્રી. સર્વજ્ઞે તેમના જૅકેટના અંદરના ખિસ્સામાંથી નાનકડો સૂક્ષ્મદર્શક કાચ કાઢ્યો અને હારમાંના એક એક મોતીને તપાસવા લાગ્યા. તેમના ચહેરા પર મક્કમતાના ચિહ્નોને ઉપસતા મેં સ્પષ્ટ જોયા. અચાનક મેં તેમની નજરને પેલી યુવતીના ચહેરા પર અર્ધી ક્ષણ ટિકેલી જોઈ. મારું પણ ધ્યાન તેમની તરફ ગયું. બાકીના બધાં કેવળ શ્રી. સર્વજ્ઞના હાથમાં રહેલા હાર તરફ જોઈ રહ્યા હતા. પેલાં બહેનનો ચહેરો ભયના માર્યા સફેદ પૂણી જેવો થઈ ગયો હતો. શરીર સહેજ કંાપતું હોય તેવું લાગ્યું.

શ્રી. સર્વજ્ઞે હળવેથી હાર પેલી યુવતીને આપ્યો. સૂક્ષ્મદર્શક કાચ ખિસ્સામાં મૂક્યો અને પૅન્ટના પાછળના ખિસ્સામાંથી પાકિટ કાઢીને તેમાંથી પચાસ - પચાસ પાઉન્ડની ચાર નોટો કાઢીને પેલી યુવતીના પતિને આપી અને કહ્યું, “ક્ષમા ચાહું છું. જીવનમાં પહેલી વાર મેં ભૂલ કરી. આ હાર નકલી મોતીનો છે. કબૂલ્યા પ્રમાણે આ રહ્યા બસો પાઉન્ડ.”

યુવતીના પતિએ પોતાની જાંઘ થાબડી અને મોટેથી કહ્યું, “જે વાતનું જ્ઞાન ન હોય તેમાં ચંચૂપાત કરવો મોંઘો પડી શકે છે!” 

લોકોએ તેમને શરત જીતવા માટે અભિનંદન આપ્યા.

બીજા દિવસે સવારે અમે ચ્હા માટે સ્ટુઅર્ડની રાહ જોતા હતા ત્યાં કૅબિનના દરવાજા પર એક હળવો ટકોરો સંભળાયો. શ્રી. સર્વજ્ઞ ગાઉન પહેરીને દરવાજે ગયા અને બારણું ખોલ્યું. આસપાસ જોયું, પણ બહાર કોઈ દેખાયું નહિ. દરવાજાના ઉમરા પાસે એક સફેદ કવર પડ્યું હતું  અને તેના પર ”મિસ્ટર નો અૉલ” લખ્યું હતું.

આશ્ચર્યભરી નજરે તેમણે કવર જોયું અને તે ખોલ્યું તો તેમાંથી બસો પાઉન્ડની નોટો નીકળી. એક નાનકડી ચબરખી પર મોતીના દાણા જેવા અક્ષરોમાં બે શબ્દો હતા : થૅંક યૂ.


તે દિવસે પહેલી વાર મને શ્રી. સર્વજ્ઞ પ્રત્યે અણગમો ન થયો.

Saturday, September 17, 2016

અદૃષ્ટ


જગતમાં કેટલીક એવી વ્યક્તિઓ વસે છે જેમને અસ્તીત્વમાં ન હોય તેવી વ્યક્તિઓ દેખાતી હોય છે અને અન્ય કોઈને ન સંભળાય તેવા અવાજ તેઓ સાંભળતા હોય છે. આ એક માનસિક વ્યાધિ છે અને નિષ્ણાતો તેને સ્કિત્ઝોફ્રેનિયા કહે છે. જેમની નજર સામે વ્યક્તિ, તેની ભાવના, અવાજ - સઘળું હોવાં છતાં તેમને દેખાતું કે સંભળાતું ન હોય તેને શું કહેવાય? આ કોઈ રોગ છે ખરો?
ઘણાં વર્ષ પહેલાંની વાત છે. અમદાવાદમાં હું સાવ નવો હતો. સૌરાષ્ટ્રના નાનકડા શહેરમાં બી. કૉમ. કર્યા બાદ નોકરી શોધવા હું અમદાવાદ આવ્યો હતો. એલિસબ્રીજના માદલપુર વિસ્તારમાં મારા દૂરના મામા રહેતા હતા. તેમણે મને રહેવાની કામચલાઉ સગવડ કરી આપી હતી. તે સમયે એલિસબ્રીજ વિસ્તાર વિકસ્યો નહોતો. સી.જી. રોડનું નામોનિશાન નહોતું. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગોની અૉફિસો ગાંધી રોડ, રિલીફ રોડ અને મિર્ઝાપુર વિસ્તારમાં હતી. ‘પદયાત્રા’ની ટેવ નાનપણથી જ હતી તેથી રોજ સવારે નવ વાગ્યાના સુમારે માદલપુરથી ચાલીને શહેર જતો. એલિસબ્રીજ પસાર કરી, ભદ્રના કિલ્લા પાસેથી નીકળીને લાલ દરવાજા, રિલીફ રોડ, ગાંધી રોડ પર આવેલી બૅંકો, વિમા કંપનીઓ તથા નવી નવી ખુલતી વિદેશી કંપનીઓની શાખાઓમાં નોકરીની શોધમાં કે ઈન્ટર્વ્યૂ માટે જતો. 
