Follow by Email

Friday, October 24, 2014

સંબંધોનો સેતુ

ભૂમિકા 

આપણા જીવનમાં આવેલી વ્યક્તિઓનું મહત્વ આપણાં તેમની સાથેના સંબંધ પર આધાર રાખે છે. દરેક વ્યક્તિનું આપણા મનમાં વિશીષ્ઠ સ્થાન હોય છે, તેમના માટે વિશેષ ભાવના હોય છે. તેથી ક્યારેક એવું લાગે કે જેમને આપણે અતિ નિકટના સગાં - સંબંધીઓ માનીએ તેમના તરફથી લુખ્ખો કે અલિપ્તતાનો પ્રતિભાવ મળે ત્યારે દુ:ખ અને આશ્ચર્ય થાય તે સ્વાભાવિક છે. એવું લાગે, શા માટે તેમની સાથેનો સંબંધ પહેલાં જેવો રહ્યો નથી?

આપણે વિચારવા લાગીએ, અચાનક એવું તે શું થઈ ગયું જેના કારણે અમારા સંબંધો કાચા પડી ગયા? શું સંબંધ જાળવવાના મારા પ્રયાસ અપૂરતા હતા? કે પછી જેની સાથે હું સંબંધ બાંધવા અથાગ પ્રયત્ન કરૂં છું, તેને મારી કશી પડી નથી?

આવી પરિસ્થિતિ ઉભી થાય ત્યારે ગુંચવાઈ જવાને બદલે આવા સંબંધે અંગે સહેજ ધ્યાનપૂર્વક વિચારીએ તો જણાઈ આવશે કે આવી ચોક્કસ વ્યક્તિ સાથેના સંબંધની નિષ્ફળતાના મૂળમાં કદાચ આપણી તેમની પાસેથી જે અપેક્ષાઓ હતી તે પૂરી થઈ નથી. આનો બીજો પાસો એ પણ હોઈ શકે કે આપણા મિત્રો કે કુટુમ્બીજનોની અપેક્ષાએ આપણે ઊણાં ઊતર્યા હોઈએ.

આ તો થઈ ’કદાચ’ અને અનિશ્ચીતતાની વાત. જાણવા જેવી મુખ્ય વાત તો એ છે કે આપણાં સંબંધોમાં એકબીજા પ્રત્યે આપણે જે અપેક્ષાઓ સેવીએ છીએ, તે વિશે આપણે કે તેઓ વાકેફ છે ખરા? 

આની ચોખવટ ન થઈ હોય તો આવી હાલતમાં આપણે શું કરી શકીએ?
ઘણી વાર એવું બનતું હોય છે કે આવી હાલતમાં આપણે એકબીજા પ્રત્યે કાં તો મૌન સેવીએ છીએ, અથવા આ બાબતમાં એકબીજા સાથે વાત કરવાનું ટાળતા હોઈએ છીએ! મનમાં એવી છુપી ભાવના હોવાની શક્યતા છે કે આમ કરવાથી સામેની વ્યક્તિની લાગણીઓ ઘવાશે. 
તમારી સામે આવી સ્થિતિ આવી પડે તો તેનો ઉકેલ લાવવામાં આ work-book કદાચ ઉપયોગી નીવડશે. સંભવ છે કે તેમાં આપેલા મનોયત્નોનો ઉપયોગ કરવાથી તમે તમારી લાગણીઓને નિરપેક્ષ ભાવથી તપાસી શકશો. તમે જોઈ શકશો કે સંબંધીઓ પાસેથી તમે કરેલી અપેક્ષા વ્યાજબી હતી કે કેમ? અને એ પણ જાણી શકશો કે જે સંબંધને તમે ધારતા હતા એટલો તે દૃઢ કે મજબૂત હતો કે નહિ!

કહેવાય છે કે આપણી પાસે આખા જગત માટે સમય છે ; નથી તો કેવળ ખુદ આપણા માટે, કારણ કે આપણે સ્વાર્થી નથી! વિચારકો કહી ગયા છે કે સ્વ-વિકાસ અથવા આત્મનિરીક્ષણ માટે સમય કાઢવો જોઈએ. તેવું કરવાથી જીવનનાં ઘણાં તથ્યો નજર સામે આવી જશે. આ work-book માટે તમે તમારા માટે થોડો સમય કાઢશો તો તે જરૂર ફળદાયી નીવડશે અને તે તમારી માર્ગદર્શક મિત્ર બની શકશે એવી આશા છે. 

આ work-bookનો મુખ્ય હેતુ તમારા સંબંધોની પુન: શોધખોળ કરવામાં ઉપયોગી થવાનો છે. આ કામ ધારીએ તો સહેલું છે અને મુશ્કેલ પણ. મુશ્કેલ એટલા માટે કે આ work-book તમારી પાસેથી તમારી ભાવનાઓનું પ્રામાણિક અવલોકન કરી તેને એટલી જ સચ્ચાઈથી વ્યક્ત કરવાની આશા રાખે છે. આમ તે તમારા મનની આરસી છે. તેમાં ભરવાની વિગતો જેટલી સાક્ષીભાવથી ભરીને જોઈ જશો એટલી તે તમારી અાંતરિક શક્તિઓને જાગૃત કરવામાં અને સંબંધો વિષયક તમારા વિચારોને પારદર્શક બનાવવામાં મદદ કરશે. શક્ય છે કે તે તમારા સંબંધોને નવેસરથી બાંધવા માટે માર્ગદર્શન કરી શકે. આ એક ‘જાત તપાસ’નું સાધન છે, જેની મદદથી તમને મુંઝવતા ઘણા પ્રશ્નોના જવાબ તમને મળી આવશે. આત્મમંથનનું નવનીત અદ્ભૂત હોય છે.

અહીં એક અનિવાર્ય ચેતવણી આપવી જરૂરી છે :  જે વ્યક્તિઓ સાથે તમારો લાંબો પરિચય ન હોય અને માત્ર ઉપર ઉપરનો જ સંબંધ હોય તેમની સાથે તમારા સંબંધોને લગતા પ્રશ્નોની વાતો ચર્ચશો નહીં. 

ઘણી વાર એવું પણ બને છે કે આપણને આપણી વ્યથા અંગે વાત કરવાની તીવ્ર ઈચ્છા હોય અને યોગ્ય વ્યકતી આપણી નજીક ન હોય ત્યારે જે લોકો હાથવગા હોય તેમની સાથે વાત કરવાનું સહજપણે મન થઈ આવતું હોય છે. આની પાછળ આપણા મનમાં એક એવી ઊંડી આશા હોય કે તેમની સાથે આપણા અંગત સંબંધોની વાત કરવાથી આવા આગંતુક સાથે એક નવો સંબંધ બાંધી શકાશે.

સંબંધો કંઈ એક રાતમાં બંધાતા નથી એ આપણે સૌ જાણીએ છીએ. સંબંધોનું બાંધકામ નબળા પાયા પર તો ન જ થઈ શકે. સંબંધો ઊભા કરવામાં પ્રામાણિકતા અને પરસ્પરના વિશ્વાસના મોટા રોકાણની જરૂરિયાત હોય છે. ઓછેવત્તે અંશે અર્થપૂર્ણ સંબંધોનો પાયો નાંખવામાં સમાન કક્ષાની ભાવનાત્મકતા જરૂરી હોય છે. નામ માત્રના પરિચયોમાં આવી બાબતો સાંપડવી સહેલી હોતી નથી. તેથી ટૂંકાગાળાના પરિચીતોની વૈચારીક પરિપક્વતા કે તેનું ઊંડાણ ઓળખી શકાતા નથી. તેથી અલ્પ પરિચયની વ્યક્તિઓ પર કેટલો આધાર રાખવો તે વિચારવું જરૂરી બને છે.

આ work-bookમાં થોડાં મનોયત્ન છે. આ મનોયત્નો માટે તમારી પાસે થોડા દિવસોનો અવકાશ જોઈશે. જો તમારા હાલના વાતાવરણને છોડીને કોઈક શાંત કે સુંદર જગ્યાએ જવાની તમને તક મળે તો તેનો આ કામ માટે જરૂર ઊપયોગ થશે. આખી પ્રક્રિયાને અંતે, આ પ્રકલ્પમાં જોડાતાં પહેલાં તમે એકલવાયાપણું અનુભવતા હતા તેવું નહિ લાગે.

આગળ જતાં જે work-book આવશે, તેમાં આપેલા મનોયત્નો સાદા અને સરળ છે. તેમાં દાખલાઓ સાથે ઉપયોગી અને માર્ગદર્શન  છે. આ પ્રક્રિયા પૂરી કરવા પેન કે પેન્સિલ અને થોડા કોરા કાગળો સિવાય બીજી કોઈ સામગ્રીની જરૂરીયાત રહેશે નહિ. આ કામ કરતી વખતે તમારો મોબાઈલ ફોન તમારી સાથે ન હોય તે ખાસ જરૂરી છે. આ મહત્વના કામમાં કોઈ જાતની ખલેલ પડવાથી વિચારધારા અને એકાગ્રતા ટૂટી જશે.

આપ હવે એક આનંદદાયક યાત્રા શરૂ કરવા જઈ રહ્યા છો, તે માટે અને સંબંધોની પુનર્શોધ માટેના આપના પ્રયાસને અમારી દિલથી શુભેચ્છાઓ. 


આવતા અંકમાં આપણે પહેલું મનોયત્નને તપાસીશું અને સંબંધોનું રેખાચિત્ર તૈયાર કરવાનો પ્રયત્ન કરીશું. 



Thursday, October 2, 2014

LATCHO DROM - શુભાસ્તે પંથાન:, મારા જિપ્સી ભાઈ બહેનો

લાચો ડ્રોમ

આજે એક મિત્રે યુ ટ્યુબ પર આવેલી જિપ્સીઓ વિશેની ફિલ્મની લિંક મોકલી. સિનેમાનું નામ છે ‘Latcho Drom’ અર્થ છે 'સુરક્ષીત માર્ગ'. ફ્રેન્ચ નિર્દેશક ટોની ગૅટલીફે કંડારેલી આ હૃદયસ્પર્શી ફિલ્મની રજુઆત આજના અંકમાં કરી છે. આખી ફિલ્મમાં સંવાદ નહિવત્ છે. જે છે તે આપણા જિપ્સીઓનાં ગીતો અને તેમનું સંગીત. તેમાં સમાયાં છે તેમણે ભોગવેલી હાલાકીની ગાથા. કોઈ કોઈ ઠેકાણે તેમનાં ગીતોમાં ફરિયાદ સાંભળવા મળશે.





ફિલ્મની શરૂઆત હા, રાજસ્થાનના થારના રણમાં થાય છે. જાકારો પામેલી આ પ્રજા ક્યાં ક્યાં નથી ભટકી! અહીં જોઈશું, ઈજીપ્તમાં ‘ગવાઝી’ જિપ્સીઓની રહેણાક ; તેમનાં ગીતો અને તેની પરંપરા જાળવવાનો તેમનાં બાળકોનો પ્રયત્ન ;  તુર્કીના પાટનગર ઈસ્તંબુલના રેસ્તોરાંત અને કૉફીગૃહોમાં ગીત-સંગીત વડે લોકોનું મનોરંજન કરીને કે ફૂલ વેચીને બે પૈસા કમાતી આ જનજાતિની વાત જોઈશું અને જોઈશું રોમાનીયાનો એક જિપ્સી બાળક તેના કબિલાના વૃદ્ધ ગાયકનું ગીત સાંભળે છે : ચાઉચેસ્કુ મરી ગયો અને હવે આપણે અને આપણો મુલક આઝાદ છે. તેઓ માને છે કે રોમાનીયા તેમની માતૃભુમિ છે. નથી માનતા રોમાનીયાના નાગરિકો અને ત્યાંના સત્તાધારીઓ!
ફિલ્મ જ્યારે હંગેરી પહોંચે છે, આપણે જોઈશું ત્યાંના એક સ્ટેશન પર એક શ્રીમંત સ્ત્રી અને તેનો સાત-આઠ વર્ષનો પુત્ર ટ્રેનની રાહ જોતાં એક બાંકડા પર બેઠા છે. અસહ્ય ઠંડી અને કોઈ વિટંબણામાં પડેલી આ સ્ત્રી ચિંતામગ્ન થઈ બેઠી છે. પાટાની પેલી પાર એક મોટા વૃક્ષ નીચે જિપ્સીઓનું જુથ સાંઠીકડા ભેગા કરી અગ્નિ પેટવે છે. માતાને દુ:ખી જોઈ બાળક પાટા ઓળંગી જિપ્સીના મુખી પાસે જાય છે તેને ત્રણ સિક્કા આપી માતા માટે સંગીત ગાવા કહે છે. મુખી હસે છે, અને બાળકના ખિસ્સામાં પૈસા પાછા મૂકી, તેની માતાની નજીક જઈ ગીતો ગયા છે. માતાના મુખ પર હાસ્ય પ્રગટે છે ત્યાં ટ્રેન આવી પહોંચે છે. જેને લેવા માટે આ જિપ્સીઓ આવ્યા છે, તે મહેમાન ટ્રેનમાંથી ઉતરે છે અને તેમને લઈ સૌ પોતાની છાવણીમાં જાય છે.
સ્લોવાકીયાનું દૃશ્ય એટલું જ હૃદયદ્રાવક છે. બોખલા મ્હોં વાળા ઘરડાં દાદીમા ગીત ગાય છે અને તેમની પૌત્રી સાંભળે છે. તેમને જવું છે તેમના 'મૂળ' વતન જર્મનીમાં. માજીના ગીતમાં એક શબ્દ વારે વારે આવે છે : 
અૉશ્વીત્ઝ (Auschwitz).
નાનકડી પૌત્રીને સમજાતું નથી દાદીમા કઈ દુ:ખ ભરી જગ્યા વિશે કહે છે. જ્યારે કૅમેરાનો ક્લોઝઅપ દાદીમાના હાથ પર આવે છે અને આપણી નજર સામે આવે છે હાથ પર છૂંદેલો એક નંબર, ત્યારે આપણે સમજીએ છીએ કે જર્મનોના કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પમાં લાખો જિપ્સીઓને મારી નાખતાં પહેલાં તેમને ત્યાં ગોંધી, તેમના હાથ પર આ ગોઝારા કૅમ્પના કેદીના નંબરનું છુંદણું નાખવામાં આવ્યું હતું.  આ દાદીમા, તે સમયે પોતે બાલિકા હતાં તેમને મિત્ર રાજ્યોની સેનાએ બચાવ્યા હતા. 

