Follow by Email

Tuesday, August 2, 2016

જિપ્સીની ડાયરીના સહયાત્રીઓને સહર્ષ ભેટ!



આપ સૌના પ્રોત્સાહનને કારણે 'જિપ્સીની ડાયરી' સૌ પ્રથમ આ બ્લૉગમાં અવતરી. આપનો સાથ અને સહકાર ન હોત તો કદાચ તે પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત કદી ન થાત. આપના આગ્રહને કારણે પુસ્તક છપાયું અને આપે તેને વધાવી લીધું. પુસ્તકને મળેલા અપ્રતિમ આવકારને કારણે ગુજરાત સરકાર દ્વારા સંચાલિત ગાંધીનગર સ્થિત ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ તેેને ૨૦૧૨ સાલમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ આત્મકથા વિભાગમાં દ્વિતિય પુરસ્કાર આપ્યો.

આ પુરસ્કાર પર પહેલો અધિકાર આપનો છે તેથી તેનો નીચે બતાવેલ plaque આપને અર્પણ કરતાં જિપ્સીને અત્યંત આનંદ થાય છે. 



આ બાબતમાં એક વધુ ખુશીની વાત એ હતી કે "ડાયરી"ના પ્રકાશક ગુર્જર ગ્રંથરત્નએ પુસ્તકની રૉયલ્ટી અંગે લેખકને પચીસ હજાર રૂપિયા આપ્યા હતા, જે આપ સૌના વતી આપણે બૉર્ડર સિક્યોરિટી ફોર્સના યુદ્ધભુમિ પર શહીદ થયેલા પરિવારો માટેની કલ્યાણનિધિમાં મોકલ્યા.

ફરી એક વાર જિપ્સીની યાત્રામાં જોડાવા માટે આપનો હાર્દિક આભાર.

ભારતથી "જિપ્સીની ડાયરી" તથા જિપ્સીનું અગાઉનું (હાલ અપ્રાપ્ય) પુસ્તક "બાઈ" મંગાવવામાં મુશ્કેલી નડતી હોવાથી તેમને ઈ-બૂક સ્વરૂપે શ્રી. અપૂર્વભાઈ આશરની સંસ્થા Cygnetએ નજીવા દરથી પ્રકાશિત કર્યા છે. આપ તેને ઈ-શબ્દડૉટકૉમ પાસેથી મેળવી શકો છો. બન્ને ઈ બૂકની આવક પણ ભારતીય સેનાના જવાનો માટે મોકલવામાં આવશે.

આપના સહકાર માટે ફરી એક વાર આભાર!


'જિપ્સી'

Saturday, July 30, 2016

ઇગ્નરન્સ ઈઝ બ્લિસ - અર્થાત, ન જાણવામાં નવ ગુણ

એક દિવસ હું બસ સ્ટૉપ પર ઊભો હતો. લંડનમાં અમને સિનિયરોને કાઉન્સિલ તરફથી બસ અને લંડન અંડરગ્રાઉન્ડ (જેને સામાન્ય રીતે ‘ટ્યૂબ’  કહેવામાં આવે છે તે)માં મફત પ્રવાસ કરવાના પાસ મળતા હોય છે. શરત માત્ર એટલી કે સવારના નવ પછી જ તે વાપરી શકાય. અમે બુઢિયાઓને વહેલા ઉઠીને કામ પણ શું કરવાનું હોય? આપણે તો બાપુ, આરામથી ઉઠી બસ પકડીને વેમ્બ્લીના ઈલિંગ રોડ પર જઈએ. ત્યાં આપણા લોકોની ભીડ, રંગ -બેરંગી કપડામાં ફરવા આવતા લોકો અને મુખ્ય તો  ત્યાંની કેટલીક રેસ્ટોરાંમાં પાંચ પાઉન્ડમાં મળતી દાળ - રોટલાની પ્લેટનું ભોજન પતાવી સાંજનો ટ્રાફિક શરૂ થાય તે પહેલાં ઘેર પહોંચી જઈએ.  

આજે ક્યાં જમવા જવું તેનો વિચાર કરતો હતો ત્યાં બસ સ્ટૉપ પર એક મોટી ઉમરનાં બહેન આવ્યાં. મને જોઈ તેમણે થેલીમાંથી પડિકું કાઢી મને કહ્યું, “ઠાકોરજીનો પરસાદ છે,” અને હું કંઈ કહું તે પહેલાં પેલા જુના છાપાના પડિકામાંથી મગસનો કકડો કાઢી મારી સામે ધર્યો. હું બહુ ધાર્મિક નથી, અને ઠાકોરજીને ચઢાવેલો ભોગ મારો ભોગ લઈ શકે તેમ છે કે કેમ તેનો વિચાર કરતો હતો ત્યાં એક મોંઘી લેક્સસ કાર બસ સ્ટૉપ પાસે ઉભી રહી. તેની પૅસેન્જર સીટની બારી ખુલી અને અંદરથી અવાજ આવ્યો, “એ, મગનભાઈ, હાલો, ક્યાં જાવું છે? વેમ્બ્લી જાતા હો તો આવી જાવ, ભેગા જાશું.” 