ભદ્રના કિલ્લાની પાછળ એક બસ સ્ટૅન્ડ હતું. લાલ દરવાજાથી નીકળતી ઘણી બસો અહીં રોકાતી. વાહન વ્યવહારનો આ ધોરી માર્ગ હોવાથી જીવ બચાવવા તથા હાડકાં - પાંસળાં સુરક્ષીત રાખવા માટે હું ફૂટપાથ પર ચાલવાનું પસંદ કરતો. વળી મ્યુનીસીપાલિટીએ ઠેકઠેકાણે “પગથી ઉપર ચાલો”નાં પાટિયાં પણ લગાડ્યાં હતા. પહેલાં મને પગથી ઉપર કેમ ચલાય તે ન સમજાયું, પણ તરત ખ્યાલ આવ્યો કે ગુજરાતમાં પણ ડૉ. રઘુવીર જેવા કોઈ પંડિત હતા જેમણે ફૂટપાથનું ગુજરાતી ભાષાંતર ‘પગથી’ કર્યું હતું.
એક દિવસ ભદ્રના આ બસ સ્ટૉપ પર મેં એક યુવતી જોઈ. તેણે પીળા રંગના સાદા પ્રિન્ટેડ સુતરાઉ સ્કર્ટ પર લાલ રંગનો ટૉપ પહેર્યો હતો. આવો પોશાક તે સમયે કેવળ ગોવાનીઝ કે અૅંગ્લોઈન્ડિયન સ્ત્રીઓ પહેરતી. હું તેની નજીકથી પસાર થયો ત્યારે એક ક્ષણના હજારમા ભાગ જેટલા સમય માટે અમે એકબીજા તરફ જોયું. યુવતીનો વર્ણ ગૌર હતો, પણ ચહેરા પર કોઈ જાતનું રંગરોગાન નહોતું. ઉમર પણ સત્તર - અઢાર વર્ષથી વધુ નહોતી લાગતી. તેના ચહેરા પર એક જાતનું ઔદાસ્ય કહો કે ચિંતા જેવો ભાવ દેખાયો. બીજી ક્ષણે મને મારા પર શરમની ભાવના થઈ. કોઈ યુવતી તરફ ‘આવી’ રીતે નિરખીને જોવામાં અશિષ્ટતા હતી તે હું જાણતો હતો. તેમ છતાં કોણ જાણે કેમ જોવાઈ ગયું.
બીજા દિવસે મેં તેને એ જ બસ સ્ટૉપ પર જોઈ. મારાથી પહેલાં જેવી ભૂલ ન થાય તે માટે હું તેની પાસેથી નીચે જોઈને નીકળી ગયો. ત્રીજા દિવસે તેને ત્યાં જ અને તે સમયે જોઈ. ત્યાર પછી મેં રસ્તો બદલ્યો.
ઘણાં પ્રયત્નો કર્યા બાદ મામાજીની લાગવગથી એક મોટી બૅંકમાં મને નોકરી મળી. બૅંકનું નામ જુદું હતું પણ કર્મચારીઓ તેને ‘પારસી બૅંક’ કહેતા. અમારી શાખામાં પારસી કર્મચારીઓની સંખ્યા સારી એવી હતી. મારી નીમણૂંક ફૉરીન એક્સચેન્જ ખાતામાં હતી તેથી કાઉન્ટર્સની પાછળના જુદા કમરામાં બેસવાની વ્યવસ્થા હતી. મારા ટેબલની બાજુમાં એક ટાઈપિસ્ટ બહેન બૅપ્સી ખંભાતાનું ડેસ્ક હતું. ઉમરમાં તેઓ મારાં કરતાં દસેક વર્ષ મોટાં. તેમનો સ્વભાવ અત્યંત મિલનસાર હોવાથી મારી સાથે તેમને પહેલા દિવસથી જ સારૂં ફાવવા લાગ્યું હતું. પરિચય વધતાં ટી-બ્રેકમાં અમે ચ્હા અને કોઈ કોઈ વાર લંચ પણ સાથે લેતાં. હું જાણે તેમનો નાનો ભાઈ હોઉં, મને ‘તું’ કહીને બોલાવતાં.
થોડા સમય બાદ અમારી શાખાનું વિસ્તરીકરણ થયું. ઘણાં નવા કર્મચારીઓ આવ્યા. તેમાં એક ખાસ જુદી તરી આવે તેવી એક યુવતી હતી ; શ્યામલ વર્ણની, અપૂર્વ બુદ્ધિમત્તાના તેજથી દીપતી રાજશ્રી તિવારી. તેની નિયુક્તિ મારા સેક્શનમાં જ થઈ અને તેને કામ શીખવવાની જવાબદારી મને આપવામાં આવી. 