આ નાનકડી ફિલ્મ જેમ જેમ આગળ વધે છે, માણસ વિચાર કર્યા વગર રહી નથી શકતો કે પશ્ચિમના સુધરેલા નાગરિકો, રાજકર્તાઓ, વિચારકો કેવી રીતે જિપ્સીઓ પ્રત્યે વાંશિક ભેદભાવ જ નહિ, ઘૃણાભર્યું વર્તન કરી શકે છે. જીર્ણ થયેલા મકાનોમાં શહેરનો કોઈ નાગરિક રહેતો નથી, બધાંને સરકારે આધુનિક આવાસ આપ્યા છે. કોઈ જાતની સુવિધા વગરના આ ખાલી મકાનોમાં જિપ્સીઓ રહે છે. શહેરની મ્યુનીસીપાલીટીના અધિકારીઓ જિપ્સીઓને આ બિસ્માર મકાનોમાંથી કાઢી મૂકે છે અને તેનાં બારી બારણાંને ઈંટથી ચણી નાખે છે. 'જિપ્સીઓ અહીં રહે તે અમને મંજુર નથી.' એક જિપ્સી બોલી ઉઠે છે, “આખી દુનિયા અમને ધિક્કારે છે અને અમારી પાછળ પડી છે. અમે શાપિત પ્રજા છીએ. અમને શાપ મળ્યો, જીવનભર રખડતા રહો. અમને જગત ચોર કહે છે, જ્યાં અમને જુએ છે, અમને ત્યાંથી ભગાડે છે. અમે તો કોઈની એક ખીલી પણ નથી ચોરી. અત્યાર અમે રક્તરંજિત ઈસુના ચરણે પડ્યા છીએ. શા માટે?”
અહીં એક શેરની પંક્તિ યાદ આવે છે : જહાં હાકિમ હો ઝાલિમ, ઉસ વતન કો ક્યા કરના? જિપ્સીઓના દેશ કે દિશાહિન પરિભ્રમણનું આ કારણ તો નહિ હોય?

જિપ્સીઓની મૂર્તિમંત કહાણી કહેતું આ ચિત્રપટ ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ છે, પણ તેમાં કોઈ સૂત્રધાર નથી. પડદા પાછળથી કોઈ વર્ણન, કથન કે ચિંતન નથી થતું. તેમાં કોઈ અભિનેતા નથી. તેમાં ભાગ લેનારા પાત્રો બધા જ જીવંત જિપ્સીઓ છે. છબીકારે અને નિર્દેશકે તેમને જ તેમની વાત તેમની પોતાની રીતે કહેવાની તક આપી છે અને તેમણે તેમની વાત તેમનાં ગીત અને સંગીત દ્વારા કહી છે. અહીં નિર્દેશક, કૅમેરામૅન તથા તેમના સાથીઓ અદૃશ્ય સાક્ષી રહીને પ્રેક્ષક અને ચિત્રપટમાંના અસંખ્ય જિપ્સીઓ વચ્ચે મૂક સંવાદ કરાવે છે. પ્રેક્ષકો અને ચિત્રપટના પાત્રો વચ્ચે અંતરનાં જોડાણ કરાવે છે.

આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે જિપ્સીઓ પ્રત્યે જગતને ઉપેક્ષા હોવા છતાં આ પ્રજામાં એક ઉલ્લાસ છે ; તેમનાં જીવન ગીત અને સંગીતથી સભર છે ; તેમનાં હાસ્ય,  તેમની સંસ્કૃતી સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે કે તેમનાં પારિવારીક જીવનના આનંદે તેમના આત્માને એવા તો સમૃદ્ધ કર્યા છે, જગતની કોઈ હાલાકી, કોઈ સત્તા તેમનો આ આનંદ છિનવી શકી નથી. આ વણથંભી પરિક્રમા કરી રહેલ જાતિની કથા છે. આશા છે આપને તે ગમશે. 
***
અહીં વાચકોના મનમાં કદાચ પ્રશ્ન ઉઠશે: આ જિપ્સીઓ કોણ છે? આપણે તેમની સાથે શી લેવા દેવા? જો આપણી તેમની સાથે કોઈ લેણાદેણી ન હોત તો આ વાત કદાચ અહીં સ્થાન પામી ન હોત.   

જગતના સહુ સંશોધકો એક વાતે સહમત છે કે જિપ્સીઓનું મૂળ ભારતમાં છે. તેમના તારણ મુજબ જિપ્સીઓ ઉત્તર ભારતમાંથી લગભગ આઠસોથી પંદરસો વર્ષ પહેલાં બાલ્કન દેશોમાં ગયા અને ત્યાંથી યુરોપ પહોંચ્યા. નૃવંશ શાસ્ત્રીઓએ કરેલા DNAના નમૂનાઓના અભ્યાસ પરથી એવું જણાયું છે કે જિપ્સીઓનાં ક્રોમોસોમ રાજસ્થાન અને હરિયાણા-પંજાબના જાટ લોકોનાં છે. આ પરથી ઈતિહાસકારો માને છે કે આ પ્રજા મૂળ હરિયાણા તથા તેની આસપાસના રાજસ્થાન જેવા ઈલાકાની હતી અને ઉત્તર તરફ સ્થળાંતર કરીને જમીન માર્ગે યુરોપ પહોંચી. થાકેલા પરિવારોને જ્યાં વિસામો મળ્યો, રહેતા ગયા અને આમ આખા યુરોપમાં પ્રસર્યા. દેશ છુટ્યો, પણ ન છુટી તેમની નૃત્ય અને સંગીતની પરંપરા. અને મૂળ ભારતીય શબ્દોનો ઉપયોગ એવો જ રહ્યો છે! પોતાને ‘રોમ’ના વંશજ સમજે છે  તેથી રોમાની કહેવાય છે. રોમાની ભાષામાં અનેક શબ્દો હિંદીના છે. દશને યુરોપના બધા જિપ્સીઓ 'દસ' કહે છે. સદ્ગૃહસ્થ કે જમીનદારને તેઓ 'રાય' કહીને સંબોધૈ છે. ‘આગ’ને તેઓ ‘જાગ’ કહે છે. ચોરી કરનાર માટે તેમનો શબ્દ છે ‘ચોર’ અને સ્પેનમાં રહેનાર જિપ્સીઓ  તેમની જાતિને ‘માનુષ’ (Manush) તરીકે ઓળખાવે છે. યુરોપીય પહેરવેશમાં આ મૂળ ભારતીય પ્રજા છે. તેમનાં ચહેરા, શરીરનું ઘડતર પૂરૂં ભારતીય છે.

અહીં જિપ્સીઓ વિશે કેટલાક સંદર્ભ આપ્યા છે. કદાચ આપને તે રસપ્રદ લાગશે. 






Friday, September 19, 2014

કોને દોષ દઈએ?


૧૯૫૦ની આસપાસ મહારાષ્ટ્રમાં એક કવિ અને એક સંગીતકારની બેલડીએ ગીત-સંગીતની સૃષ્ટિમાં અદ્વિતિય ભાત પાડી. ફિલ્મો માટે લખતા ગીતોમાં કવિના હૃદયની આધ્યાત્મિકતાની આભા દેખાતી.  સંગીતકારે તેમનાં ગીતોને શાસ્ત્રીય રાગમાં એવી લોકભોગ્ય રીતે ઢાળ્યાં, જનતાના મુખમાં અને રેડિયો પર તે હંમેશા ગવાતાં રહ્યાં અને હજી સંભળાય છે.
એક દિવ્ય ઘડીએ તેમના મનમાં જ્યોતિ પ્રગટી. તેમણે તેને નામ આપ્યું “ગીત રામાયણ”. ૧૯૫૫ના મધ્યમાં આકાશવાણી પુણેંમાં શરૂ થયેલી આ શ્રેણી એક વર્ષ ચાલી. ૫૬ ગીતોમાં વહેંચાયેલ રામાયણનું ગીત સ્વરૂપ લોકોને વધાવી લીધાં. તેનું ભાષાંતર ભારતની ગુજરાતી સહિત ઘણી મુખ્યા ભાષાઓમાં થયું અને રેડિયો પર પ્રસ્તુત થયું.
કવિ હતા ગ.દિ.માડગુળકર - લોકો તેમને પ્રેમથી ગ.દિ.મા. કહે છે. તેમનાં ગીતોને સંગીત આપ્યું - અને ગાયું સુધીર ફડકેએ - લોકો તેમને સ્નેહથી સુધીરબાબુ કહે છે. આ ગીત-સંગીતને સંાભળીએ તો એવું લાગે કે આકાશમાં વહેતા કોઈ દિવ્ય સ્રોતે તેમનાં હૃદય શબ્દો પ્રેર્યા અને એ જ શક્તિએ સુધીરબાબુને વિવિધ રાગ-રાગિણીઓમાં ઢાળવા પ્રેર્યા. આજે લગભગ પંચાવન-સાઠ વર્ષનાં વાયરા વિત્યા હોવા છતાં ગીત રામાયણનું માધુર્ય એવું જ - પ્રભાતનાં પુષ્પો જેવું સૌરભશીલ અને મનને પ્રસન્ન કરી રહ્યું છે.
આજે તેમાંનું એક ગીત સાંભળ્યું અને તરત એવી અકળ અનુભૂતી થઈ, આપની સાથે તેને વહેંચીને માણવું.
શ્રીરામને વનમાંથી પાછા લાવવા ભરત ગયા છે. ચોધાર આંસુએ ભ્રાતાને વિનંતી કરે છે, "મારી માતા અને આપણાં પિતાજીએ આપ પર અન્યાય કર્યો છે. દોષી હું છું. અમને માફ કરો અને પાછા અયોધ્યા પધારો."
શ્રીરામ ભરતને શું કહે છે તે મહર્ષિ વાલ્મિકીએ સંસ્કૃતમાં કહ્યું - અને તેને ભાવવાહી રીતે ગ.દિ.મા.એ સાદાં પણ ગંભીર અને મધુર શબ્દોમાં ઉતાર્યાં. સુધીરબાબુએ તેને શ્રાવ્ય સંગીતમાં ગાયાં. “દૈવને કારણે મનુષ્યને દુ:ખ ભોગવવું પડે છે, મારા ભાઈ!  આપણા જીવનમાં જે કંઈ થયું છે તેમાં કોઈનો દોષ નથી. તું શાને દુ:ખી થાય છે?"
દુ:ખની ઘડી આપણા સૌના જીવનમાં આવે છે. ઘણી વાર માણસને એવું જ લાગે છે કે તેની પોતાની ભુલને કારણે આ દુ:ખ આવી પડ્યં છે. પસ્તાવામાં તે આખું આયખું ગાળે છે. ભરતને શ્રીરામે પશ્ચાત્તાપના અગ્નિમાંથી બચવા જે શબ્દો કહ્યા, તેને ભાવપૂર્ણતાથી  ગ.દિ.મા.એ લોકભોગ્ય ભાષામાં લખ્યા. સુધીરબાબુએ તેને સૂર આપ્યા અને એવી જ તન્મયતાથી ગાયા. આ ગીતનાં ધીર ગંભીર શબ્દ, સંગીત અને જે રીતે સુધીરબાબુએ ગાયું છે, સૌને ગમશે. 
ગીતનાં મરાઠી શબ્દો અને તેની નીચે તેનું અંગ્રેજી રસાળ ભાષાંતર અપાયું છે. તેમ છતાં જિપ્સીને આવડે છે તેવી તેની માતૃભાષામાં ગીતની સમજુતિ નીચે લખી છે.