મેં જોયું તો ભૂરા રંગના સૂટમાં સજ્જ એવા પ્રભાવી ચહેરાવાળા સજ્જન મને બોલાવી રહ્યા હતા. વિસે'ક સેકન્ડ ધારી ધારીને જોયા બાદ મેં તેમને ઓળખ્યા. પૂર્વ આફ્રિકાના સમયના આ મારા મિત્ર હતા. તે વખતની તેમની સિકલ અને અત્યારે તેમાં થયેલું મેટામોર્ફોસીસ જેવું પરિવર્તન કોઈને પણ ચકરવામાં નાખી દે તેવું હતું. પહેલી વાર કેન્યામાં તેમને મળ્યો ત્યારે તેમના ચહેરા પર એક પ્રકારની લાચારી દેખાતી હતી. શ્રીમંત ઘરની છોકરી સાથે ગરીબ વ્યક્તિના લગ્ન થાય ત્યારે તેના જે દેદાર હોય તેની કલ્પના કરો તો હું શું કહેવા માગું છું તે સમજાશે. લગ્ન પછી તેમની અંગત હાલત - એટલે સ્વમાનને લાગેલા ક્ષયરોગ વિશે સાંભળ્યું હતું. તેમનો ઉત્સાહ વધારવા હું તેમને બાના-કૂબા એટલે 'માન્યવર સજ્જન'ના સમકક્ષ સ્વાહિલી શબ્દથી બોલાવતો. 

બાના કૂબાના દાદા ૧૯૩૦ના દાયકામાં પૂર્વ આફ્રિકા ગયા હતા. તેમના પિતા અને ત્યાર બાદ તેમનો પોતાનો જન્મ પણ આફ્રિકામાં. અમારે ત્યાં - એટલે પૂર્વ આફ્રિકામાં ઘેર ભલે ગુજરાતી બોલાય, પણ તેમાં સ્વાહિલી શબ્દોનો ઊપયોગ વધુ થતો. દાખલા તરિકે થાળીને ‘સાની’, વાટકીને ‘બાકુડી’, રસોડાને ‘સકોની’ અને મહેમાનો માટે ‘મગેની’ શબ્દ વપરાય. ઊંડા અર્થ વાળા આપણા તળ ગુજરાતી શબ્દ પ્રયોગથી લગભગ સૌ અજાણ્યા હતા. મને ગુજરાતી સાહિત્યનો શોખ એટલે મારી વાત સહેજ જુદી હતી. એક વાર તો ઉત્સાહના માર્યા મેં પચાસ પાનાંની ચોપડી લખી અને મારા ખર્ચે તેની પાંચસો નકલ છપાવી હતી. પુસ્તકનું નામ હતું “ઘેર બેઠાં કિ-સ્વાહિલી શીખો”. ચોપડી વેચાવા કરતાં વહેંચાઈ વધુ હતી. ’સહર્ષ ભેટ’ આપવામાં લગભગ બધી નકલ જતી રહી હતી. મને તેના બે મોટા ફાયદા થયા : એક તો મોટી સંખ્યામાં લોકો મને ઓળખવા લાગ્યા હતા. બીજું, મારૂં નામ હવે મગન દેસાઈમાંથી મગન સ્વાહિલી થઈ ગયું.  

પુસ્તકની વહેંચણીમાં મારા આ મિત્રનો મોટો ફાળો હતો. તેઓ તેમના શ્વશુરની સોના-ચાંદીની દુકાનમાં કામ કરતા હોવાથી તેમના વિશાળ ગ્રાહક વર્ગમાં આ ચોપડી સહેલાઈથી વહેંચાઈ ગઈ હતી. આમ મારું નામ પ્રખ્યાત કરવામાં તેમનો મોટો ફાળો હોવાને કારણે પણ હું તેમને ‘બાના - કૂબા’ કહીને બોલાવતો.