પહેલાં બૅપ્સી, હું અને અન્ય સાથી બી.કે. દેસાઈ સાથે ચ્હા કે લંચ લેતાં. હવે તેમાં રાજશ્રી જોડાઈ. લંચનો એક કલાક મળતો તેથી અમારૂં જૂથ ઘણી વાર નજીકના રેસ્ટોરાંમાં જતું. એક વર્ષ આમ જ નીકળી ગયું. 
એક દિવસ બૅપ્સી કામ પર ન આવી. લંચના સમયે રાજશ્રીએ કહ્યું, “અરવિંદ આજે નાસ્તો કરવા બહાર જઈશું?” બી.કે. કામના દબાણને કારણે અમારી સાથે આવી ન શક્યા.
અમે શેફાલી સિનેમા પાસે આવેલા રેસ્ટોરાંમાં ગયા. અૉર્ડર અપાઈ ગયા પછી રાજશ્રીએ મારી સામે ક્ષણભર જોયું. તેના ગાલ પર શરમના શેરડા પડ્યા અને નજર ઝુકાવીને બોલી, “અરવિંદ, હું તને ચાહું છું.” 
મારા મસ્તક પર જાણે વીજળી પડી. હું આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયો. રાજશ્રી ઉત્તર પ્રદેશના ગર્ભશ્રીમંત અને રૂઢિચૂસ્ત કાન્યકુબ્જ બ્રાહ્મણ પરિવારની હતી. અમે હતા ગુજરાતના નાનકડા શહેરના રહેવાસી. રાજશ્રીએ મારામાં કોણ જાણે શું જોયું, ક્યાં તથા કેવી રીતે તેને ઠેસ વાગી અને જ્યાં ન પડવું જોઈએ ત્યાં -  પ્રેમની ગર્તામાં પડી? એવું નહોતું કે રાજશ્રી મને અપ્રિય લાગતી હતી. તેનું વ્યક્તિત્વ, સાડી પરિધાન કરવાની તેની ઢબ અને હિંદી લઢણમાં ગુજરાતી બોલવાની રીતમાં એક વિશેષ આકર્ષણ હતું. અમારી બૅંકના ઘણા અપરિણીત સાથીઓ તેની સાથે પરિચય વધારવા કોશિશ કરતા હતા, પણ તેણે કોઈને દાદ આપી નહોતી. 
જીવનમાં પહેલી વાર કોઈ યુવતીએ મારા પ્રત્યે પ્રેમ જાહેર કર્યો હતો. આમ જોવા જઈએ તો અમારા સામાજીક સ્તરમાં ભારે ફેર હતો. રાજશ્રીનો સંયુક્ત પરિવાર ધનિક હતો. અમારો પરિવાર સાધારણ મધ્યમ વર્ગનો. ઘરમાં સૌથી મોટાં બા અને હું તેમનો મોટો દીકરો. એસ.એસ.સી.માં હતો ત્યારે પિતાજીનું અવસાન થયું હતું.  મારાથી નાની બહેન કુસુમ અને નાનો ભાઈ વિક્રમ હજી શાળામાં ભણતા હતાં. હું મારી આર્થિક અને પારિવારીક મર્યાદાઓ જાણતો હતો તેથી મારા જીવનમાં પ્રેમ અને લગ્નને પ્રાથમિકતા નહોતી. પણ પ્રેમ કદી કોઈનું આર્થિક સ્તર, જાતિ બંધન, સમાજે સર્જેલી અભેદ્ય ગણાતી દિવાલો તરફ થોડું જ જુએ છે? અને પ્રેમમાં ન પડવું એવાે નિશ્ચય કદી કોઈ લઈ શકે? 
રાજશ્રીનો એકરાર સાંભળી અમારા સહવાસના બે વર્ષમાં પ્રથમ વાર મેં તેને જુદી દૃષ્ટીથી નિહાળી. તેના ચહેરા પરની આર્જવતા તથા આંખમાંથી નિતરતા સ્નેહને મારૂં હૃદય અવગણી શક્યું નહિ. મેં તેના પ્રેમનો સ્વીકાર કર્યો પણ તેને કહ્યું કે હું બે વર્ષ સુધી લગ્ન નહિ કરી શકું.  કુસુમ એસએસસીમાં હતી. અમારી જ્ઞાતિમાં છોકરીઓનાં લગ્ન બહુ વહેલાં લેવાતાં. બાએ તો અત્યારથી તેના લગ્નની વાત ચલાવી હતી! બીજી વાત મારી અંગત મહેચ્છાની હતી. જ્યાં સુધી હું પ્રથમ વર્ગનો અફસર ન બનું ત્યાં સુધી હું લગ્ન કરવા તૈયાર નહોતો. બૅંકમાં અા પ્રમોશન માટે મેં ચાર્ટર્ડ બૅંકર્સ ઈનસ્ટીટ્યૂટની પરીક્ષાઓ આપી હતી ફેલોશિપની પરીક્ષાને એક વર્ષ બાકી હતું. મારા વિચારને રાજશ્રીએ માન આપ્યું. અમે બે વર્ષ સુધી લગ્નનો વિચાર ન કરવાનું નક્કી કર્યું. બૅંકમાં અમે કેવળ સહકારીઓ જેવું ઔપચારીક વર્તન રાખ્યું. 