હવે સુધીરબાબુના મુખમાંથી સરતાં શ્રીરામનાં શબ્દો સાંભળીએ:  

દૈવે આપ્યું દુ:ખ, પ્રિય ભરત રે, દોષ ના કોઈનો,
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો.. (ધૃ)

નથી માત કૈકેયી દોષી, નથી દોષી તાત,
રાજત્યાગ, વનમાં વાસ, કર્મ ફળ એ જાણ,
પૂર્વ-સંચિતોનો મારાં, ખેલ છે તું જાણ,
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો…૧

અંત ઉન્નતીનો જગતમાં, પતનમાં જ થાય
સર્વ સંગ્રહો, હે વત્સ, નાશિવંત જાણ
મિલન-અંત વિયોગમાં, જગ નિયમ જાણ
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૨ 

જીવન સાથે જન્મે મૃત્યુ, જોડી આ જન્મ-જાત
જે જે દેખો, ભાસે જે જે,વિશ્વ નાશિવંત
શું શોક કરીશ તું ઘેલા, સરી જતા સ્વપ્ન-ફળનો
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૩

તાત થયા સ્વર્ગવાસી, ભાઈ ગયા વનમાં
અતર્ક્ય એવું નથી કાંઈ, ભલે લાગે અકસ્માત
જ્ઞાનીઓનો તર્ક સુદ્ધાં, થમે મરણ કલ્પના પર,
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૪

જરા-મૃત્યુથી મુક્તિ, કયા પ્રાણીને છે એ પ્રાપ્ત?
દુ:ખમુક્ત જીવન જીવ્યો કદી કોઈ?
વૃદ્ધીમાન થતી એ વસ્તુ, અંતે તો છે એ ક્ષત
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૫

કાષ્ઠનાં બે ઢીમચાં, મળે સાગરમાં કદી
એક મોજું પાડે એ જુદાં, ફરી ના મેળાપ
ક્ષણિક એવો મેળ મનુષ્યનો, સમજી લે જે ભાય!
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૬

ગાળીશ ના આંસુ હવે તું, લૂછી લે આ લોચન
તારો ને મારો હવે છે, જુદો આ પ્રવાસ
રાજ્ઞ અવધનો હવે તું, વાસી હું અરણ્યનો
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૭

કરીશ ના વ્યર્થ આગ્રહ મને તું, પાછા આવવાનો
પિતૃવચન પાળીશું બન્ને, થઈશું રે કૃતાર્થ
મુકુટ-કવચ ધારણ કરી લે, છોડ વેશ-વલ્કલ
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો.. ૮

ચૌદ વર્ષ વનવાસ વગર હું
અયોધ્યા ન આવું
રાજ્ય સંપદાનો સ્વામી બન, તું,
પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૯

ફરી ના'વીશ આ વનમાં કદી તું,
પ્રેમભાવ તુજ પ્રતિ નિરંતર, રહેશે મારા મનમાં
કીર્તિ અયોધ્યા કેરી, વધાર અપાર આ જગમાં 

પરાધીન છે આ જગમાં, પુત્ર માનવીનો, દોષ ના કોઈનો..૧૦

Friday, September 5, 2014

“વ્હીચ સ્કૂલ ડીડ યુ અટૅન્ડ?” - અર્થાત્ મારી નિશાળ અને અમારા ગુરુવર્યો

જુની વાત છે.
૧૯૬૫નું યુદ્ધ હાલમાં જ ખતમ થયું હતું. અમારી ફર્સ્ટ આર્મર્ડ  ડિવીઝન પાકિસ્તાનમાંથી પાછી ફરી હતી પણ હજી બૉર્ડર પર જ હતી. શાંતીની સંધિ થઈ હોવાથી અફસરો ડિવીઝનમાંની અન્ય બટાલિયન કે રેજીમેન્ટની મુલાકાત લેવા અફસર મેસમાં જતા.
એક દિવસ બપોરના સમયે આર્મર્ડ બ્રિગેડના કમાંડર અને તેમના સ્ટાફ અફસરો અમારા મહેમાન થઈને આવ્યા. આમાંના બહુતાંશ અફસરો ૨૦૦-૩૦૦ વર્ષ જુના રિસાલા - જેમકે ગાર્ડનર્સ હૉર્સ, સિંધ હૉર્સ, પૂના હૉર્સના હતા. આવા સિસાલાઓમાં પસંદ થતા અફસરો ડૂન સ્કૂલ, બિશપ કૉટન, સનાવર કે રાજકુમાર કૉલેજ જેવી માતબર શાળાઓમાં ભણેલા ધનિક પરિવારના અથવા ‘કુંવર’ કે ‘કુમાર’થી શરૂ થતા નામનાં અફસર હોય. સ્વાભાવિક છે આ અફસરોની વાતો અંગ્રેજી સાહિત્ય, મિલિટરીની પરંપરાઓની આસપાસ ચાલતી હોય.
બ્રિગેડ કમાંડરે વાત ઉપાડી અંગ્રેજી સાહિત્યના ‘ડ્રાય ઈંગ્લીશ હ્યુમર’ની. વાત વાતમાં જિપ્સીએ પી.જી.વૂડહાઊસ અને અૉસ્કર વાઈલ્ડના વિનોદની વાત કરી તે સાંભળી કમાંડરે પૂછ્યું, “યંગમૅન, વ્હીચ સ્કૂલ ડીડ યુ અટૅન્ડ?”
જિપ્સીએ જવાબ આપ્યો, “હું અમદાવાદની વી.એસ.ત્રિવેદી ટ્યુટોરિયલ હાઈસ્કૂલમાં ભણ્યો છું.”
“ઓહ! મેં આ શાળાનું નામ સાંભળ્યું નથી, પણ એટલું કહી શકું કે તે ઉચ્ચ કક્ષાની શાળા હોવી જોઈએ.”
બ્રિગેડ કમાંડરની વાત સાચી હતી. ભારતમાં ભાગ્યેજ કોઈએ અમદાવાદના ત્રણ દરવાજાની બહાર ફૂટપાથ પરનાં ફેરિયાઓનાં ઝૂંડની પાછળ સંતાયેલી - અને હવે વર્ષોથી બંધ પડેલી, એક જમાનામાં ડચ વ્યાપારીઓની ‘બૅલેન્ટાઈનની વખાર’નામે ઓળખાતી આ શાળા વિશે સાંભળ્યું હશે. પરંતુ શાળાની નામના તો તેમાં ભણેલા વિદ્યાર્થીનાં મુખમાંથી તેમની શાળા વિશેના ગૌરવ અને કૃતકૃત્યતાની ભાવનાનાં શબ્દોમાં વ્યક્ત થતી હોય છે.
શાળા એટલે શાળાનાં શિક્ષકો, આપણા ગુરૂવર્યો. બાળકમાં સંસ્કારનાં મૂળ તો તેના માતા પિતા સિંચતા હોય છે. આ મૂળને દૃઢ કરવાનું, તેમાં આદર્શોનું ખાતર પૂરવાનું, તેના જીવનને સાહિત્ય, કલા, વિજ્ઞાન, સદ્ભાવના જેવા સપ્તરંગી સૂર્યકિરણોનો જીવનાવશ્યક પ્રકાશ આપવાનું દિવ્ય કાર્ય તો કેવળ આપણાં ગુરુવર્યો કરતા હોય છે. તેમની કૃપાથી નહાઈને બહાર પડતા વિદ્યાર્થીઓનાં મનમાં ગુરૂજનો પ્રત્યે ઋણની ભાવના જન્માવે, જે શાળાનું નામ લેતાં માણસ નતમસ્તક થાય, તે સાચી શાળા હોય છે. અમારી ‘વીએસટી ત્રણ દરવાજા ટ્યુટોરીયલ હાઈસ્કૂલ’ આવી શાળા હતી!