આજે બદલાયેલી સિકલવાળા અને આટલી મોંઘી કારના માલિકની અદાથી તે ચલાવતા હોવાથી હું ઘણો પ્રભાવિત થયો. હું મોટરમાં બેસી ગયો અને અમે ઉપડ્યા વેમ્બ્લીના કાલબાદેવી - ઈલિંગ રોડ તરફ. 
“આ કાર…?”
“આપડી જ છે!”
“ક્યારે લીધી?”
“ગયા મહિને જ જોડાવી. પડિકા-બંધ,” ગૌરવથી સ્ટિયરિંગ પર હાથ ફેરવતાં બાના કૂબા બોલ્યા.
“એમ?”
“ભૈ સમય સમયને માન છે!”
“અરે વાહ! શું તમને કોઈ લૉટરી કે ભાભીના પિતાનો વારસો…?”
“અરે, જાવા દ્યોને, બાના! આ લૉટરીયૂં કંઈ રેઢી પડી છે? તમે તો જાણો છો કે અમે થિગડાં સોની હતા બાપાની દાગિના રીપેર કરવાની અને તેમાં ટાંકા મારવા કે પાણી ચઢાવવાની દુકાન હતી. હું ન્યાં કામ કરતો. મારા સસરા ઘરેણાં સોની. મોટી દુકાન, પણ એમનો વારસો એમના દીકરાંવને.  આ તો જાત મે’નત અને અમારાં સદ્ગત્ પત્નીની કૃપાથી બધું પ્રાપત થયું છે.
“એટલે?”
“તમને ટાઈમ હોય તો નિરાંતે વાત કરીએ.”
Image result for perrier water limeમારી પાસે તો ટાઈમ જ હતો. બાના કૂબા મને વેમ્બ્લીની હિલ્ટન હૉટેલની લાઉન્જમાં લઈ ગયા. હૉટેલના બારમાં અમે જઈ લાઈમ પેરિયેની લીલી બાટલીઓ લઈને ખૂણાના ટેબલ પર જઈને બેઠા.” ગુજરાતની પાનની દુકાનોમાં મળતી સોડાની બાટલીમાં લિંબુની સુગંધ આવતી હોય તેવી આ મોંઘી સોડાની ચૂસ્કી લેતાં બાના કૂબા બોલ્યા, “અમારા લગન વખતે તમે નાઈરોબી નો’તાં ને?”
“ના. હું ઇન્ડિયા ગયો’તો, મારી ચોપડી છપાવવા.”
“લોકા તો મને આ લગન કરવાની ના પાડતા’તા. એમણે તો કી’ધું પણ ખરૂં કે કાન્તા હારે તને નૈ ફાવે. એક તો મટાટો કરવાની એને ટેવ છે. દિ’માં એક - બે મટાટા ન કરે તો તેને રાતે ઉંઘ નો આવે.”

મટાટો એટલે  ઝઘડો. તમે લાયન કિંગ જોયું હશે તો તેમાં તમે તેમાં એક ગાયન સાંભળ્યું હશે, “હકૂના મટાટા…”

“લોકાએ તમારો એક ગુજરાતી શબ્દ વાપરીને તેની આદત વિશે વાત કી’ધી'તી. આપડે તો ગુજરાતી ખાસ ભણ્યા નો’તા તેથી તેની ફિકર નો કરી.”

મારૂં કામ તો બાના કૂબાની વાત સાંભળવાનું હતો. હું ચૂપચાપ સાંભળતો રહ્યો.

“લગન પછી બાના, આપડે ડબલ કામ થઈ ‘ગ્યું. સવારે વે’લા ઉઠીને કાંતાને ચા આપી, નાસ્તો તૈયાર કરી પેઢીએ જાવાનું. કાંતાની બાનું ઘર નજીક હતું તેથી તેમનો બૉયટો અાવી ઘર કામ કરી જતો. પણ રોજ હાંજે ખાવાનું બનાવવાનું, વાસણ-પાણી કરવાનું કામ આપડે જ.”

“તો પછી…?”

“બાપુ, ઈ’જ તો લંડન આવીને કામ આવ્યું. આંયા બૉયટા ક્યાં? સવારની ચા અને બ્રેકફાસ્ટ આપડે તૈયાર કરી ફૅક્ટરીમાં કામે જાતાં. ઘર પાંહે’જ હતું તેથી લંચ અવરમાં જલદી ઘેર જઈ સાદું લંચ બનાવું. બિચારી કાંતાને તો કામની ટેવ નૈ, તેથી વાસણ-પાણી કરીને કામે જતો. સાંજે મજાનાં દાળ-ભાત-શાક રોટલી…”
“એમ? કાન્તાભાભીને એ ફાવે…?”
“અરે ના, ભાઈ. આપડે જ.”
“તો પછી આ મોટર…”
“ભૈ, ઘરમાં સાફ -સફાઈ, રસોઈ પાણી, ગ્રોસરી શૉપિંગ, કપડાં, વાસણ કરી કરીને તેમાં એવો પાવરધો થયો…”
“પણ આ મોટર, પૈસા…”
“તમે હજીયે નો સમજ્યા. આ બધો અનુભવ મને કામ આવ્યો કાઉન્સિલની નોકરીમાં. અહીં સોશિયલ સર્વિસિઝમાં ઘરડા અને અપંગ લોકાને ઘરકામમાં મદદ કરવા, સાફ સફાઈ કરવા ‘હોમ હેલ્પ’ માં નોકરીયૂં અપાય છે. આપડા લોકાંને મદદ કરવા ગુજરાતી - ઉડદૂ બોલનાર કરમચારી જોઈએ. મારી ફૅક્ટરીની નોકરી ગઈ એટલે મને આ નોકરી મળી…”

“પણ બાના કૂબા, આ નોકરીમાં કેટલી આવક…?”