બીજી તરફ બૅપ્સી કેટલાય વખતથી મારી પાછળ પડી હતી કે મારે બૅંક ક્લાર્કની નોકરી છોડીને કોઈ વિદેશી કંપનીમાં નોકરી જોવી.  “અરવિંદ, તું આય બૅંકમાં ટાઈમ વેસ્ટ કરે છ.” પછી અંગ્રેજીમાં કહ્યું, “તારી ઈન્ટેલીજન્સ, તારા અંગ્રેજીના જ્ઞાનની અને પર્સનાલિટીની કદર આ બૅંકમાં કદી નહિ થાય. મારો મોટો ભાઈ બહેરામ મુંબઈમાં જે. વૉલ્ટર થોમસનમાં ડાયરેક્ટર છે. હાલ માયજીને મળવા અહીં અાવ્યો છે. તું એવું કર, કાલે શનિવાર છે. સાંજે તું અમારે ઘેર ચ્હા માટે આવ. મેં બહેરામ સાથે તારા વિશે વાત કરી રાખી છે.”
જે. વૉલ્ટર થોમસન એટલે અમેરિકાની વિશ્વવિખ્યાત અૅડવર્ટાઈઝીંગ કંપની. બૅપ્સીની વાતને માન આપી હું ખાનપુરમાં તેમના બંગલે ગયો અને દરવાજા પરની કૉલબેલની ઘંટડી વગાડી. અર્ધી મિનીટ પણ થઈ નહિ હોય અને દરવાજો ખુલ્યો. હું ‘હૅલો બૅપ્સી’ કહેવા જતો હતો અને રોકાઈ ગયો, કારણ કે દરવાજો ખોલનાર બીજું કોઈ નહિ પણ મેં બે - અઢી વર્ષ પહેલાં ભદ્રના કિલ્લાની નજીકના બસ સ્ટૉપ જોયેલી પેલી ગોવાનીઝ યુવતી હતી. મને જોઈને તેના ચહેરા પર આશ્ચર્ય સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. મીઠું હસીને ઘંટડી જેવા સ્વરે સ્વચ્છ ગુજરાતીમાં બોલી, “અરવિંદભાઈ, ખરૂં ને? હું અૅન્જેલા છું. આવો. બૅપ્સી અને બહેરામ તમારી રાહ જોઈને બેઠાં છે.” 
હું અંદર ગયાે. બૅપ્સીએ મારી ઓળખાણ તેનાં માયજી, બહેરામ અને આ યુવતી સાથે કરાવી. “આ અૅન્જી છે. અમારી પાડોશમાં રહે છે. મારાથી ખાસ્સી નાની છે પણ છે મારી ખાસ બહેનપણી!”
અમે વાતો કરવા બેઠાં. થોડી વારે પગની ઘૂંટી સુધીનો લાંબો ફ્રૉક અને અૅપ્રન પહેરેલાં મહિલા હાથમાં ટ્રે લઈને હૉલમાં આવ્યાં. અૅન્જેલા એકદમ ઉભી થઈ ગઈ અને તેમના હાથમાંથી ટ્રે લઈ તેમની સાથે કોંકણીમાં કશું’ક બોલી. મને તેમાંના ફક્ત થોડા શબ્દ સમજાયા. “મા!” અને “મને કેમ ન બોલાવી?” મહિલાએ ફક્ત તેની સામે જોઈને સ્મિત કર્યું. બૅપ્સીએ ઉભા થઈ તેમના ખભા પર હાથ મૂકી મારી તેમની સાથે ઓળખાણ કરાવી. “આ મિસેસ જી - મિસેસ ગોન્સાલ્વીસ છે. માયજીનાં ફ્રેન્ડ, કમ્પેનિયન અને અૅન્જેલાનાં મમી. માયજીને મદદ કરવા આવે છે,” કહી તેમને બેસવા કહ્યું. તેમણે હસીને ના પાડી અને ગોવાનીઝ-હિંદીમાં કહ્યું, “જાના પડેંગા. બો’ત કામ પડેલા હૈ,” કહી અંદર ગયાં.
આ જોઈને મને ઘણું કુતૂહલ થયું. આ બાબતમાં બૅપ્સીને ક્યારેક પૂછીશ એવું નક્કી કર્યું. ત્યાર પછી બહેરામ સાથે મારી ઘણી લાંબી વાત થઈ. અંગ્રેજી સાહિત્યથી માંડી યુરોપિયન ચિત્રકારો, સંગીત, લોકકથાઓ જેવા વિષયો પર ચર્ચા થઈ. બૅપ્સી અને અૅન્જેલા અમારી વાતચીત રસપૂર્વક સાંભળી રહ્યાં હતા. 
“તમે કહો છો તમે નાનકડા શહેરથી આવ્યા છો. આ બધી વાતોનું આટલું ઊંડાણથી જ્ઞાન કેવી રીતે મેળવ્યું તેની મને નવાઈ લાગે છે. અમને તો મુંબઈમાં પણ આ વિષયો પર આવા અધિકારથી વાત કરનાર લોકો ક્વચિત મળે છે,” બહેરામે પૂછ્યું.