***
ત્રણ દરવાજાથી ફૂવારા તરફ જતાં રસ્તામાં આવતી કેમિસ્ટોની દુકાન વચ્ચે ધારી ધારીને જોઈએ તો જ અમારી શાળાનો દરવાજો દેખાય. શાળામાં પ્રવેશ કરીએ તો ડાબી બાજુએ અૉફિસ, શિક્ષકોનો ‘કૉમન રૂમ’, હેડમાસ્તર શ્રી. નંદુભાઈ ડી. શુક્લ (જેમને અમે સૌ  ‘એન્ડી’ સાહેબ કહેતા) તથા શાળાનાં માલિક/પ્રિન્સીપલ શ્રી. વિનાયકરાવ ત્રિવેદીની કચેરી. નજીકમાં પાણીની ઓરડી, જેની બહાર છ ફીટ ઉંચા, સફેદ પૂણી જેવી ભરાવદાર મૂછોવાળા મહાદેવ ભૈયાજી હસતે મુખે બાળકોને પાણી પાતા દેખાય. ભૈયાજીનો પરિવાર  ઉત્તર પ્રદેશમાં. તેઓ એકલા શાળાના મકાનમાં જ રહેતા. દિવસે અમને પાણી પાવાનું અને રાત્રે શાળાના ચોકીદારનું કામ કરે. અમને પાણી પાતી વખતે તેમની આંખમાં એવો આનંદ જણાતો, કરચલીઓવાળા ચહેરા પર એવું પ્રેમ સભર હાસ્ય દેખાતું, જાણે તેઓ તેમનાાં પૌત્ર-પૌત્રીઓને સ્નેહનાં જળ પીવડાવતા હોય! શાળામાં અમે સાત વર્ષ કાઢ્યા, અને ભૈયાજીના ચહેરા પર સ્નેહપૂર્ણ ભાવ જોતાં રહ્યા.
પાણીની કોટડીની જમણી બાજુએથી શરૂ થાય ‘U’-આકારનું ત્રણ માળનું મકાન. Uની વચ્ચે નાનકડું ચોગાન, જેમાં રોજ સવારે અરવિંદરાય સાહેબ હાર્મોનિયમ પર તેમના સુમધુર અવાજમાં પ્રાર્થના ગવડાવે: ‘હે જગત્રાતા, વિશ્વવિધાતા/હે સુખશાંતિ નિકેતન હે!’, 'પ્રેમળ જ્યોતિ તારો દાખવી, મુજ જીવનપંથ ઉજાળ' અને ‘રચા પ્રભુ તુને સંસાર સારા’ જેવી પ્રાર્થનાઓ બાદ વયોવૃદ્ધ પ્રિન્સીપલ વિનાયકરાવ આશ્રમ ભજનાવલીમાંથી સર્વધર્મની પ્રાર્થનાઓ વાંચે અને વિદ્યાર્થીઓ તેમના વર્ગમાં જાય.
પાંચમીના અમારા વર્ગમાં ચાર બહેનો હતી. નીલમ મહેતા, કુલસુમ, આથીકા અને રેહાના. છેલ્લી ત્રણ બહેનો વહોરા પરિવારની અને માથા પર ચાંદલિયાવાળી ટોપી પહેરીને આવે. શિક્ષકો તેમને આદરથી ‘મિસ કુલસુમ, મિસ નીલમ’ કહીને પ્રશ્ન પૂછે. બહેનોને સંકોચાવું ન પડે તેથી તેમને કદી અઘરા સવાલ ન પૂછે! એ અમારા જેવા તોફાની વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાસ ‘રિઝર્વ’ રખાતા. રિસેસ પછીનો પિરિયડ હોય ડ્રૉઈંગનો. અમારા ચિત્રકલાના ગુરૂ હતા ભટ્ટ સાહેબ. ઉંચું ખડતલ શરીર, બદામી રંગનો લૉંગ કોટ, ધોતિયું અને માથા પર કાળી ટોપીમાં સજ્જ ભટ્ટ સાહેબના ચહેરા પર એક પ્રકારનું કરૂણ ગાંભિર્ય રહેતું. જો કે દરેક વિદ્યાર્થી પર તેઓ સ્નેહપૂર્ણ ધ્યાન આપતા. તેમનું મનપસંદ વાક્ય હતું, “The more you see, the more you learn’. ચિત્રકામમાં નિરીક્ષણ અને ચિત્રકામ માટે નક્કી કરેલ પાત્ર કે દૃશ્યનો બારીકાઈથી કરેલ અભ્યાસ કેટલો અગત્યનો હોય છે તે સમજાવતા. જિપ્સીને તેમનો ગુરૂ મંત્ર મિલિટરીમાં ઘણો ઊપયોગી થયો! દૂરથી દુશ્મનની હિલચાલ, તેમણે છોડેલાં પદચિહ્ન જેવાં નિશાન શોધવામાં આ કામ આવ્યા! તેમના ચહેરા પરનું કારૂણ્ય અમે ઘણા સમય બાદ જાણ્યું. તેમના યુવાન પુત્રનું કેટલાક વર્ષો પહેલાં અવસાન થયું હતું, પણ વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યેના સ્નેહમાં ઓછપ અમે કદી ભાળી નહિ. ભટ્ટ સાહેબના પ્રિય શિષ્ય હતા શ્રી. પીરાજી સાગરા - જે આગળ જતાં ભારતમાં અગ્રગણ્ય ચિત્રકાર તરીકે જાણીતા થયા અને અમદાવાદની સ્કૂલ અૉફ આર્કીટેક્ચરમાં કલા વિભાગના પ્રૉફેસર તરીકે નીમાયા હતા.
અમારા ગુરૂવર્યો માટે જેટલું લખીએ, અધુરૂં જ ગણાશે. ખાસ ઉલ્લેખ કરવો હોય તો અમારા હેડમાસ્તર ‘એન્ડી’ સાહેબ. ઈતિહાસ શીખવનારા (તે સમયે ઈતિહાસકાર તરીકે જાણીતા નહોતા થયા તે) ગૌરીશંકર ભવાનીશંકર ઓઝા ભારત અને ઈંગ્લંડનો ઇતિહાસ શીખવતી વખતે ઐતિહાસીક પાત્રોના સંવાદો સાથે પ્રસંગોનું જે વર્ણન કરતા તે અમે હજી ભુલ્યા નથી. ‘Every man has his price” કહેનાર બ્રિટનના વ્હીગ વડા પ્રધાન વૉલપોલે આ તત્વનો ઉપયોગ કરી ‘Whig Oligarchy’ ચલાવી હતી  તેનું વર્ણન અમને હજી યાદ છે! ભારતના પ્રાચિન ઈતિહાસમાં વિષ્ણુદત્તે પોતાની ચોટલી ખોલીને જે શપથ લીધી હતી તે વક્તવ્ય રૂપે તેમણે શીખવ્યું હતું. આ કેમ કરીને ભુલી શકાય? 
અમને કેમીસ્ટ્રી શીખવતા હતા શ્રી. બી.એસ.શાહ સાહેબ. પદાર્થની રાસાયણીક પ્રક્રિયા એક સુંદર કાવ્યના alliteration જેવી હોય છે, તેનો ‘છંદ’ સમજાય તો બે પદાર્થો વચ્ચેની આ પ્રક્રિયાનું શું પરિણામ આવે તે તેમણે એવી રીતે સમજાવ્યું, જાણે તે પ્રકૃતિનું સુંદર કાવ્ય ન હોય! 
અંગત રીતે કહેવાનું થાય તો મારા આદર્શ ગુરૂ હતા અમારા ગુજરાતી અને અંગ્રેજીના શિક્ષક શ્રી. અરૂણકાંત દિવેટિયા. પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા દિવેટિયા સાહેબ માનવેન્દ્રનાથ રૉયની રૅડીકલ હ્યુમૅનિસ્ટ પાર્ટીના અનુયાયી હતા. ‘રોજીંદા જીવનમાં પ્રામાણીકતા જાળવવા માટે કોઈ વાર નુકસાન ભોગવવું પડે છે, પણ મન, વચન અને કર્મથી પ્રામાણીક રહેવાથી તમારા મનનો અરીસો એટલો સ્વચ્છ રહેશે કે તેમાં ઝાંખીને જોવામાં તમને કદી શરમ કે ક્ષોભ નહિ અનુભવવો પડે’, એવું તેમનું વાક્ય કદી ન ભુલાયું. જિપ્સીના નિબંધ તેમને ગમતાં અને ઘણી વાર તેની પાસેથી વર્ગમાં વંચાવતા.
અમારા વર્ગમાં એક ગરીબ ઘરનો પણ હોંશિયાર વિદ્યાર્થી હતો. હંમેશા પહેલી બેંચ પર બેસે. દિવેટિયા સાહેબનો માનીતો. સાહેબ તેમના પ્રિય શિષ્યોને ‘મહાપુરુષ’ કહીને સંબોધે. એક દિવસ આ છોકરાને પહેલી બેંચ પર ન જોતાં તેમણે પૂછ્યું, “અરે, આ મહાપુરુષ ક્યાં ગયો?” 
તે દિવસે આ વિદ્યાર્થી છેલ્લી બેંચ પર બેઠો હતો. તે માથું નીચું કરીને ઉભો થયો. સાહેબનું ધ્યાન તેના ફાટેલા ખમીસ તરફ ગયું અને તેઓ જાણી ગયા. “તમારા ફાટેલા કપડાંમાંથી સદ્ગુણો ડોકિયું કરતાં હોય તો તમારે જીવનમાં કદી શરમાવાની જરૂર નથી,” કહી તેને તેની મૂળ જગ્યાએ બેસવાનું કહ્યું.
ભૂલ્યા ન ભૂલાય તેવા અમારા સંસ્કૃતના શિક્ષક હતા શાસ્ત્રી સાહેબ. સૌરાષ્ટ્રના નાનકડા ગામનાં, પણ કાશીમાં સંસ્કૃતનો અભ્યાસ કરી આવેલા. તેમના પહેલા દિવસે અમારા વર્ગને સંબોધ્યો, “ભાયું ને બેનું, આજે આપણે સુભાષિતો ભણશું…” પણ તેમની શીખવવાની શૈલી એવી તો સરસ કે સંસ્કૃત અમારી ‘second language’ને બદલે ‘first language’ થવા લાગી. બીજા યાદગાર શિક્ષક હતા ભૌતિક વિજ્ઞાનના શિક્ષક કમળાશંકર દવે સાહેબ. ચરોતરી ભાષામાં અમને હંમેશા યાદ કરાવતા રહેતા, “ગરમીથી પદાર્થનું દળ વધઅઅઅ અને ઠંડીથી…” અને આખો વર્ગ બોલી ઉઠતો “ઘટઅઅઅ!” 

અને સૌથી છેલ્લે વાત કરીશ ‘એન્ડી સાહેબ’ની. 
એન્ડી સાહેબ હંમેશા સફેદ પૅન્ટ, આછું ભૂરૂં ખમીસ, ઘેરા રંગનું જૅકેટ, ટાય અને માથા પર કાળી ટોપી પરિધાન કરીને આવે. ઉંચાઈમાં નેપોલિયન જેવા - પાંચ ફીટ બે કે ત્રણ ઈંચ, પણ વ્યક્તિત્વ ધારદાર બરછી જેવું. વિદ્યાર્થીઓ તેમની સામે જતાં થરથરે. તેમણે અમારો ગુજરાતીનો વર્ગ અમારા છેલ્લા, એટલે SSCના વર્ષમાં લેવાની શરૂઆત કરી. અમે બધાં વિવંચનામાં હતા કે કવિતા જેવું સાહિત્યનું મૃદુ અંગ આ કટારી જેવા માણસ કેવી રીતે પારખી શક્યા હશે, અને અમને તે કેવી રીતે શીખવશે. જ્યારે તેમણે પ્રત્યક્ષ વર્ગ લીધો, અને આંતરક્રિયાત્મક -interactive પદ્ધતિથી સુંદરમ્ અને સ્નેહરશ્મીનાં કાવ્યોનું હાર્દ સમજાવ્યું અને રસાસ્વાદ કરાવ્યો ત્યારે અમને જણાયું કે આ અણીદાર વ્યક્તિત્વમાં એક વિદ્વાન શિક્ષક પણ સમાઈ શકે છે!  તે વર્ષ અમારા માટે અનેક દૃષ્ટિએ યાદગાર રહ્યું.
સંસ્કૃતનાં યાદગાર વાક્યોમાં શીખેલું એક વાક્ય હતું यथा राजा तथा प्रजा. અમારી શાળાને આ બરાબર લાગુ પડતું હતું. જેવા ગુરૂજનો એવા તેમના શિષ્યો - એક જિપ્સી સિવાય બધા જ તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ! 
અમે શાળામાં દાખલ થયા તેનાં વર્ષો પહેલાં ‘ત્રણ દરવાજા ટ્યુટોરિયલ’માં ભણી ગયેલા મિયાંભાઈ નોમાન આગળ જતાં ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટીસ નોમાન બન્યા. એક પારસી વિદ્યાર્થીને તેમનાં પિતાજી દહેરાદૂન કે પંચગનીની મોંઘી શાળામાં મોકલી શકતા હતા, પણ તેમણે તેને અમારી નિશાળમાં મોકલ્યા. “મોંઘી નિશાળ કરતાં સારી નિશાળમાં પોઈરો જાય તે અમને ગમશે,” એવું તેમણે કહ્યું. આજે આ ઘરડો ‘પોઈરો’ ખાનપુરમાં રિવર ફ્રન્ટને અડીને આવેલી વિશ્વવિખ્યાત હૉટેલનો માલિક છે. 
અમારા વર્ગમાં દિનકર શાહ નામનો તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતો. વૈષ્ણવી તિલકથી શોભતું ભવ્ય કપાળ અને વર્ગમાં હંમેશા પહેલો કે બીજો આવે. આગળ જતાં એન્જીનિયર થયો. જિપ્સી મિલિટરીમાં ગયો તે સમયે દિનકર તેને ભદ્રકાળીના મંદિર પાસે અચાનક મળી ગયો. ખબર અંતર બાદ તેણે કહ્યું, “આ દેશમાં પ્રામાણીક પબ્લીક સર્વન્ટને સ્થાન નથી. મેં આપણા શિક્ષકોએ શીખવેલાં અને  તે પ્રમાણે કેળવેલા મૂલ્યો મુજબ  મેં મારા ખાતામાં કામ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. કોઈ એક સ્થળે ટકીને રહી ન શક્યો. છેલ્લે જ્યારે મારી બદલી સરહદ પર આવેલા ખારા પાટની નજીક થઈ, મેં નોકરી છોડી. નેક્સ્ટ વીક હું શિકાગો જઊં છું, કાયમ માટે. કોઈ વાર અમેરિકા આવે તો મળજે. આપણા વર્ગનો ધીરૂ માલી પણ ત્યાં જ છે. એ પણ ત્યાં સ્ટ્રક્ચરલ એન્જીનિયર છે. ચાલ ત્યારે મળીશું, કો’ક દિ,” કહી તેણે રજા લીધી. મારી બેન્ચ પર બેસતો ઝુલ્ફીકાર અહેમદ બુખારી, મારો ખાસ દોસ્ત હતો. છેલ્લે મેં સાંભળ્યું ત્યારે તે લંડનમાં આવેલી હબીબ બૅંકના મુખ્યાલયમાં જનરલ મૅનેજર હતો. તેની એક કવિતા મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણીની 'અર્ધી સદીની વાચન યાત્રામાં પ્રસિદ્ધ થઈ છે. ખાસ કહેવાનું કારણ : કવિતાના શબ્દ ઉર્દુ છે, પણ લિપી ગુજરાતી!
વર્ષો પહેલાંની વાત છે. એક દિવસ AMTSની બસમાં પ્રવાસ કરતો હતો ત્યારે કંડક્ટરના ચહેરા તરફ જોયા વગર (આ આપણી સૌની ટેવ છે, એવું કહી શકાય!) સામે નોટ ધરી અને મણીનગરની ટિકીટ માગી. કંડક્ટરે ટિકીટ આપી પણ પૈસા ન લીધા. મેં આશ્ચર્યથી તેની સામે જોયું તો તે મારા વર્ગમાં ભણતો મોહમ્મદ મનસુરી નીકળ્યો! કૌટુમ્બિક કારણોસર તેણે આઠમા ધોરણમાં આવતાં મૂકવી પડી હતી. મારા તરફ હસીને બોલ્યો, “નાટકો, તુ મેરેકુ નઈ પિછાનેગા, બડા આદમી બનેલા હૈ ને? સૂન, ડ્યૂટી પે હું વર્ના ચાય પિલાને લે જાતા. અબકી બાર બસકા ભાડા મેરી તરફસે!” નિશાળમાં આ મારૂં હુલામણું નામ થયું હતું. આ શબ્દ મેં એવી રીતે ઉચ્ચાર્યો હતો કે આખો વર્ગ હસી પડ્યો હતો, ત્યારથી મારૂં નામ ‘નાટકો’ થઈ ગયું  હતું. કંડક્ટર હોવાથી તે મને વગર ટિકીટે લઈ જાત, પણ શાળાનાં મૂલ્યો તે ભુલ્યો નહોતો. સલામ, મોહમ્મદભાઈ.
આવી હતી અમારી શાળા, અને આવા હતા અમારા શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ. આજે ગુરૂવંદના દિવસે અમારા ગુરુજનોને નમસ્કાર. આપના આશિર્વાદની વર્ષા અમારા મસ્તકપર સતત પડતી રહે એવી પ્રાર્થના. અને મારા શાળાના સહવિદ્યાર્થીઓ, આપને  તથા 'ડાયરી'ના વાચકોને ગુરૂવંદના દિવસની શુભેચ્છાઓ
***


નોંધ: આ લેખ લંબાણમાં ઘણાં વર્ષો પહેલાં ‘અખંડ આનંદ’માં પ્રસિદ્ધ થયો હતો. લેખ છપાયા બાદ જિપ્સીને અમારી શાળાના ભૂતપૂર્વ એવા ઘણા અજાણ્યા વિદ્યાર્થીઓનાં પત્રો અને ઈમેઈલથી શાળાને બિરદાવતા સંદેશા મળ્યા. સૌથી મહત્વની વાત તો મારા ગુરૂ અરૂણકાંત દિવેટિયાનો પત્ર મળ્યો તે હતી. તેમણે અંખડ આનંદમાંથી મારૂં સરનામું મેળવ્યું અને મને લંડન પત્ર લખ્યો હતો! તેમણે સિંચેલા આદર્શ કેવી રીતે ભુલી શકાય?