“જુઓ, ચાર વરહ કાઉન્સિલનું કામ કરિયું ત્યાં સુધીમાં કાઉન્સિલ પાસે પૈસા ખૂટ્યા. તેમણે હોમ હેલ્પની સેવા પ્રાઈવેટાઈઝ કરવાનું નક્કી કર્યું. આપડો સ્વભાવ તો તમે જાણો છો. અમારા ખાતામાં સૌને હું ગમતો. એમની સૌની નોકરી ગઈ એટલે મેં સૌનાં નામ-સરનામા લીધા અને કીધું કે હું કૉન્ટ્રાક્ટ લેવા અરજી કરું છું. મલે, તો મારી હારે કામ કરશો? મારા વાલીડા, સૌ તૈયાર હતા. આપડે તો બાપુ, બિટ મૂકી અને કૉન્ટ્રૅક્ટ મલી ગ્યો. વર્ક ફોર્સ તૈયાર જ હતું!”

“અરે વાહ, બાના! તમે તો કમાલ કરી.”

“કમાલ તો પછી થઈ. એક કૉન્ટ્રૅક્ટ મળ્યો, ત્યાર પછી બીજી, અને ત્રીજી કાઉન્સિલનો. અત્યારે આપડી પાહેં છ કાઉન્સિલના કૉન્ટ્રક્ટ છે.” ઈમાં જ આ ગાડી, રિકમૅન્સવર્થમાં ડિટૅચ્ડ બંગલો અને…”
“કાન્તાભાભી તો ખુશ હશે!” મેં ક્યું.
“એ બિચારી તો પાંચ વરહ પે’લાં ગુજરી ગઈ.”
“તો…”
“મેં તમને કી’ધું ને, કે એને કામ કરવાની આદત ન’તી, અને તેથી આપડે એક્સપર્ટ થઈ ગયા હતા. બીજી ખાસ વાત તમને ન’તી કી’ધી તે અમારા લગન પે’લાંની. લોકા મને કાન્તા હારે લગન કરવાની ના પાડતા’તા અને એના સ્વભાવ હાટુ એક શબ્દ કિધો તો. એનો અરથ તે વખતે ન’તો જાણતો, તેથી તેની પરવા નો કરી અને લગન કઈરા.”
“એમ? કયો શબ્દ?”
“લોકા કે’તા તા, કાન્તા ફૂવડ છે. મને લાગ્યું આ કો’ક ડિસેબિલિટી હશે. મેં ધ્યાન નો આઈપું."
“એ વખતે તમને કોઈએ એનો અર્થ કીધો હોત તો?”

ઈ વખતે આ શબ્દનો અરથ કે મરમ જાણતો હોત તો એની હારે લગન જ નો કઈરા હોત. એક તો બિચારી ફૂવડ, અને ઉપરથી મટાટો કરવાની ટેવ. અટલે જ તો તેને કોઈ પૈણતું ન’તું. પણ હવે એની Bright side કહું. આ જાણતો ન'તો તેથી જ તો આપડી પાંહે આ મોટર, બંગલો, પૈંયા, ઈજ્્જત -હંધુ'ય છે."

કોણ કહે છે Ignorance is not bliss?

Wednesday, July 13, 2016

આસપાસ ચોપાસ : ચા - સા અને આ વખતે કાશ્મિરી ગુલાબી ચા!


ચાનો વિષય ચા જેટલો જ લહેજતદાર. બ્લૉગમાં પહેલા બે ભાગમાં ‘ચાય પે ચર્ચા’ થયા બાદ તેને પૂરી કરવાનો વિચાર હતો. પણ ચાને કોઈ દિવસ - કે કોઈ સમયે ના કહી શકાય?