 હવે હું તેને ટૂંકમાં કેવી રીતે કહું અમારા અંગ્રેજી અને ગુજરાતીના પ્રાધ્યાપકોએ અમારા માટે વિશ્વની સંસ્કૃતિઓની બારીઓ ખોલી આપી હતી? પ્રખર ચિત્રકાર સોમાલાલ શાહ, તેમના શિષ્ય ખોડીદાસ પરમાર અને જાણીતા આધુનિક ચિત્રકલાના કલાકાર અંજન તથા તેમના સાહિત્યરસીક ભાઈ ગિરીશ સાથે મારો ઘનીષ્ટ પરિચય હતો? કેમ કરીને કહું કે અમે કેટલાક મિત્રો નિયમીત રીતે મળીને ઈમ્પ્રેશનીસ્ટ ચિત્રકારો, સમરસેટ મૉમ અને જેમ્સ જોઈસ જેવા સાહિત્યકારોનાં પુસ્તકોની ચર્ચા કરતા હતા? આત્મશ્લાઘાના દોષમાંથી બચવા મેં જવાબમાં કેવળ સ્મિત કર્યું.
“જુઓ, અમને ઈમેજીનેટીવ કૉપીરાઈટર્સની જરૂર છે. અમેરિકાની મોટી કંપનીઓ ભારતમાં મોટા પાયા પર પ્રવેશ કરવાની તૈયારીમાં છે અને તેમાંની ઘણી કંપનીઓ અમેરિકામાં અમારી જુની ક્લાયન્ટ્સ છે. આજની આપણી વાતને હું ઈન્ટરવ્યૂ ગણું છું. તમે મુંબઈ આવો અને અમારા પર્સનેલ મૅનેજરને મળી તમારા કૉન્ટ્રૅક્ટની વિગતો પૂરી કરી લેજો. અને હા, કૉપીરાઈટરને અમે xxxxx પગાર આપીએ છીએ. તમને અૅક્સેપ્ટેબલ હોય તો…”
કૉપીરાઈટરનું કામ શું હોય છે તે હું જાણતો હતો. બહેરામે કહેલો પગાર મને હાલ બૅંકમાં મળતા પગાર કરતાં લગભગ ચાર ગણો હતો! મુંબઈના જીવનધોરણને પહોંચી વળાય તેના કરતાં પણ આ રકમ વધારે હતી. મેં વિચાર કરવાનો સમય માગ્યો.
બહેરામની અૉફર અત્યંત આકર્ષક હતી, પણ પરિસ્થિતિ એવી હતી કે મારાં બા અને ભાઈ બહેન હજી હાલમાં જ અમારા ગામથી અમદાવાદ શિફ્ટ થયા હતા. ભાઈ બહેનને શાળામાં દાખલ કરીને બહુ સમય નહોતો થયો. આવી હાલતમાં મારા માટે મુંબઈ જવું શક્ય નહોતું. મેં બહેરામને ફોન કરી મારી અશક્તિ જણાવી. બૅપ્સીને માઠું તો લાગ્યું પણ મારી પરિસ્થિતિ જાણતી હોઈ ઉદાર હૃદયે મને દરગુજર કર્યો.
આ વાતને એકાદ મહિનો થયો હશે અને અૅન્જેલાને અમારી બૅંકમાં ટાઈપિસ્ટની નોકરી મળી. બૅપ્સીએ મને કાનમાં કહ્યું, બહેરામે અમારા પારસી મૅનેજર સાથે વાત કરીને તેને નોકરી અપાવી હતી. બૅપ્સીએ અૅન્જેલાના પરિવાર વિશે વાત કરી. અૅન્જેલાનાં પિતા લાલ દરવાજા પાસે આવેલ બ્રિટિશ કાર ડીલરશિપની ગૅરેજમાં હેડ મિકૅનીક હતા. માયજી સાથે તેમનાં પત્નીની ખાસ મૈત્રી. એક અકસ્માતમાં મિસ્ટર ગોન્સાલ્વીસનું અવસાન થયું. અૅન્જેલા અને તેનો ભાઈ સાવ નાનાં હતાં. મિસેસ જી ખાસ ભણેલાં નહોતાં. માયજીએ તેમને હર રીતે મદદ કરી અને ત્યારથી તેઓ તેમને ઘેર હાઉસકીપરનું કામ કરવા લાગ્યાં હતા. માયજીએ તેમને દોસ્તની જેમ જ સાચવ્યાં અને તેમને આર્થિક તથા ભાવનાત્મક આધાર આપતા રહ્યાં. અૅન્જીના અભ્યાસમાં પણ તેમણે આર્થિક મદદ કરી હતી.
અૅન્જેલા કામે આવવા લાગી અને અમારું ગ્રુપ મોટું થયું. બૅપ્સી, બી.કે., રાજશ્રી અને અૅન્જેલા. હવે અમે તેને અૅન્જી કહીને બોલાવતા. કોઈ કોઈ વાર અમે બધાં એકબીજાને ઘેર પણ જતાં.