Friday, July 25, 2014

પહેલા વિશ્વયુદ્ધની શતાબ્દી.. સો સો સલામ ભારતના વીરોને


આજે ઈતિહાસની વાત કરીશું. તાજેતરના ઈતિહાસની.  

તારીખ ૨૮મી જુલાઈ ૧૯૧૪ સુધી યુરોપની રાજકીય હાલત કંઈક આવી હતી : 

૧. અૉસ્ટ્રીયા-હંગેરી સામ્રાજ્ય;
૨. જર્મન મહારાજ્ય;
૩. તુર્કસ્તાનનું અૉટોમન સામ્રાજ્ય;
૪. રશિયાનું સામ્રાજ્ય. 

આ ઉપરાંત બે શક્તિશાળી રાષ્ટ્રો હતાં : બ્રિટન અને ફ્રાન્સ. તેમની શક્તિનો સ્રોત હતો વિદેશોમાં આવેલી તેમની વિશાળ વસાહતો. 

આપણે ત્યાં કહેવત છે કે ભય વિના પ્રિતી નહિ. આ છ દેશો એક બીજા સાથે સત્તા માટે હરિફાઈ કરતા હતા, અને એક બીજાથી ડરતા પણ હતા. કારણ કે જો તેમાંના કોઈ પણ બે દેશો વચ્ચે યુદ્ધ થાય તો તેમાં બાકીના બધાં દેશોને હોમાવું પડે. તેમણે એક બીજા સાથે સંધિઓ કરી જેમાં આ રાષ્ટ્રો બે જૂથમાં વહેંચાઈ ગયા. એક તરફ તુર્કી અૉટોમન સામ્રાજ્ય, અૉસ્ટ્રો-હંગેરીયન અને જર્મન સામ્રાજ્યો ગોઠવાયા, જે આગળ જતાં Central Powers નામે ઓળખાયા. બીજી તરફ રશિયા, બ્રિટન અને ફ્રાન્સનું જુથ થયું અને તે Triple Entente કહેવાયું. ભારેલો અગ્નિ તો એવો જ ધુંધવાતો રહ્યો. નીચેની આકૃતિ પરથી જઈ શકાશે આ સંધિઓ અને સમજુતિઓ કેવી ગૂંચવાડાભરી હતી:





૧૯૦૮માં આૉસ્ટ્રીયા-હંગેરીના સમ્રાટે અડપલું કરી તુર્કસ્તાનના કબજા હેઠળના મુખ્યત્વે સ્લાવીક દેશો બૉસ્નિયા-હર્ઝગોવીના પર કબજો કરી લીધો અને આ દેશોનો વહિવટ અને તેની સેનામાં વરીષ્ઠ અધિકારીઓ સર્બિયા દેશના હતા, તેમને કાઢી મૂકી તેમના સ્થાને અૉસ્ટ્રીયન અમલદારો નીમ્યા. સર્બિયાના દેશવાસીઓ આથી ઘણા નાખુશ હતા. તેમાંના એક લશ્કરી અધિકારીએ ‘બ્લૅક હૅન્ડ’ નામની ગુપ્ત સંસ્થા ઉભી કરી. તેમનો ઉદ્દેશ સર્બિયા સમેત બાકીના સ્લાવ દેશોને અૉસ્ટ્રો-હંગેરીયન સામ્રાજ્યમાંથી મુક્તિ અપાવી એક સ્વતંત્ર અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર - યુગોસ્લાવિયા સ્થાપવું હતું. આ માટે તેમણે કાવત્રું રચ્યું.

૨૮મી જુલાઈ ૧૯૧૪ના રોજ અૉસ્ટ્રો-હંગેરીયન સામ્રાજ્યના યુવરાજ આર્ચડ્યુક ફ્રાન્ઝ ફર્ડીનાન્ડ તેમનાં યુવરાજ્ઞી સોફી શોટેક સાથે બૉસ્નિયા-હર્ઝગોવિનાની રાજધાની સારાયેવોની મુલાકાતે આવતા હતા, તેમની હત્યા કરવી. સર્બિયાને રશિયાનો સહકાર હતો તેથી તેમને ખાતરી હતી કે અૉસ્ટ્રો-હંગેરીયન સમ્રાટ સર્બિયા પર આક્રમણ નહિ કરે. યોજના પ્રમાણે ‘બ્લૅક હૅન્ડ’ની એક ટુકડીના હત્યારાઓ આર્ચડ્યુકની સવારી પર ધ્યાન રાખીને બેઠા હતા. તેમાંના એક હત્યારા ગાવરીલો પ્રિન્સીપે યુવરાજ અને યુવરાજ્ઞીની પિસ્તોલ વડે હત્યા કરી.

એક વ્યક્તિના હથિયારમાંથી છૂટેલ ગોળીઓનું પરિણામ કેટલું ભયાનક હોઈ શકે છે તે આપણે સારી રીતે જાણીએ છીએ : ૧૮૫૭માં મંગલ પાંડેએ છોડેલી એક ગોળીએ લાખે’ક જેટલા ભારતીય સૈનિકો તથા તેમનાથી અનેક ગણા દેશના નાગરિકોનું બલિદાન લીધું. આખો દેશ ગુલામીમાં ધકેલાઈ ગયો. પ્રિન્સીપની બે ગોળીઓએ આખા વિશ્વને મહાભારતના મહાયુદ્ધ જેવા ભયંકર યુદ્ધમાં ધકેલ્યું. આ મહાયુદ્ધમાં જે માનવહત્યાની થઈ તેનો કોઈને વાસ્તવીક અંદાજ નહિ આવે. સમજાય તેવી ભાષામાં કહેવાનું થાય તો આખા ગુજરાતની છ કરોડની વસ્તીને લશ્કરી યુનિફૉર્મ પહેરાવી, દરેક આબાલવૃદ્ધ નાગરિકના હાથમાં બંદૂક પકડાવી રણભૂમિ પર મોકવામાં આવે, એટલી સંખ્યામાં વિશ્વના મોટા ભાગનાં દેશોનાં સૈનિકો - કૂલ સંખ્યા સાત કરોડ સૈનિકો યુરોપ, મેસોપોટેમિયા (હાલનું ઈરાક) જેવા મધ્ય પૂર્વના દેશોની રણભૂમિ પર લડવા ગયા. અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરતમાં જેવા ત્રણ શહેરોમાં રહેનાર એકેએક વ્યક્તિ આ યુદ્ધમાં ખપી જાય એટલી સંખ્યામાં, એટલે કે લગભગ એક કરોડ સૈનિકો રણાંગણમાં વીરગતિ પામ્યા અને અઢી કરોડ સૈનિકો ગંભીર રીતે ઘવાયા. યુદ્ધના અંતે જાણવા મળ્યું કે ૭૬ લાખ સૈનિકો લાપત્તા થયા હતા. એવું મનાય છે કે તેઓ પણ રણભુમિમાં ખપી ગયા, કારણ કે યુદ્ધ બાદ તેમના અસ્તિત્વના કોઈ પૂરાવા ન મળ્યા.

આજે ૨૮મી જુલાઈ ૨૦૧૪ના રોજ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શતાબ્દી છે. આજથી વિશ્વભરમાં આ યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા સૈનિકો તથા યુદ્ધની અસર - ભુખમરો, બિમારી અને ગરીબીથી અનેક દશક સુધી પીડાતા રહેલા માનવોનાં શોકમાં દુ:ખ પ્રદર્શનની હારમાળા યોજાશે. અજાણ્યા સૈનિકના સ્મૃતિ સ્તંભ પાસે પરંપરાગત ગણવેશમાં સૈનિકો શોકપ્રદર્શન કરશે અને યુરોપ તથા અૉસ્ટ્રલીયા-ન્યુઝીલન્ડની પ્રજા તેમને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પશે.

જિપ્સીની માહિતી પ્રમાણે ભારતમાં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શતાબ્દીની સ્મૃતિમાં કોઈ કાર્યક્રમ યોજાશે નહિ. પ્રશ્ન ઉઠે છે, શું આ મહાયુદ્ધમાં ભારતના કોઈ સૈનિકો લડ્યા નહોતા? આપણા બહાદુરોએ કોઈ જાતની આહુતિ નહોતી આપી? આનો જવાબ જોઈશું તો ખરેખર નવાઈ લાગશે.

જ્યારે આ વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું, ભારતીય સેનાનાં દસ લાખ સૈનિકો યુરોપ, ઉત્તર આફ્રિકા અને મેસોપોટેમિયા (ઈરાક)ની ખુનખાર લડાઈમાં અગ્રેસર રહ્યા. પચાસ હજારથી વધુ ભારતીય સૈનિકો વીર ગતિ પામ્યા. તેમની બહાદુરીની ગણત્રી કરવા જઈએ તો જણાશે આજ કાલ ભારતીય સેનામાં દુશ્મન સામે લડતી  વખતે પરમોચ્ચ વીરતા દર્શાવનાર સૈનિકને પરમ વીર ચક્ર એનાયત થાય છે, તે જમાનામાં વિક્ટોરીયા ક્રૉસ અપાતો. આ મહાયુદ્ધમાં ભારતના ૧૧ સૈનિકોને વિક્ટોરીયા ક્રૉસ એનાયત  થયા, જેમાંના બે મરણોપરાન્ત હતા. આ ઉપરાંત વીર ચક્ર જેવા ૪૦૦૦ અને ૯૦૦૦ યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં વિશીષ્ઠ કાર્ય કરવા માટેના પદક અપાયા હતા. ગુજરાતી તરીકે આપણે ગૌરવ લઈ શકીએ તેવું કામ ભાવનગર રાજ્યના અશ્વદળને Imperial Service Groupનાં Light Cavalryમાં સામેલ કરી ઈજીપ્ત અને પૅલેસ્ટાઈનની ધરતી પર મોકલવામાં આવ્યું હતું. ભાવનગર લાન્સર્સના કૅપ્ટન જોરાવરસિંહજી (જેઓ આગળ જતાં કદાચ કર્નલ બાપુભા નારાયણજી ગોહેલના નામે ઓળખાયા હોય તેવી શક્યતા છે, જો કે તેની પૂરી માહિતી મળી નથી)ને Indian Distinguished Service Medal  (IDSM) તથા યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં દાખવેલી વીરતા માટે બે વાર Mentioned in Despatches એનાયત થયા હતા. તેમની સાથે રિસાલદાર મહોબતસિંહજીને પણ IDSM એનાયત થયેલ. તેમની છબીઓ અહીં મૂકી છે. 




પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં શહીદ થયેલા સૈનિકોનું દિલ્હીમાં સ્મારક રચાયું, જેમાં તેમનાં નામ કોતરવામાં આવ્યા છે. આજે ત્યાં ‘અમર જવાન જ્યોતિ’ રાખવામાં આવી છે. યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં દુશ્મનના જોરદાર પ્રતિકારની સામે પ્રાણોની આહૂતિ આપીને વિજય પ્રાપ્ત કરનાર રેજીમેન્ટ કે બટાલિયનને Battle Honor અર્પણ થાય છે. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં ભારતીય સેનાને યુરોપમાં ૩૧ તથા ઈજીપ્ત, ઈરાક, પૅલેસ્ટાઈન વિ. દેશોના રણક્ષેત્રોના ૨૫ યુદ્ધોમાં વિજય મેળવવા માટે ‘બૅટલ અૉનર’ અર્પણ થયા. ભારતીય સૈનિકોની વીરતા આખા યુરોપમાં વખણાઈ. જ્યારે પૅરીસમાં યુદ્ધની પૂર્ણાહૂતિ બાદ પરેડ યોજાઈ હતી તેમાં ભારતીય સૈનિકને પુષ્પ અર્પણ કરતી ફ્રેન્ચ મહિલાના ચિત્ર પરથી તેનો ખ્યાલ આવશે:  




યુદ્ધનાં અન્ય રાજકીય અને ભૌગોલીક પરિણામો વિશ્વવ્યાપી આવ્યા: વિશ્વ શાંતિ માટે લીગ અૉફ નેશન્સની સ્થાપના થઈ; તુર્કસ્તાનનું અૉટોમન સામ્રાજ્ય ભાંગી પડ્યું. તેમના આધિપત્ય નીચેના ખાડીના અારબ દેશો ઈરાક સમેત નવા સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રો તરીકે જનમ્યા. અૉસ્ટ્રો-હંગેરીયન સામ્રાજ્યના ટુકડા થઈ ગયા અને તેના કેટલાક ઘટક રાષ્ટ્રો સર્બિયા, ક્રોએશીઆ, બૉસ્નિયા-હર્ઝગોવિનાનું નવું સ્લાવીક રાષ્ટ્ર યુગોસ્લાવીયા સ્થપાયું. આ યુદ્ધ ચાલતું હતું તે સમય રશિયામાં ક્રાન્તિ થઈ અને ત્યાં સામ્યવાદી સરકાર બની. જર્મનીના સમ્રાટ કૈસરને ગાદીત્યાગ કરવો પડ્યો અને હૉલંડમાં નિર્વાસીત તરીકે રહેવા ગયા. જર્મનીના ટુકડા થયા અને તેના આધિપત્ય નીચેની ટાંગાનીકા જેવી વસાહતો અંગ્રેજોના હાથમાં ગઈ. તેની હકૂમતની શેહ નીચેનાં યુરોપીયન રાષ્ટ્રો સ્વતંત્રતા અનુભવવા લાગ્યા. 

પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધના ૧૦૦મા વર્ષની યાદગિરીમાં જગતના મુખ્ય દેશોમાં પરેડ, શ્રદ્ધાંજલિ તથા રેડિયો-ટીવી પર કાર્યક્રમ યોજાશે. 

ભારતમાં આવા કોઈ કાર્યક્રમ યોજાયા નથી.  








Friday, June 27, 2014

THE GOOD, THE BAD AND THE UGLY

૧૯૬૬માં પ્રથમ વાર પ્રદર્શીત થયેલા આ ચિત્રપટની વાત સાદી છે, પણ તેની રજુઆત, પાત્રાંકન, પાત્રોની લાક્ષણીકતાનું મનોવૈજ્ઞાનીક પૃથ:કરણ એવી રીતે કથાનાં પાત્રોનાં અભિનયમાં સૂક્ષ્મ રીતે તાદૃશ થાય છે જે  જોઈને પ્રેક્ષકો ચકિત થયા વગર ન રહે. આ જાણે ઓછું હોય, તેમાંના દરેક પ્રસંગ દૃશ્યાંકન, તેના સંદર્ભની પાર્ષ્વભુમિ, સંવાદ અને સંગીત દિગ્દર્શકે એવી રીતે ચિત્રીત કર્યા છે, આ એક અદ્વિતિય ફિલ્મ બની ગઇ. આવી સર્વાંગ સંપૂર્ણ ફિલ્મ આજે ૪૮ વર્ષનાં વહાણાં વાયા પછી પણ તેને જોતાં લોકો થાકતાં નથી.

કથાના મુખ્ય ત્રણ પાત્રો છે. બ્લૉન્ડી (Blondie - ભૂરિયો), એટલે The Good ના પાત્રમાં ક્લિન્ટ ઇસ્ટવૂડ; અૅન્જેલ આઈઝ (Angel Eyes) એટલે The Bad (બૂરીયો) ના પાત્રમાં લી વાન ક્લીફ અને ટૂકો (Tuco - કદરૂપો)ના પાત્રમાં છે ઈલાઈ વૉલેક (Eli Wallach). 

હવે જોઈએ ચિત્રપટની કથાવસ્તુ. ફિલ્મની શરૂઆતના આ પરિચય બાદ ખરી કથા શરૂ થાય છે. કથાનો સમય અમેરિકન સિવીલ વૉરનો છે

ટુકો (ઈલાઈ વૉલેક) એક રિઢો ગુનેગાર છે. પૈસા માટે તેણે અનેક ખૂન કર્યા છે, અનેક લૂંટો કરી છે, વિશ્વાસઘાત કરવામાં એક્કો અને લુચ્ચાઈમાં તેની તોલે કોઈ ન આવે એવા આ નામચીન બદમાશ પર અમેરિકાના Wild Westમાંના રાજ્યોએ તેને પકડી લાવનારને સેંકડો ડૉલરનાં ઈનામ જાહેર કર્યા છે. આવા ગુનેગારોને પકડી રાજ્યમાં આવેલા કોઈ પોલિસ અધિકારી (Sheriff)ને હવાલે કરનાર વ્યક્તિને Bounty Hunter કહેવાય છે. આ સંદર્ભમાં ‘બાઉન્ટી’ એટલે ઈનામ, અને આ ઈનામ તરત અપાય. 

ટુકો એટલો ચાલાક બદમાશ છે, તેને જીવતો કે મૂએલો લઈ ઈનામ લેવા જનાર ત્રણ અનુભવી બાઉન્ટી હન્ટર્સને તેણે મારી નાખ્યા હતા. એક વાર ત્રણ બાઉન્ટી હન્ટર્સ મળીને તેને મારવા ગયા, પણ ત્યાં ચોથો ‘જણ’ પહોંચી જાય છે અને ત્યાં થયેલા ગોળીબારમાં આ નિશાનબાજે ટુકો સિવાય ત્રણે બાઉન્ટી હન્ટર્સને માર્યા. આ માણસનું નામ કોઈ જાણતું નથી, તેથી તેના ભૂરા વાનને કારણે ટુકો તેને બ્લૉન્ડી કહીને બોલાવે છે. આ બે જણા મળીને છેતરપીંડીની જુગલબંધી શરૂ કરે છે. બ્લૉન્ડી (ક્લિન્ટ ઈસ્ટવૂડ) એવો નિશાનબાજ છે કે દૂરથી પણ ધારેલી ચીજને તે વિંધી શકે છે. જે પરગણામાં ટુકો માટે ઈનામના જાહેર કરવામાં આવ્યું હોય ત્યાં બ્લૉન્ડી ટુકોને ‘પકડી’ને લઈ જાય. ઈનામના જે પૈસા મળે તેમાં બન્નેની ભાગીદારી. આમાં એક મોટું જોખમ એ હતું કે મોટા ભાગના ગામોમાં ટુકોને ફાંસીની સજા મળે એવા ગુના તેણે કર્યા હતા. બ્લૉન્ડી ટુકોને શેરીફની અૉફિસમાં હાજર કરીને બે હજાર ડૉલરનું ઈનામ લઈને રવાના થઈ જાય છે. જો કે તે ગામમાં જ સંતાય છે અને ત્યાં એવી જગ્યા શોધે છે, જ્યાંથી તેને ફાંસીનો માંચડો દેખાય. ફાંસીનો ફંદો ટુકોના ગળામાં ભેરવાયા પછી પગ નીચેનું પાટિયું ખસેડતાં પહેલાં બ્લૉન્ડી ફાંસીના દોરડાને રાઇફલની ગોળીથી વિંધી નાખે અને મારતે ઘોડે ફાંસીના માંચડેથી ટુકોને ઉપાડીને ભાગી જાય. ત્યાંથી બીજે ગામ જઈ આવું જ કારસ્થાન કરે, ત્યાંથી પૈસા લઈને ત્રીજે ગામ જાય. આનું દૃશ્ય અહીં જોઈએ!

ટુકો ભારે ખંધો માણસ છે અને બ્લૉન્ડી તે જાણે છે. પૈસાને ખાતર એ તેનું ગળું ક્યારે કાપી નાખશે તેનો ભરોસો ન હોવાથી બ્લૉન્ડી હંમેશા સાવચેત રહે છે. અંતે  ભાગીદારી માંથી છુટી બ્લૉન્ડી જવા માગે છે, પણ ટુકો તેને છોડવા તૈયાર નથી. બન્ને વચ્ચે થયેલા મનભેદમાં ટુકો બ્લૉન્ડીને મારી ન નાખે તે માટે બ્લૉન્ડી તેને રણના ખારાપાટમાં ઘોડા અને શસ્ત્ર વગર છોડી જાય છે જેથી તે તેનો પીછો ન કરી શકે. બ્લૉન્ડી ક્રૂર નહોતો. તેણે ટુકોને છોડવા માટે નક્કી કરેલી જગ્યા એવી હતી કે તે માનવ વસ્તીથી એટલી દૂર નહોતી કે ટુકો પાણી વગર મરતાં પહેલાં ત્યાં પહોંચી જાય.  ટુકો બ્લૉન્ડીને ગાળો આપે છે અને કહે છે કે તને મારી નાખ્યા વગર નહિ રહું.

બીજી તરફ અૅન્જેલ આઇઝ ક્રૂર વ્યક્તિ છે. સોપારી લઈ ખૂન કરવા માટે નામચીન છે. પૈસા માટે તેના પરિચીતને કે મિત્રને પણ મારી નાખવો પડે તો તેને તેમાં કશું અજુગતું ન લાગે એવો સ્વાર્થી અને ઘાતકી માણસ છે. તેને એક બીડું મળે છે કે સિવિલ વૉરના યુદ્ધના ખર્ચ માટે દક્ષીણ રાજ્યોની સેના (Confederate Army)ને મોકલવામાં આવેલ બે લાખ ડૉલરના સોનાનાં સિક્કા લઈને એક સૈનિક નાસી ગયો છે. તેની તપાસ કરવાનું કામ અૅન્જેલ આઇઝને સોંપાય છે. તે તપાસ કરતો જાય છે અને ખબર આપનારનાં ખૂન પણ કરતો જાય છે, કારણ કે તેને આખી રકમ ચાંઉં કરવી છે. આખરે તેને સગડ મળે છે કે નાસી જનાર સૈનિકે પોતાનું નામ બદલીને બિલ કાર્સન રાખ્યું છે. હવે તે બિલ કાર્સનની શોધમાં નીકળે છે.

બ્લૉન્ડી અને ટુકોને પણ બિલ કાર્સનના કારસ્થાનની ખબર મળે છે. 

આ સમય એવો હતો કે અમેરિકાનું ગૃહ યુદ્ધ ત્યારે બરાબર જામ્યું હતું. કમનસીબે રણમાં ટુકોને છોડીને નાસી ગયેલો બ્લૉન્ડી ટુકોની પકડમાં આવી જાય છે. બદલો લેવા ટુકો બ્લૉન્ડીને રણમાં પાણી વગર રિબાવીને મારી નાખવા લઈ જાય છે. તરસથી મરવા જેવા થઈ ગયેલા બ્લૉન્ડીની અસહ્ય હાલતની તેને પરવા નથી. અચાનક તેને દૂરથી આવતી બગ્ગી દેખાય છે. પૂર ઝડપે દોડતાં ઘોડાંઓની બગ્ગીનો કોચવાન અને તેમાં બેઠેલા બધા મુસાફરો મરી ગયા છે કે મરવાની અણી પર છે. ટુકો તેના પર કાબુ મેળવી, બ્લૉન્ડીને ત્યાં ખેંચીને લઈ જાય છે, અને જુએ છે તો મુસાફરોમાંનો એક જણ મરવાને વાંકે કેમ ન હોય જીવતો હતો અને પાણી વગર ટળવળતો હતો. તેનું નામ સાંભળી ટુકો રાજીનો રેડ થઈ જાય છે, કારણ કે તે બિલ કાર્સન જ હતો! ટુકોને તે કહે છે કે ‘મને પાણી આપ. બદલામાં કઈ કબરમાં મેં સોનાનાં સિક્કા સંતાડ્યા છે તે કહીશ! ટૂકો મૃત:પ્રાય થયેલા બ્લૉન્ડીને બિલ કાર્સન પાસે છોડી પાણી લેવા જાય છે. તે પાછો આવે ત્યાં સુધીમાં બિલ મરણ પામે છે. બ્લૉન્ડી કહે છે તેણે મરતાં પહેલાં પૈસા ક્યાં સંતાડ્યા છે, તેની તેને પૂરી માહિતી આપી છે. હવે ટુકોની હાલત જોઇને હસવું આવ્યા વગર રહેતું નથી. બ્લૉન્ડીને રિબાવી રિબાવીને મારી નાખવા નીકળેલો ટુકો હવે બ્લૉન્ડી કહે છે, “ગમે તે થાય, પણ તું મરીશ નહિ! શું સમજ્યો, મારા પરમ મિત્ર બ્લૉન્ડી? તારે મરવાનું નથી!”