‘ચા - સા’ના લેખ પ્રસ્તૂત થયા બાદ સૌ પ્રથમ જિપ્સીની ભાવનગરની કૉલેજના તેના સિનિયર - ગુરુબંધુનો પત્ર આવ્યો તેનો ઉલ્લેખ કર્યા વગર નહિ રહેવાય. શ્રી. સુધાકરભાઈ શાહ અમારી મંગળદાસ જેસિંગભાઈ કૉલેજ અૉફ કૉમર્સના અગ્રગણ્ય વિદ્યાર્થી હતા. તે સમયે અમારી કૉલેજનો ઉલ્લેખ અમે સૌ વિદ્યાર્થીઓ વહાલથી મં.જે.કો.કો. કરતા. કો.કો. એટલા માટે કે સૌરાષ્ટ્રમાં કોઈ અક્ષર પર પહોેળો ‘અૉ’ હોય તેનો પણ ઉચ્ચાર ‘ઓ’ જ કરવામાં આવે છે. તેથી કૉ. કૉ.નું કો.કો. થયું - જે રીતે ‘હૉલ’નો ઉચ્ચાર ‘હોલ’ અને ‘ડૉલ’નો ઉચ્ચાર ડોલ કરવામાં આવે છે! ખેર, ચાની વાતમાં કોકો - એટલે કોમર્સ કોલેજને વચ્ચે નહિ લાવું. પત્રમાં સુધાકરભાઈએ ચાના બાર જેટલા સુંદર કપ રજુ કર્યા તેમાંનો એક જોઈશું.  
ત્યાર પછી ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રખર લેખક શ્રી. રજનીકુમાર પંડ્યાએ લખી મોકલાવેલ પ્રતિભાવ. આપે પણ ‘લશ્કરી’ ચા વિશે જોયું કે વાંચ્યું હશે. ચાને ગમે તે નામ આપીએ તો પણ તેમાં રહેલ ‘લક્ઝરી’ ભર્યો સ્વાદ હંમેશા તાજો રહે છે!
"બહુ રસપ્રદ લેખ છે. અભિનંંદન.
​​
1955-57 હું ભાવનગર એમ જે  કૉલેજ ઓફ કોમર્સમાં ભણતો હતો ત્યારે ઘોઘા સર્કલ પાસે બે ગાળાની હોટેલ હતી  (નામ કદાચ ઇંદ્રભુવન) તેમાં 'લશ્કરી' ચા મળતી. મૂળ નામ તો લક્ઝરી હશે પણ ઉચ્ચારાંતરે એમાંંથી લશ્કરી થઇ ગયું હશે એવો મારો તર્ક છે. ( એ આપ આપના લિસ્ટમાં ઉમેરી શકો) વળી 'ભીની ભેળ' પણ ભાવનગરની પ્રસાદી.એ પછી 1960-61 માં સરકારી ઑડિટર તરીકે નોકરીમાં ભાવનગર આવ્યો ત્યારે ખારગેટ પર ધોબીની શેરીમાં સનાતન હાઇસ્કૂલના નિવૃત્ત શિક્ષક કમલકાંત ડી મહેતાના મકાનમાં ચોથે માળે એક ઓરડીમાં રહેતો ,જો કે એને નાનકડી અગાસીનો લાભ મળતો.એ કમલકાંતદાદાની દોહિત્રી એ આજની સુવિખ્યાત ટીવી અભિનેત્રી અપરા મહેતા, જે એ વખતે મા સાથે મુંબઉથી આવતી ત્યારે મારા ખોળામાં રમતી,
એ ધોબીવાળા ખાંચાની નાકે મેન રોડ પર શિખંડ સમ્રાટની દુકાન હતી  એમાં શિખંડ ઉપરાંંત કેસરી ગરમા ગરમ દૂધ પણ  મળતું . અવરનવાર આ વૈકલ્પિક પસંદગી કરવાની મૂંઝવણ થઇ આવતી.  જો કે શિખંડ પર પહેલી પસંદગી ઉતરતી.
આપના સુંદર ભાવનગરી લેખને કારણે ઘણી બધી યાદો ઊમટી આવી."

***
આપે ચાના જુદા જુદા પ્રકાર વિશે વાંચ્યું અને જાણ્યું હશે, પણ કાશ્મિરી ચા વિશે કદાચ નહિ સાંભળ્યું હોય! આ ચામાં કાશ્મિરની ખીણની સોશિયોલૉજી આવી જાય છે.

***
જ્યારે જિપ્સીની બદલી કાશ્મિરની13000 ફિટની ઊંચાઈએ આવેલી પર્વતરાજિ પર થઈ, ત્યારે તેનો Base Camp ચૌકીબલ નામના ગામડા પાસે હતો. ચોકી પર જતાં પહેલાં અમે એક અઠવાડિયું બેઝ કૅમ્પમાં રોકાયા ત્યારે ત્યાંના તહેસીલદાર અને ગામડાના માતબર લોકો સાથે પરિચય થયો. તેમાંના એક વૃદ્ધ સજ્જને જિપ્સીને ચા પીવા ઘેર બોલાવ્યો. કાશ્મિરના interiorમાં અાવેલા કોઈ સ્થાનિક સજ્જનના ઘરમાં જવાનો આ પહેલો મોકો હતો. 
Image result for traditional houses in karna, kashmirઅહીંના મકાન ઘણા સુંદર હોય છે. ૧/૪ કે ૧/૨ એકરના પ્લૉટમાં બે -ત્રણ અખરોટના અને આડુ કે નાસપતિના વૃક્ષ હોય અને વચ્ચોવચ લાકડાનું બે માળનું મકાન. મકાનના ભોંયતળિયામાં ગમાણ, તેની ઉપર મૅઝેનાઈન જેવું માળિયું. માળિયામાં ઘાસના પૂળાનો ગોઠવેલા હોય. મકાનની બહાર કાશ્મિરી મરચાંના હારડા બનાવીને સૂકાવા માટે ટાંગ્યા હોય. શિયાળામાં બરફના થર જામેલા હોય અને જમીનમાંથી ઉપર આવતી અસહ્ય ટાઢને રોકવા માટે આ ગમાણ અને માળિયામાંનું ઘાસ insulationનું કામ કરે. ઉપરના માળ પર પરિવાર રહે. 
Image result for kashmiri samovarસમોવાર એટલે પિત્તળની સિરોહી જેવું વાસણ, જેની નીચે સળગતા કોયલા રાખવામાં આવે. ગૃહિણીઓ સમોવારમાં પાણી, દૂધ અને લીલી ચા નાખતી રહે અને ચા ઉકળતી રહે. સમોવારમાં એક વખતે ઓછામાં ઓછી દસ - પંદર કપ ચા ઉકળતી હોય અને ઘરના લોકો સવારથી સાંજ તેમાંથી ચા પીતા રહે. પાણી ઓછું થાય ત્યારે સ્ત્રીઓ તે replenish કરે.
તહેસીલદાર સાથે અમે ઉપર ગયા ત્યારે સરપંચ અને તેમના પરિવારના પાંચે’ક જેટલા પુરુષો એક મોટા સમોવારની આસપાસ પાથરેલા નમ્દા (ભરતકામ કરેલા કામળા) પર બેસીને હુક્કો પીતા હતા. 