***
૧૯૬૨માં થયેલા ચીન સાથેના યુદ્ધ વિશે સૌ જાણે છે. સરકારે મોટા પાયા પર અફસરોની ભરતી શરૂ કરી. મારો મિત્ર સમુદાય દેશભક્ત હતો. અમે સૌએ સૈન્યમાં ભરતી માટે અરજી કરી. મિલિટરીમાં સિલેક્શનનું સ્તર અત્યંત સખત હોય છે તેથી સર્વિસીઝ સિલેક્શન બોર્ડમાં અમારામાંથી કેવળ બે જણા યશસ્વી થયા. તેમાંનો એક હતો અરવિંદ ઝાલા - એટલે હું - અને બીજો મારો મિત્ર વિન્સેન્ટ મૅકવાન.
ટ્રેનીંગ માટે મારે છ મહિના માટે દહેરાદુન જવાનું હતું. અૉફિસમાં રાજશ્રી સાથેના મારા સંબંધની જાણ ફક્ત બૅપ્સી અને અૅન્જીને હતી. દહેરાદૂન જતાં પહેલાં એક સાંજે હું રાજશ્રીને મળ્યો. તેની આંખમાંથી આંસું સૂકાતાં નહોતાં. મેં તેને આશ્વાસન આપ્યું કે છ મહિનાની તો વાત છે. ત્યાર પછી મને મળનારી દરેક રજામાં તેને મળવા આવીશ. મારો પ્રથમ નિર્ણય - અફસર થવાનો - હાથવેંતમાં પૂરો થવાનો હતો. બાએ કુસુમ માટે મૂરતિયો જોઈ રાખ્યો હતો અને એક વર્ષ બાદ તેનાં લગ્ન લેવાનું નક્કી કર્યું હતું. આમ બધી રીતે અમારી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવી ગયો હતો. અમે એકબીજાને દર અઠવાડિયે એક પત્ર લખવાનું વચન આપ્યું અને અમે જુદા પડ્યાં. 
અમારી ટ્રેનીંગ સખત હતી. કહેવાય છે કે સ્નેહીઓ વચ્ચે ભૌતિક અંતર જેટલું વધુ એટલું જ તેમનાં હૃદયો વચ્ચેનું અંતર ઘટીને નહિવત્ થઈ જાય છે! ટ્રેનિંગના બીજા સત્રના છેલ્લા એક મહિનામાં મને રાજશ્રીનો એક પણ પત્ર ન મળ્યો, જો કે રાજશ્રીના હૃદયના ધબકાર મેં જરૂર અનુભવ્યા. ટ્રેનીંગ કાળની મારી સિદ્ધીઓ જોતાં મારી નિયુક્તિ આપણાં xx લાન્સર્સ નામના રિસાલામાં થઈ. તેમાં પસંદગી પામવા સારૂં નસીબ જ કામ આવે! આને મેં ભવિષ્યનાં એંધાણ સમજ્યાં. ટ્રેનીંગ પૂરી થઈ અને લેફ્ટેનન્ટના હોદ્દા સાથે મળેલી બે અઠવાડિયાની રજા લઈ હું ઘેર પહોંચ્યો. 
બીજા દિવસે લંચના સમયે હું મારા નવા નક્કોર યુનિફૉર્મમાં રાજશ્રીને તથા મારા અન્ય સાથીઓને મળવા બૅંક ગયો. રાજશ્રીની સીટ તરફ નજર કરી તો તે દેખાઈ નહિ. બૅપ્સી અને અૅન્જીએ એકબીજા તરફ વિષાદપૂર્ણ નજરે જોયું અને કહ્યું, “ઘણા સમય પછી આવ્યો છે તો ચાલ ચ્હા પીવા જઈએ.”
અમે અમારા હંમેશના સ્થળે ગયા. બૅપ્સી અને અૅન્જેલાએ એક બીજા સામે જોયું. બન્નેની અંાખોએ છાની વાત કરી. બૅપ્સીએ માથું હલાવી અૅન્જીને સંકેત કર્યો, ‘તું જ કહે!’ 
અૅન્જેલાએ મને કહ્યું, “સૅારી, અરવિંદ. આ વાત તમને કેવી રીતે કહેવી તે સમજાતું નથી. અમે બન્ને હજી આઘાતમાં છીએ.”
“કેમ? ઘેર તો બધાં ઠીક છે ને?” મેં ચિંતીત સ્વરે પૂછ્યું.
“હા, અમારે ત્યાં તો બધું ઠીક છે, પણ રાજશ્રી…”
હવે મારી ચિંતા એકદમ વધી ગઈ. “કેમ, શું થયું રાજશ્રીને? મને પણ એક મહિનાથી તેનો પત્ર નથી…”
“એક દિવસ તારી યાદમાં તારાં પત્રો વાંચતાં વાંચતાં ઉંઘી ગઈ. બત્તી બંધ કરવા તેનાં મમી ગયા ત્યારે તેમણે આ પત્રો જોયાં. બસ, બીજા દિવસે તેની પાસેથી રાજીનામું લખાવી તેને વતન લઈ ગયા.”
મારા પર જાણે વજ્રાઘાત થયો. બે મિનીટ હું ચૂપ રહ્યો. ફક્ત એટલું પૂછી શક્યો, “તમારી પાસે તેનું સરનામું છે?”