ચાલાક ટુકો વિચાર કરે છે: ખજાનો હાંસલ થાય ત્યાં સુધી બ્લૉન્ડીને જીવતો રાખવો જ પડશે! ખજાનો મળ્યા પછી ક્યાં તેનું ગળું રહેંસી શકાતું નથી? બન્ને જણા મરેલા સૈનિકોનાં ગણવેશ પહેરી આગળ વધે છે. રસ્તામાં મિલિટરીની ટુકડી મળે છે જે તેમના કમભાગ્યે તે દુશ્મન સેનાની હોય છે! તેઓ ટુકો અને બ્લૉન્ડીને કેદ કરી પોતાના કૅમ્પમાં લઈ જાય છે. આ જાણે ઓછું હોય, અૅન્જેલ આઇઝ આ દુશ્મન સેનામાં સાર્જન્ટ તરીકે ભરતી થયો હોય છે અને કેટલાક નીચ સૈનિકોને હાથમાં લઈ પોતાનું સાધ્ય - બિલ કાર્સનનું દ્રવ્ય મેળવવાનો કારસો રચે છે. જો કે તેને ખબર નથી કે કઈ જગ્યાએ આ ખજાનો છે. બ્લૉન્ડી અને ટુકો અનાયાસે હાથમાં આવતાં તે બન્નેને એવી ઘોર યાતના આપે છે, અંતે બ્લૉન્ડીને કહેવું પડે છે કે બિલ કાર્સને ખજાનો કયાં સંતાડ્યો છે.

અૅન્જલ આઈઝ હવે ટુકોને મારી નાખવાની જવાબદારી એક ક્રૂર હવાલદારને સોંપી પોતે ખજાનો હાંસલ કરવા નીકળી જાય છે. ચાલાક ટુકો પેલા હવાલદારને મારી ત્યાંથી નાસી જાય છે અને બ્લૉન્ડીને આવી મળે છે. બન્ને ખજાનાના સ્થળ સુધી પહોંચી જાય છે. વચ્ચે એક નદી આવે છે, જેના પરના પુલનો કબજો લેવા વિરોધી સેનાઓમાં ઘમસાણ યુદ્ધ ચાલતું હોય છે. દુશ્મનને રોકવા સેનાની ટુકડીના કૅપ્ટનને પુલ ઊડાવી દેવો છે. આ કામમાં બ્લૉન્ડી તથા ટુકો તેને સાથ આપે છે. આ કામ પૂરૂં કરી તેઓ નદી પાર કરી કબ્રસ્તાન પહોંચી જાય છે. ત્યાં જઈને જુએ છે તો અૅન્જેલ આઈઝ પણ પહોંચી ગયો છે. જો કે  તેને પેલી કબર જડી નથી. બ્લૉન્ડીએ વર્ણવેલી અનામી સૈનિકોની ઘણી કબરો ત્યાં મોજુદ હતી. હવે બ્લૉન્ડી કબુલ કરે છે કે તેણે જાણી જોઈને ખરી કબરની માહિતી આપી નહોતી - જે તે હવે તેને એકલાને ખબર છે. 

અંતિમ દૃશ્ય એવા climaxમાં રજુ થયું છે જે જોતાં પ્રેક્ષકોનાં શ્વાસ થંભી જાય. અહીં કથાના ત્રણે પાત્રો સોનું મેળવવા એક હરિફાઈ યોજે છે. Duelમાં બે પ્રતિદ્વંદ્વી વચ્ચે યુદ્ધ હોય છે. અહીં તેઓ ત્રિકોણ યુદ્ધ કરવાનું નક્કી કરે છે. સમકોણ ત્રિકોણના(equilateral triangle)ના ત્રણ ખૂણામાં ટુકો, અૅન્જેલ આઇઝ અને બ્લૉન્ડી જુદા જુદા પણ સમાન અંતર પર ઉભા રહે છે. દરેકની પિસ્તોલ તેમના કમરપટ્ટામાં ખોસી હોય છે. જે પહેલાં તેને કાઢવાનો પ્રયત્ન કરે - જેને ત્યાંની ભાષામાં Draw કહે છે, તેની સામેના દ્વંદ્વીને પોતાનું હથિયાર કાઢી દુશ્મન પર ગોળી ચલાવવાની છૂટ છે. ત્રણે એક બીજા પર તીક્ષ્ણ નજરે જુએ છે. આ દૃશ્ય દિગ્દર્શકે અત્યંત કૌશલ્યથી રજુ કર્યું છે. આખા દૃશ્યની દરેક ફ્રેમના close-upમાં ટુકો, બ્લૉન્ડી અને અૅન્જેલ આઇઝના ચહેરા પરના ભાવ, તેમની આંખોમાંથી દૃશ્યમાન થતી લાગણી એવી તો સચોટ રીતે તેમણે કલાકારો પાસેથી પ્રદર્શીત કરાવી છે, નવાઈ લાગ્યા વગર ન રહે. અૅન્જેલ આઈઝની આંખોમાં દેખાય છે સાવધાની અને વેધકતા, જાણે તે દૂરથી બન્ને પ્રતિસ્પર્ધીના ચહેરા અને તેમની આંખોને વાંચી તેમની હિલચાલની ક્ષણ જાણવા માગે છે. ટુકોની આંખો જ્યારે અૅન્જેલ આઇઝ તરફ જુએ છે, તેમનામાં ભય સ્પષ્ટ દેખાય છે. બ્લૉન્ડી તરફ તેનો ચહેરો આર્જવતા પ્રદર્શીત કરે છે - ‘આપણે તો દોસ્ત અને ભાગીદાર છીએ. આપણે બન્ને મળીને…?” ત્રીજી તરફ બ્લૉન્ડીની આંખોમાં દેખાય છે આત્મવિશ્વાસ. તેના હોઠ વચ્ચે અર્ધી બળેલી સિગારમાંથી ધુમાડો નથી, પણ જે રીતે તેના હોઠ બિડાયા છે, તેમાં તેની કૃતનિશ્ચયતા જણાઈ આવે છે. પાંચે’ક મિનીટના આ સીનમાં ત્રણે યોદ્ધાઓનાં ચહેરા પર ઘુમતા કૅમેરાની પશ્ચાદ્ભૂમાં છે કબ્રસ્તાન અને દૃશ્યને અસરકારક બનાવવા સંગીતકારના અૉરકેસ્ટ્રામાંથી ધસમસતા પૂર જેવો  વાગે છે crescendo - જેને સિતાર - સરોદની જુગલબંધીના અંતિમ, દ્રૂત ગતિથી વહેતા જોડ અને ઝાલાના આવેગ જેવો કહી શકાય. આના વર્ણનમાં એક રસિક લેખક શ્રી દિપક સોલિયાએ ટાંક્યું છે એક observation - સંગીતના એક સેકન્ડના ભાગમાં આપણને એક કાક સ્વર સંભળાય છે જે સાંભળી પત્થરમાં પણ રોમાંચ પ્રસરી જાય. અને છેલ્લે શરૂ થાય છે ત્રિકોણ-યુદ્ધ.https://www.youtube.com/watch?v=awskKWzjlhk બ્લૉન્ડીની વિદ્યુત ગતિએ ખેંચાયેલી રિવૉલ્વરમાંથી છુટેલી ગોળી અૅન્જેલ આઇઝને વિંધી નાખે છે.હવે ચિંતામુક્ત થયેલા બ્લૉન્ડીના ચહેરા પરની બેફિકરાઇ જોઈ દગાબાજ ટુકો પોતાની રિવૉલ્વર બ્લૉન્ડી તરફ તાકી ધડાધડ ગોળીઓ છોડવા ઘોડો ખેંચે છે, પણ ગોળી વછૂટતી નથી. બ્લૉન્ડીએ તેની પિસ્તોલમાંથી ગોળીઓ કાઢી લીધી હતી!  હવે ટુકોનો ચહેરો જોવા જેવો થાય છે: બ્લૉન્ડીની ક્ષમાયાચના, દયા, કરૂણા માગતી ભાવનાઓ પ્રદર્શીત કરતો ટુકો હવે હાસ્યાસ્પદ લાગે છે. અને ત્યાર પછી...

ત્યાર પછી આવતો ચિત્રપટનો અંત જોવા જેવો છે. બ્લૉન્ડી ખજાનાના બે ભાગ કરે છે. એક ભાગ પોતાના ઘોડા પર લાદે છે. બીજો ટુકો માટે કબરના ખાડામાં છોડે છે, પણ ટુકોને કબર પરના ક્રૉસ પર ઉભો રાખી, તેના ગળામાં ફાંસીનો ફંદો નાખી તેનો બીજો છેડો ઝાડ પર બાંધે છે. ત્યાર પછી તે ત્યાંથી મારતે ઘોડે નીકળી જાય છે. અહીં ટુકો તેને ગંદી ગાળો આપે છે, પણ બૅલેન્સ સંભાળીને! જો પગ ખસી જાય તો ફાંસીનો ફંદો તેનો જીવ લે. ત્રણસો-ચારસો ગજ દૂર જઈને બ્લૉન્ડી ઘોડાને રોકે છે, પાછો ફરી પોતાની રાઈફલ કાઢીને ટુકો તરફ તાકે છે. ટુકો ગભરાય છે, અને આંખ બંધ કરે છે. હવે રાઇફલમાંથી ગોળી છૂટે છે અને… ટુકોના ફાંસીના ફંદાને વિંધી, તેને ફંદામાંથી મુક્ત કરી જમીન પર જીવતો પાડે છે. ટુકો સ્વસ્થ થાય ત્યાં સુધીમાં બ્લૉન્ડી ત્યાંથી રવાના થઇ જાય છે. 

***

ફિલ્મની જાહેરાતોમાં ક્લિન્ટ ઇસ્ટવૂડને ભલે અગ્રતા અપાઈ હોય, પણ સિનેજગતમાં અને પ્રેક્ષકોમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય બની ગયો હોય તો તે હતો ટુકો - ઇલાઇ વૉલેક. ટુકોનું પાત્ર ભજવી તેમણે નાયક કરતાં પણ વધુ ફૂટેજ પ્રાપ્ત કર્યું. આવા પાત્રને પ્રતિનાયક anti hero કહેવાય છે, અને આ તેમણે એટલી કલાત્મકતાથી ભજવ્યું છે, પ્રેક્ષકો તેમની ક્રૂરતાને ધિક્કારવાને બદલે તેમના રમૂજભર્યા સંવાદોમાંથી ફૂવારાની જેમ ઉછળતા હાસ્ય રસની અખૂટ છોળોનો આનંદ માણે છે અને હસી પડે છે. ટુકોનાં કેટલાક સંવાદો પ્રેક્ષકો હજી પણ યાદ કરીને ઉચ્ચારે છે. તેનો એક નમૂનો અહીં જોઈએ.

ચિત્રપટમાં The Bad - Angel Eyesનું પાત્ર ઉપસાવ્યું છે લી વાન ક્લીફે. રાઈફલની સંગીન (bayonet) જેવું ધારદાર, ભયપ્રદ, ક્રૂર એવું આ પાત્ર છે. બૅયોનેટ એક વાર ચાલી પડે તો તે કોઇની કે કશાની શેહ નથી રાખતી એવા આ પાત્રની રક્તવાહિનીઓમાં જાણે સાપના જેવું ઠંડુ રક્ત વહેતું હોય, તેમ હૃદયમાં કશું કંપન અનુભવ્યા વગર અને લાગણીશૂન્યતાથી દમન અને અત્યાચાર કેવી રીતે કરાય તે લી વાન ક્લીફે આ ચિત્રપટમાં વાસ્તવીક કરી બતાવ્યું છે.

આ તો થયા ત્રણ મુખ્ય પાત્રો. આગળ જતાં આપણે જોઈએ છીએ અમેરિકન ગૃહયુદ્ધમાં ઘાયલ થયેલા કૅપ્ટનના પાત્રમાં આલ્ડો જ્યૂફ્રે “મદિરા એ યુદ્ધ જીતવાનું અમોઘ શસ્ત્ર છે!” કહી ગંભીર રીતે ઘવાયો હોવા છતાં યુદ્ધનું સંચાલન કરે છે; ટુકોના પાદરી ભાઇ ફાધર પાબ્લો રામીરેઝને જોઈ આપણે હેરત પામીએ કે એક માતાના ઉદરમાંથી આવી બે વિરોધાભાસી વ્યક્તિઓ કેવી રીતે જન્મી શકે! વળી દેવળમાં બન્ને ભાઈઓ વચ્ચે થતા સંવાદમાં ટુકોનો દૃષ્ટિકોણ એટલી જ વેધકતાથી રજુ કરવામાં આવ્યો છે.