અમે ગયા ત્યારે ગૃહિણીઓ ત્યાં હાજર નહોતી. સરપંચે નાનકડા કપમાં ચા રેડી - જે જોઈને હું ચકિત થઈ ગયો. અમદાવાદની ઈરાની રેસ્ટોરન્ટમાં અમે ‘ગુલાબી’ નામની ચા મંગાવતા, તે ચાનો રંગ સોનેરી હતો. આજની કાશ્મિરી ચાનો રંગ પરોઢના સૂર્યકિરણો કે કાશ્મિરના જ નાનકડા બાળકના અતિ ટાઢને કારણે જેવા મોહક ગુલાબની કળી જેવા  થયેલા ગાલના રંગની આ ચા હતી! હું તો ચાનો રંગ જોઈને ખુશ થઈ ગયો ! ઈમ્પિરિયલની ચાની અપેક્ષાથી તેનો પહેલો ઘૂંટડો લીધો અને…મોઢું કટાણું થઈ ગયું. સભ્યતાને ખાતર મુખમાંથી ugh શબ્દ ન નીકળે તે માટે મોઢું સિવી લીધું. 
ચા ખારી હતી.
તેમાંથી બકરીના દૂધની સુવાસ આવતી હતી.
આપણી મસાલાની ચાયને બદલે તેમાં કોઈ વિચીત્ર પ્રકારના ક્ષારનો સ્વાદ આવતો હતો. 
અમારા મેજબાન ઉત્સુકતાથી અમારું મોઢું જોતા હતા.
“કેમ સાહેબ, અમારી કાશ્મિરી ચા પસંદ પડી?”
મોઢા પર કૃત્રિમ હાસ્ય લાવીને અમે કહ્યું, “વાહ! બહુ interesting ચા છે!”
“અમારાં બેગમ આવે એટલે બીજો રાઉન્ડ શરુ કરીશું. તેઓ આવીને સમોવારમાં પાણી નાખશે એટલે…”
અમને સમજાયું નહિ.  ચહેરા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન જોઈ તેમણે કહ્યું, “બેગમ અને અમારી ન્હૂં (વહુ) જંગલમાં ઘાસ કાપવા ગયાં છે. આવતાં જ હશે. આવતી વખતે નીચેના હૅન્ડ પમ્પથી પાણી લાવશે ત્યારે….આ જુઓ, તેઓ આવી રહ્યા છે !”
મને વિચાર થયો, આ ઘરમાં ઘરડા સરપંચની સાથે તેમના ત્રણ જુવાનજોધ દીકરા છે, તેમ છતાં સમોવારમાં પાણી નાખવા માટે મહિલાઓની રાહ શા માટે જોવી પડતી હશે?

વિચાર કરતો હતો ત્યાં એક જુવાન બોલી ઉઠ્યો, “આ જુઓ, આવી જ ગઈ…”