“કોઈ ફાયદો નહિ થાય. તેેમણે તેનાં લગ્ન કરી નાખ્યાં. અત્યારે કોઈને ખબર નથી કે તે બનારસ છે કે અલ્લાહાબાદ. તેણે મને ચોરીછૂપીથી કરેલા અર્ધી મિનીટના ટેલીફોનમાં આ બધી વાત કહી,” બૅપ્સીએ કહ્યું.
મારી હાલતનું વર્ણન શું કરૂં?
***
એક વર્ષ બાદ રજા પર આવ્યો ત્યારે લંચના સમયે બૅપ્સી અને અૅન્જેલાને મળવા બૅંકમાં ગયો. બૅપ્સી મુંબઈ ગઈ હતી. અૅન્જેલાએ મને કહ્યું, “અરવિંદ, ખોટું ન લાગે તોે એક વાત કહું?”
“ના, અૅન્જી. બૅપ્સી અને તારી કોઈ વાતનું દુ:ખ મને નહિ થાય.”
“રાજશ્રીના વિયોગથી તમને થયેલી તમારી વ્યથા હું સમજી શકું છું, પણ મારી વાત માનો. તમે લગ્ન કરી લો. તમારા સુખ - દુ:ખમાં સહભાગી થાય તેવી યુવતી આપણી અૉફિસમાં છે. તમે પહેલી વાર યુનિફૉર્મ પહેરીને અૉફિસમાં આવ્યા હતા ત્યારે તેણે તમને જોયા અને બસ, તેને લવ અૅટ ફર્સ્ટ સાઈટ થઈ ગયો. ત્યારથી તે તેના સ્પૅર ટાઈમમાં, લંચના સમયે, બૅપ્સી અને મારી પાસે આવે અને તમારા વિશે પૂછ પૂછ કરે. તમારા આવવાની ચાતકની જેમ રાહ જુએ છે. આ જુઓ, તે અહીં અાવી રહી છે!”
યુવતીનું નામ હતું ઈશિતા ત્રિવેદી. અત્યંત રૂપાળી અને સંસ્કારી. તેણે મધુર હાસ્ય હસીને નમસ્તે કર્યા. અમે કૅન્ટીનમાં ગયા.
સાચું કહું તો રાજશ્રી મારા જીવનમાંથી ગયા બાદ મને લગ્નમાં રસ નહોતો રહ્યો. ઈશિતાને ખોટી આશામાં રાખવું મને ગમ્યું નહિ. મેં તેને મારો નિર્ણય કહ્યો ત્યારે તે રડી પડી. તેની સાથે અૅન્જેલા પણ. મને પારાવાર દુ:ખ થયું, પણ શું થાય? ઈશિતાના અનુભવ પછી રજા પર આવવાનું થાય ત્યારે અૉફીસમાં જવાને બદલે મિત્રોને મળવા તેમને ઘેર જતો.
બીજા બે વર્ષ વિત્યા. બાની તબિયત સારી નહોતી રહેતી. તેમણે મને લગ્ન કરવા ઘણો આગ્રહ કર્યો. પિતાજીના અવસાન બાદ બાને જરા જેટલું દુ:ખ ન થાય તેવો પ્રયત્ન મેં હંમેશા કર્યો હતો. આ વખતે તેમની આંખોમાં ઝળઝળીયાં જોઈને હું લગ્ન માટે તૈયાર થયો. કન્યા બાએ પસંદ કરી રાખી હતી!
ત્યાર બાદ પંદર વર્ષ કેવી રીતે વિતી ગયા ખ્યાલ ન રહ્યો. બૅંકના જુના મિત્રો સાથે સમ્પર્ક ન રહ્યો. એક રજામાં મેં બૅપ્સીને ફોન કર્યો. એ રિટાયર થયાં હતા. તેમણે મને મળવા ઘેર બોલાવ્યો. 
એક સાંજે તેમના ઘેર ગયો. શ્રીમતીજી આવી ન શક્યા. બૅપ્સીએ ઘણી વાતો કરી અને ‘લેટેસ્ટ’ સમાચાર આપ્યા. 
રાજશ્રીના લેવાયેલા લગભગ 'ઘડિયાં' લગ્ન પછી પતિ સાથે અમેરિકા ગઈ હતી. 
ઈશિતાનાં લગ્ન થઈ ગયા હતા.
“બૅપ્સી, અૅન્જેલા કેમ છે?”
“તને દુ:ખ ન પહોંચે એટલે તેની વાત નહોતી કરતી,” બૅપ્સીએ કહ્યું. 
“કેમ, શું થયું અૅન્જીને? એ ઠીક તો છે ને?” મેં ચિંતાના સ્વરમાં કહ્યું. 