આમ જોવા જઇએ તો ચિત્રપટમાં આવતા પ્રસંગોનો ક્રમ, પાત્રોનું આવવું - જવું (Fade in/fade out), સંવાદોની deliveryમાં કયા શબ્દો પર ક્યાં અને કેવી રીતે ભાર આપવો, કલાકારોનાં મુખ પર પ્રસંગોચિત પણ complex ભાવ લાવવામાં જે સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ જોઈએ તે ચિત્રપટના નિર્દેશક સર્જિયો લિયોનીએ એવી તો સંવેદનશીલતાથી દિગ્દર્શીત કર્યું છે, આ ચિત્રપટ અન્ય કોઈ વ્યક્તિ કદાચ ન કરી શકી હોત. અહીં એક વધારાની વાત કહેવી અત્યંત જરૂરી છે , અને તે છે ચિત્રપટના સંગીતની. એક અસામાન્ય રત્નને જડવા માટે અસામાન્ય મુકૂટ જ જોઈએ. બન્ને એક બીજાને એટલા પૂરક હોય કે મૂકૂટમાં જડવામાં આવેલા રત્નનો પ્રકાશ અવિરત રીતે ઝળકતો રહે. મુકૂટ જોનાર દર્શક એ પણ બોલી ઉઠે કે તેના નક્શીકામમાં આ રત્ન અનોખી રીતે જડવામાં આવ્યું છે જેથી બન્નેને જોતાં જ રહીએ! અને આ ચિત્રપટનાં રત્ન અને મુકૂટ છે તેનું દિગ્દર્શન તથા સંગીત. 

આ ચિર-સ્મરણીય અને અદ્વિતિય ચિત્રપટના સંગીતનું કલાત્મકતા સંયોજન અને નિર્દેશન મોરીકોનીના સંગીત વગર અધૂરૂં રહ્યું હોત. 

આ ફિલ્મને વિવેચકોએ શરૂઆતમાં સામાન્ય ગણીને ‘Spaghetti Western’ - ઇટાલીયનોએ અમેરિકા બહાર નિર્માણ કરેલી પણ અમેરિકાના wild westની પાર્ષ્ભુમિ દર્શાવેલ બનાવટ કહ્યું હતું. જો કે હજી પણ લોકો તેને Spaghetti Western કહે છે, પણ તે ચિરસ્મરણીય ચિત્રપટ બની ગયું છે.જો કે ફિલ્મના outdoor દૃશ્યોનું નિર્માણ મુખ્યત્વે સ્પેનમાં થયું હતું.

આ અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં ચિત્રના પ્રતિનાયક ઈલાઇ વૉલેકનું ૯૮ વર્ષની વયે અવસાન થયું. આજનો અંક તેમને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે રજુ કર્યો છે. તેમાં રજુ કરેલી ક્લિપ્સમાં ચિત્રપટના છેલ્લો દૃશ્યની ક્લિપ જિપ્સીની દૃષ્ટિએ ફિલ્મનો સર્વશ્રેષ્ઠ sequence છે. અહીં મોરીકોનીના ફિલ્મના Theme musicને મોરીકોનીના અૉર્કેસ્ટ્રામાં સંાભળ્યા વગર તેને દાદ નહિ આપી શકાય. અહીં તે રજુ કર્યું છે.

આ ચિત્રપટને સળંગ વિડિયો ઉપલબ્ધ નથી, પણ તેની ઘણી clips ઇન્ટરનેટ પર મળી રહે છે. દરેક દૃશ્ય જોવા જેવું છે!


આશા છે આજનો અંક આપને ગમશે અને ઈલાઈ વૉલેકને અપાતી અંજલિમાં આપ જોડાશો. 

Wednesday, June 18, 2014

હેમંત કુમાર (ભાગ ૨- શેષ) : 'તુમ્હારા ઇન્તઝાર હૈ!'

હેમંતકુમાર તેમના અભ્યાસ કાળમાં એન્જીનીયરીંગ કૉલેજમાં દાખલ થયા હતા. સંગીતના શોખના કારણે તેમણે ઇજનેરીનો અભ્યાસ છોડ્યો. પરમાત્માએ તેમને ભૌતિક પુલ બનાવવાનું છોડી માનવ હૃદયોને જોડવાનાં ભાવનાત્મક પુલનું નિર્માણ કરવાનું કામ સોંપ્યું હોય તેવું લાગે છે. શરૂઆતમાં તેમણે શાસ્ત્રીય સંગીતનું શિક્ષણ લીધું, પરંતુ થોડા મહિના બાદ સંગીત શિક્ષણ અધવચ્ચે મૂકીને રવીંદ્રસંગીત તથા બંગાળના આધુનિક સંગીત તરફ વળ્યા. રવીંદ્ર સંગીતમાં તેમણે ગાયેલા ગીતો બેજોડ ગણાયા. ખાસ કરીને ‘મોને રોબે કિના રોબે આમારે’, ‘પાગલા હવા, બાદલ દિને’, મન મોર મેઘેર સંગી, ઉડે ચલે દિગ્ દિગંતેર પાનેતેમના પછી અનેક ગાયકોએ ગાયા. એટલું જ નહિ, અમારી અૉફિસર્સ મેસમાં થતી પાર્ટીઓમાં બંગાળી મહિલાઓ અને અફસરો આ ગીતો શોખથી ગાતાં, અને હજી પણ ગાય છે! પણ હેમંતદા'એ જે રીતે કવિગુરૂના આ ગીત-સંગીતની ભાવનાને વ્યક્ત કરી, આ ગીત પર હેમંતદા'ની અમીટ છાપ પડી. 


હેમંતદા'એ સૌથી પહેલું હિંદી ગીત ગાયું હોય તો તે ફૈયાઝ હાશમીનું કિતના દુ:ખ ભુલાયા તુમને...! અને તેમાં સ્નેહની મધુર, મંજુલ લહેરોનો અનુભવ થાય, એટલી નરમાશથી તેની પંક્તિઓ ગાઇ.

હેમંતદા’ના સમકાલિન ગાયકો હતા જગમોહન અને ધનંજય ભટ્ટાચાર્ય (જેમણે ‘યાત્રિક’માં ‘તુ ખોજતા હૈ જીસકો, બસતી હૈ યાદ મનમેં/વહ સાંવરા સલોના રહતા હૈ તેરે મનમેં’ ગાયું હતું) જેવા ગાયકો. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં જેમ Romantic Period હતો, તેવો તે સમયે બંગાળમાં રોમૅન્ટીક, પ્રેમ ગીતોનો યુગ હતો. આ ગીતોની રજુઆતની શૈલીમાં જગમોહન અને હેમંતદા’ બન્નેએ જુદા જુદા માર્ગ અપનાવ્યા. બન્નેએ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં તેમની આગવી ભાત પાડી પણ પ્રતિભાની વાત કરીએ તો હેમંતદા' અંગ્રેજીમાં કહીએ તો head and shoulder - મુઠ્ઠીભર ઊંચા નીકળ્યા. 

હેમંતદા’એ હિંદી ફિલ્મોમાં ગીતો ગાયા અને લોકોના હોઠે રમવા લાગ્યા! તેમણે ફિલ્મ અનારકલીમાં ગાયેલી બાગેશ્રી ‘જાગ દર્દે ઇશ્ક જાગ/દિલકો બેકરાર કર’ પણ એવું ગીત છે, કોઇ તેને કદી ભુલી શક્યું નથી. તેમનો forté હતો ઉર્દુ શાયરોની આર્દ્રતાભરી ગઝલ પેશ કરવાનો. અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે તેમણે ગાયેલું ‘પત્થરકી તરહ હો દિલ જીસકા‘ તો આપે સાંભળ્યું જ હશે. પણ ત્યાર બાદ તેમણે ગાયેલ ‘જાને વો કૈસે લોગ થે..‘ એવી હૃદયસ્પર્શી ગઝલ હતી, રસિકો ઘણી વાર વિમાસણમાં પડતા કે ફિલ્મ "પ્યાસા"ની સફળતાનું રહસ્ય હેમંતદા’એ ગાયેલી આ ગઝલ, સચીન દેવ બર્મનનું સંગીત, ગુરૂ દત્તના અભિનયને લીધે કે પછી કવિની કરૂણાંતિકા-કથા હતું! જો કે "પ્યાસા"ની સફળતા પાછળની હકીકત તો એ જ ગણાય કે આ બધા કલાકારો-સર્જકોએ તેના સર્જનમાં પોતાની કલાત્મકતા, ભાવનાત્મક ઐક્યતાનું તેમાં સહ-સિંચન કર્યું હતું, તેથી તે હિંદી ફિલ્મ સૃષ્ટિમાં સિમાચિહ્ન બની ગઈ. ત્યાર પછી હેમંતદા’એ ગાયેલી તુમ પુકાર લો, તુમ્હારા ઇન્તઝાર હૈ’, હજી પણ શ્રોતાને તેના સ્નેહ જગતમાં લઇ જાય છે. છેલ્લા અંતરામાં તેઓ એવી હળવાશથી કહે છે, ‘મુખ્તસરસી બાત હૈ, તુમસે પ્યાર હૈ..’ સાંભળીને કોઇ પણ યુવતિના કાનમાં આ પંક્તિ ગણગણનાર યુવાનના પ્રેમનો સ્વીકાર કરી લે! આ જ ભાવમાં તેમણે ગાયેલું 'યહ નયન ડરે ડરે હુવે' યાદ છે?' કેવી હળવાશથી તેઓ જાણે ચોરી છુપીથી મળવા આવેલી તેની પ્રેયસીને આ વાત ન કહેતા હોય! જિપ્સીને તેની કિશોરાવસ્થાની મૂઢ ગણાય તેવી મુગ્ધતામાં સાંભળેલ તેમનું ગીત 'મૈં સાઝ બજાઉં, તુમ ગાઓ!' તેની સ્મૃતિમાંથી હઠતું નથી!  

હેમંતદા"એ સંગીતકાર તરીકે baton સંભાળ્યો, ત્યારે તેમણે ‘નાગિન’ જેવી સામાન્ય કથાને એવી હિટ ફિલ્મ બનાવી કે એવું કહેવાય છે કે ફિલ્મ રિલીઝ થતાં પહેલાં જ તેનાં ગીતોની રૅકર્ડ્ઝના વેચાણમાંથી ફિલ્મનો ખર્ચ નીકળી ગયો! આ જ ચિત્રપટમાં હેમંતદા’ના સંગીત પર વૈજયન્તીમાલાએ કરેલા નૃત્યો અભૂતપૂર્વ ગણાયા. ખાસ કરીને મૈં આયી રે તેરે લિયે સારા જગ છોડકે ગીત પર કરેલા તેમનાં નૃત્યે તો ધમાલ મચાવી હતી. (અહીં વૈજયન્તીમાલાના નૃત્યની વાત કરીએ તો હેમંતદા’એ રચેલા આ ગીત બાદ તેમણે કોઇ ફિલ્મમાં ઉત્તમ નૃત્ય કર્યું હોય તો તે ‘જયુએલ થીફ’માં ‘હોઠોંપે ઐસી બાત’ હતું જેને જિપ્સી ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ગણે છે! આવાં નયનરમ્ય, કલાપૂર્ણ નૃત્યો ફરી કદી રૂપેરી પરદા પર રજુ થયા નથી.) તેમણે સંગીતબદ્ધ કરેલી ફિલ્મ 'ખામોશી'નાં ગીતોએ તો માનવીની ભાવનાઓને સૂરમય બનાવી દિધી. તેમના નિર્દેશનમાં કિશોરકુમારે ગાયેલ ગીત 'વો શામ, કુછ અજીબ થીહજી પણ 'એ' અજબ સંધ્યાને તાજી બનાવી દે છે. આવો હતો હેમંતદા'નો જાદુ! તેમને પ્રત્યક્ષ સાંભળવાનો જેમણે લહાવો લીધો છે તેઓ જેટલી તેમના ગીતોના આસ્વાદથી અભિભૂત થયા એટલા જ તેમની વિનમ્રતાથી ગદ્ગદ્ થયા છે. 

હેમંતદા'ના ગીતો આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ. આજે તેમની વાતચીત પણ સાંભળીશું. આપણા લોકપ્રિય સાહિત્યકાર શ્રી. રજનીકુમાર પંડ્યાએ હેમંતદા'ની મુલાકાત લીધી હતી તે અહીં રજુ કરી છે. મુલાકાતની અૉડિયો ટેપ વાપરવાની રજા આપવા માટે જિપ્સી શ્રી. રજનીકુમારનો આભાર માને છે.


હેમંતદા’ના સંગીતની શી વાત કરીએ! આવા પ્રતિભાવાન ગાયક અને સંગીતકારના સંગીતને આપણે માણી શક્યા, અને વર્ષો સુધી માણી શકીશું તેને આપણું સદ્ભાગ્ય જ ગણીશું. જતાં જતાં આજે તેમનું થોડું જાણીતું - વધુ અજાણ્યું 'સોળે સજ્યા શણગાર'માંનું ગુજરાતી ગીત  સંાભળીશું.