 અમે બારીની નજીક પાસે બેઠા હતા. બહાર જોયું તો જંગલમાંથી નીકળતી પગદંડી પર દસ - પંદર કાશ્મિરી સ્ત્રીઓ આવી રહી હતી. જાડા કાપડની સલવાર, ઘૂંટણની નીચે સુધી પહોંચતી કાશ્મિરી ‘ફિરન’, માથા પર અસ્સલ કાશ્મિરી ઢબથી બાંધેલો સ્કાર્ફ. કેટલીક બહેનો માથા પર લાકડાંનો ભારો અને કેટલીક શિર પર ઘાસની મસમોટી ગંજી જેવડી ગાંઠ લઈને આ બહેનો ઝડપથી ચાલતી હતી. તેમાંની ત્રણ બહેનો જે સરપંચના પરિવારની હતી, તેમણે નીચે ગમાણમાં ઘાસ અને લાકડાં નાખ્યાં. બાકીની બહેનો પોતપોતાને ઘેર ગઈ. સરપંચના પરિવારમાંની એક બહેને હૅન્ડ પમ્પથી ડોલમાં પાણી ભર્યું. બીજી બહેનો ઘાસના પૂળા ગમાણની ઉપર બનાવેલા મેઝેનાઈનમાં ચઢાવવા લાગી. ત્રણે બહેનો ઉપર આવતાં અરસ પરસ સલામ -  વાલેયકૂમ - થયા. પાણી લાવનાર બહેને સમોવારમાં પાણી ભર્યું અને થોડી વારે પાણી ગરમ થતાં તેમાં ઘેરા લીલા રંગની ચા, મીઠું અને સોડા-બાઈ કાર્બ નાખ્યો. ચા ઉકળવા લાગતાં તેમાં તાજું દોહીને આણેલું બકરીનું દૂધ પડ્યું. એક બહેન તાસકમાં તલ લગાડેલા બન-પાઉં લઈ આવ્યા, ચા ફરીથી ઉકળવા લાગી અને ચાનો બીજો દોર શરૂ થયો. સાથે સાથે વાતો.
“સા’બજી, હુક્કા..?” 
મેં ના પાડી.
“અમારી ચા કેવી લાગી?“
“બહુ ઈન્ટરેસ્ટીંગ ચા છે. અમે બનાવીએ તેનાથી સહેજ જુદી, પણ છે મજાની ! ક્યાંથી મંગાવો છો?”
“ઇન્ડિયાથી. અમારી જરુરિયાતને ધ્યાનમાં રાખી તેઓ ખાસ અનપ્રોસેસ્ડ ચા અમારા કાશ્મિરમાં મોકલે છે.”
હું વિચારમાં પડી ગયો અને સ્વગત બોલ્યો, “ઇન્ડિયાથી? તો પછી કાશ્મિર ક્યા દેશમાં છે?” (આ વાત ૧૯૮૦ની છે!)
“ચામાં આવો સુંદર રંગ કેવી રીતે આવે છે?”
“કાશ્મિરી ચાનો લીલો રંગ, તેમાં પડેલું મીઠું, સોડા બાઈકાર્બ અને દૂધનું અજબ રસાયણ થાય છે. તેનો આ રંગ છે.”
“ચામાં સોડા નાખવાનું પ્રયોજન?”
“આ તો વર્ષો જુનો રિવાજ છે. અમને તો ખબર નથી, પણ તેનાથી ચાના ઝાયકામાં વધારો થતો હોય છે.”
બીજો - અને ત્રીજો કપ (ત્રણ કાશ્મિરી કપ એટલે આપણા દોઢે’ક કપ) થયા પછી અમે સરપંચનાે અને તેમના પરિવારનો આભાર માન્યો અને રજા લીધી.