“અૅન્જીનાં લગ્ન તેની કોમમાં થયા હતા. તું તો જાણે છે કે તે સીધી, સાદી ચોખ્ખા મનની છોકરી હતી. આડોશી-પાડોશી અને જરૂરતમંદ લોકોને ખુલ્લા દીલથી મદદ કરતી. તેણે કદી જાતિ ધર્મનો ભેદ માન્યો જ નહોતો. એ તો કદી ચર્ચમાં પણ નહોતી જતી. લોકોની સહાયતા કરવા હંમેશા તે દોડી જતી. બસ, આ જ વાત તેને નડી. તેના સાસુ સસરા અત્યંત રૂઢિચુસ્ત હતા. ચર્ચમાં ન જનારી તેમની વહુને તેમણે ધર્મભ્રષ્ટ થયેલી સમજી પહેલાં તો તેની પાસેથી પ્રાયશ્ચિત કરાવ્યું. લેન્ટના દિવસોમાં કડક અપવાસ કરવાની ફરજ પાડી અને દર રવિવારે ચર્ચમાં જવાનું અને બાકીના દિવસોમાં કન્ફેશન… ખેર! અૅન્જીનો પતિ ભલો માણસ હતો, પણ માબાપ સામે લાચાર હતો. આમ ને આમ વર્ષો વિતી ગયા. અૅન્જીને બે બાળકો અવતર્યા. બન્ને તેના જેવા ખુબસુરત. માની ‘ખરાબ’ અસર તેમના પર ન પડે એટલા માટે સાસુએ બાળકોને તેનાથી દૂર રાખી. ટૂંકામાં કહીએ તો સઘળી વાતોનું પરિણામ છુટાછેડામાં આવ્યું. કમનસીબે અૅન્જીને બાળકોની કસ્ટડી ન મળી. અંત સુધી તેણે પ્રયત્ન કર્યો…”
હું ધ્રુજી ગયો.
“અંત સુધી એટલે?” મેં પૂછ્યું.
“બાળકોની કસ્ટડી માટેની તેની સતત બે વરસની મહેનત નિષ્ફળ ગઈ. બિચારી ભાંગી પડી. એક વહેલી સવારે હાર્ટ અૅટેકમાં તે ગુજરી ગઈ ત્યારે તેની પાસે કોઈ નહોતું. બિચારી છુટી. મને દુ:ખ તો બહુ થયું, પણ શું કરીએ? અને તારૂં તો કશું ઠેકાણું નહોતું. કૅર અૉફ 56 APO ના સરનામા પર તને કેવી રીતે ફોને કરૂં કે તાર કરીને તને જણાવું?”
હું નિ:શબ્દ હતો.
પશ્ચાત્તાપથી મારૂં મન વિલાઈ ગયું. બૅપ્સી અને અૅન્જી સાથે સમ્પર્ક ન રાખવા માટે મારા મનમાં થયેલી અપરાધની ભાવનામાં હું એવો ડૂબી ગયો, આંખ ભીની થઈ ગઈ અને મને તેનો ખ્યાલ પણ ન આવ્યો. 
મને મારા સ્વાર્થીપણાની શરમ આવી.
“અરવિંદ, એક વાત પૂછું તો તને ખોટું નહિ લાગે ને?” બૅપ્સીએ નરમાશથી પૂછ્યું.
“ના, જે પૂછવું હોય તે પૂછો.”
“તારા મનમાં અૅન્જી પ્રત્યે એક વાર પણ પ્રેમની ભાવના થઈ હતી?”
“કેવી વાત કરો છો! અૅન્જી તો કેવળ મિત્ર હતી. તમારા જેવી.”
“તું બી બધા મિલિટરીવાળાઓ જેવો મગજ મેટ નીકળ્યો,” બૅપ્સીએ નરમાશથી પારસી ભાષામાં મને ઠપકો આપ્યો. “એ વર્ષોથી તારા પર પ્રેમ કરતી હતી! તને કદી તેનો ખ્યાલ પણ ન આવ્યો? કેવો કમનસીબ માણસ છે!
“ અૅન્જી અઢાર વર્ષની હતી ત્યારે તેણે તને પહેલી વાર જોયો હતો. તે ભદ્ર પાસેના બસ સ્ટૉપ પર ઉભી હતી અને તું તેની નજીકથી નીકળ્યો હતો. તારી સાથે વાત કરવાનો ચાન્સ તેને અમારે ઘેર મળ્યો. બહેરામ સાથે વાત કરતી વખતે તેણે તારી મીઠી, ચિકણી બોલી સાંભળી અને તે તારા પર લપસી પડી. ત્યારથી તારા પર પ્રેમ કરવા લાગી હતી.”
“અૅન્જીએ મને એક વાર પણ તેનો અણસાર ન આપ્યો!”
“એ તો હંમેશા તારા પર unrequited (અપ્રતિઘોષીત) પ્રેમ કરતી રહી. તું બી ખરો નીકળ્યો! પહેલાં રાજશ્રી, પછી પેલી ઈશિતા…કદી’ક તેની આંખોમાં તારા પ્રત્યે છલકતો સ્નેહ તું જોઈ શકીશ તે આશામાં અૅન્જી જીવી હતી. છૂટાછેડા પછી એકલી હતી ત્યારે એક દિવસ તેણે મને આ વાત કરી. તું લગ્ન કરવાનો છે એ તેણે જાણ્યું હોત તો કદાચ તેનો જીવ બચી જાત. ઓ ખોદાયજી!”
હું અવાક હતો. 
અૅન્જી આખી જિંદગી મારી નજર સામે સતત  હતી, પણ મારાથી અદૃષ્ટ. એવો જ તેનો પ્રેમ હતો - અદૃશ્ય.



***