બહાર નીકળ્યા બાદ તહેસીલદાર (મામલતદાર) કહેવા લાગ્યા, “મેજર સા’બ.  તમે સોડા-બાઈકાર્બનો સવાલ પૂછ્યો, તેમાં અને અમારી ચામાં અમારા સમાજની સોશિયોલોજી સમાઈ છે.” હું BSFમાં ડેપ્યુટી કમાન્ડન્ટ હતો તેથી તે મારી રૅંકનો અશોક સ્થંભ જોઈ તેઓ મને મેજરસા’બ કહેતા.
“હું સમજ્યો નહિ,” મેં કહ્યું.
“અમારા વિસ્તારમાં લોકોનો ગુજારો તમારી મિલિટરીના આધારે ચાલે છે. વસંત ઋતુની શરૂઆત થતાં ઉપરના પહાડોમાં આવેલી તમારી ચોકીઓમાં માલ-સામાન પહોંચાડવા અહીંનો પુરુષ વર્ગ કુલીઓનું કામ કરે છે. તમારે ત્યાં બાબુઓને પગાર મળે તેથી વધુ તેમને મજુરી મળે છે. જેમની પાસે માલવહન કરવા ટટ્ટુ હોય તે મહિનાના બે - ત્રણ હજાર કમાય.” આ રકમ તે સમયે અમારા જવાનના પગાર કરતાં દસ-બાર ગણી થતી.
“તો પછી આ લોકો ઘણા શ્રીમંત હોવા જોઈએ.”
“જી ના. આ કમાણી કેવળ ત્રણ કે ચાર મહિના માટે હોય છે. પહેલો બરફ પડતાં જ તેમની વણઝાર બંધ પડી જાય છે. આ ચાર મહિનામાં કમાય તેમાં આખું વરસ કાઢવું પડે.”
“તો પણ કમાણી તો સારી…”
“અરે સાહેબ, આ કમાણી બૈરી લાવવા ભેગી કરવામાં આવે છે.” મારા ચહેરા પરનું પ્રશ્ન ચિહ્ન જોઈ તેમણે કહ્યું, “અા વિસ્તારમાં કન્યાના બાપને પચાસ- સાઠ હજાર રૂપિયા આપવા પડે છે. રોકડા.”
મારા ચહેરા પરનું પ્રશ્ન ચિહ્ન વધુ લાંબું ખેંચાયું.
“અબ્બી હાલ તો તમે જોયું કે ચા પીવા સમગ્ર પુરુષ વર્ગ પલાંઠી વાળીને સમોવાર ફરતો બેઠો હતો, જ્યારે સ્ત્રીઓ રસોઈ માટે લાકડાં કાપવા અને ગાય માટે ઘાસ વાઢવા જંગલમાં ગઈ હતી. સવારના પહોરથી સ્ત્રીઓ કામ કરે. ગમાણ સાફ કરવાનું, પશુને નિરણ-પાણી,  મરદ લોકો માટે ભોજન રાંધવાનું, વાસણ ધોઈ, ઝરણાંને કાંઠે કપડાં ધોવા જવાનું, ત્યાર પછી બપોરે જંગલમાં લાકડાં કાપવા, ઘાસ વાઢી લાવવા, હૅંડ પમ્પ હોય તો નસીબ નહિ તો ચશ્મા પર જઈ પાણી લઈ આવવાનું - આ બધું કામ સ્ત્રીઓ જ કરતી હોય છે. આમ સ્ત્રીઓનું મૂલ્ય અમારે ત્યાં…”
“તો પછી શિયાળામાં જ્યારે કામ ન હોય ત્યારે પુરુષ વર્ગ તેમને મદદ નથી કરતો?”
“સ્ત્રીઓને ઘરકામમાં મદદ કરવી હોય તો તેમના બાપને આવડી મોટી રકમ આપવાની જરૂર શી?.”
“સમજ્યો. પણ તહેસીલદાર સાહેબ, ચામાં સોડા-બાઈકાર્બનો મરમ સમજાયો નહિ. તે એક પ્રકારનો ક્ષાર જ હોય છે. કાશ્મિરી ચામાં ખાંડને બદલે મીઠું પડતું હોય છે તો વધારાનો ક્ષાર…?”
તહેસીલદાર સાહેબે હળવું હાસ્ય કર્યું. મારી સામે જોઈ તેમણે કહ્યું, “મેજર સા’બ, તમે જોયુું નહિ સરપંચના ઘરમાં પુરુષ વર્ગ શું કરી રહ્યો હતો? તેઓ સવારના પહોરથી આખો દિવસ સમોવારની સામે બેસી રહે છે, ચા પીએ, બન ખાય, હુક્કો પીએ અને ભોજનનો સમય થતાં મહિલાઓ ભોજન બનાવી લાવે ત્યારે જમે છે. રાતે સમોવારની આસપાસ જ સુઈ જાય છે. બહુ બહુ તો ફિરનની અંદર કાંગડી લઈને બહાર ભાઈબંધને મળવા ચક્કર મારી આવશે. બહારનું બધું કામ સ્ત્રીઓ કરે તેથી તેમને તો પૂરતી કસરત મળી રહે છે. આ આળસુ લોકો બેસી રહે તો તેમને ખાવાનું હજમ કેવી રીતે થાય? આનો સરળ ઊપાય છે ચામાં સોડા બાઈકાર્બ નાખવો. તેનાથી તો એમનો હાજમો ઠીક રહે છે.”
***
વર્ષો પહેલાં નિશાળમાં અમને અંગ્રેજીના પાઠ્યપુસ્તકમાં W. Somerset Maugham લિખિત એક નિબંધ હતો : Beast of Burden in China. તેમાં ચીનના કુલીઓનું સવિસ્તર વર્ણન હતું. કેવી રીતે તેઓ કાવડમાં ભારે માલ સામાન ભરી, ખભા પર ઉઠાવીને લઈ જતા હોય છે. મૉમે થોડી અતિશયોક્તિ કરી હતી કે નાનપણથી આવી કાવડ ઉપાડવાથી ચીનાઈ કુલીઓના ખભા પર ખાંચો પડી જાય છે, જેમાં કાવડ બરાબર ‘ફિટ’ થતી હોય છે!
કાશ્મિરી સ્ત્રીઓના મસ્તક પર આખી જીંદગી વજન ઉપાડવાથી તેમના મગજમાં કોઈ અસર થઈ હશે?
અને પુરુષો? કાશ્મિરમાં સ્ત્રીઓ આખો દિવસ તનતોડ મહેનત કરતી હોવાથી જ શું પુરુષોનાં ટોળાંઓને પત્થરબાજી કરવા, વારે વારે હડતાલ પડાવવા, હુલ્લડબાજી કરવા માટે સમય મળતો હોય છે?
***
ચાનો વિષય ઘણો રસપ્રદ છે. ચામાં કલા છે, સ્વાદ છે, રહસ્ય છે, ઈતિહાસ છે. તેમાં સમાજશાસ્ત્ર અને રાજકારણ ભળેલાં છે એ કાશ્મિરમાં રહ્યા પછી જ સમજાયું.


તો બાપુ થઈ જાય ચા? કેવી લેશો? ઈંગ્લીશ ટી કે ઇન્ડિયન ચાઈ? કે પછી હર્બલ અથવા કાશ્મિરી?