દેશનું ભવિતવ્ય દેશની જનતાના હાથમાં હોય છે. કમનસીબે લાંબા સમય સુધી તેમને પોતાની શક્તિનો ખ્યાલ નથી હોતો. જ્યારે થાય છે ત્યારે તેમનું એક સામુહિક કૃત્ય આખા દેશનો ઇતિહાસ બદલૌ નાખે છે. ફ્રાંસમાં બૅસ્તીયના કિલ્લા પરના હુમલાએ ક્રાન્તિ સર્જી; ડીસેમ્બર ૧૭૭૩માં બૉસ્ટન બંદરમાં ચ્હાની પેટીઓ દરિયામાં ફેંકીને જનતાએ વસાહતવાદનો નાશ કરી અમેરિકન રાષ્ટ્ર શ્થાપ્યું. કેટલીક વાર એક જ વ્યક્તિના એક જ કૃત્યથી આખો દેશ વિનાશના ખાડામાં ગરક થવા લાગે છે, જેમ અમીચંદે કર્યું. કોઇ વાર એક વ્યક્તિએ ક્રોધમાં આવીને કરેલું અવિચારી અને કસમયનું કામ દેશનો ઇતિહાસ બદલી શકે છે. મારો નિર્દેશ ૨૪મી માર્ચ ૧૮૫૭ તરફ છે. આ તારીખની તવારિખનો સર્જક હતો મંગલ પાંડે.
ડલહાઉસીની ખાલસા પદ્ધતિને કારણે ભારતના દેશી રાજ્યોએ એકી સાથે યુદ્ધ છેડવાની યોજના બનાવી હતી. તારીખ નક્કી કરી હતી ૧૦મી મે ૧૮૫૭. મંગલ પાંડેએ જામગરી ચાંપી દોઢ મહિના પહેલાં. નાનાસાહેબ, બેની માધવ, બાબુ કુંવરસિંહ, રાણી લક્ષ્મીબાઇ, અવધનાં બેગમ હઝરત મહલ તથા તેમના સરદારો અને ભાયાતો પોતાની સેનાઓ અને રણનીતિને અંતિમ સ્વરૂપ આપે, તે પહેલાં સેંકડો માઇલ દૂર, બૅરેકપુરમાં બળવો ફાટી નીકળ્યો. ખબર પહોંચતાં દેશના મુખ્ય કેન્ટોનમેન્ટમાં આવેલી સૈનિક ટુકડીઓ બળવામાં સામેલ થઇ ગઇ. ન કોઇ તેમના નેતા હતા, ન કોઇ ઉદ્દૈશ. બધા એક જ વસ્તુ જાણતા હતા: ભારતના શહેનશાહ બહાદુરશાહ હતા. તેમના લીલા ઝંડા નીચે, તેમના નેતૃત્વ નીચે લડવું. દિશાહિન બળવાખોર સૈનિકોની ટુકડીઓ દિલ્લી જવા નીકળી તો કેટલીક લખનૌ, મેરઠ કે કાનપુર, જ્યાં મોટા ભાગની દેશી સેનાઓ મોજુદ હતી. નેતા વગરના સૈનિકોએ આચરેલા ઝનુની કૃત્યોમાં નિર્દોષ અંગ્રેજ સ્ત્રી-પુરુષ અને બાળકોની હત્યા થઇ. બીબીઘર, સતિચૌરા ઘાટની કતલનો બદલો લેવા અંગ્રેજ સેના હૅવલૉક અને નીલ જેવા અફસરો નીચે નીકળી હતી. રસ્તામાં પડતા ગામોમાંથી શંકા પર હજારો ભારતીયોને પકડી ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડના કિનારે ઉગેલા વૃક્ષો પર ફાંસીએ લટકાવી દીધ. “ઘાઘરા પલ્ટન”ના નામે ઓળખાતી કિલ્ટ પહેરેલી સ્કૉટીશ સેના મન ફાવે તેમ ગોળીબાર કરતી હતી. એક જૉક સૈનિકે તો પોતાની રોજનિશીમાં લખ્યું હતું કે “I was bored, so I peppered a few niggers along the road...”
દાનાપુરની બ્રિગેડમાં અફવાઓએ જોર પકડ્યું હતું. હજી સુધી ત્યાં ‘બળવા’ની અસર પહોંચી નહોતી. મિલીટરીના કૅમ્પ હોય ત્યાં સદર બજાર હોય જ. અહીં દૂર-સુદૂરથી ‘બજાર ગપ’ આવે અને ત્યાંની વાત અન્યત્ર જાય.
એક સાંજે રિસાલદાર પાંડે હંમેશની જેમ મંદિર જવા નીકળ્યા. તેમણે જગતને સાથે લીધો. મંદિરમાં આરતી બાદ બાકીના ભક્તો ત્યાંથી ઘેર ગયા ત્યારે પાંડેએ જગતને પૂછ્યું, “તમે નવી રાઇફલ માટે ઇસ્યૂ થયેલા કારતુસ વિશે સાંભળ્યું છે?”
નવા કારતુસની વાત તો જંગલમાં લાગેલા દવની માફક આખા દેશમાં ફેલાઇ હતી. મંગલ પાંડેનો બનાવ આ વાતને કારણે જ તો થયો હતો!
“જી સાહેબ. હિંદુ અને મુસલમાન સૈનિકો આ કારતુસ વાપરવાની વિરૂદ્ધ છે. તેના પૅકીંગમાંનો દારૂ અને ગોળી રાઇફલની મઝલમાં ભરવા માટે પૅકીંગને દાંત વડે તોડવાની હોય છે. સુવર અને ગાયની ચરબીના પડવાળા કારતુસ મોંમાં નાખવાથી ધર્મ ભ્રષ્ટ થાય તે જગ જાહેર થઇ ગયું છે. જેણે આ કારતુસ વાપર્યો, તેને તેના પરિવાર, ગામ અને ધર્મમાંથી નિકાલ બહાર કરવામાં આવે છે. આવું ઘણા સૈનિકોની બાબતમાં થયું છે એવું સાંભળ્યું છે.”
“તમારો શો અભિપ્રાય છે?”
“અમે જે સાંભળ્યું તથા જોયું છે તે વધુ ગંભીર છે. લોકોમાં અફવા છે કે આવા ધર્મભ્રષ્ટ થયેલા લોકો માટે ખ્રિસ્તી થવા સિવાય બીજો કોઇ રસ્તો નથી રહેતો. આખા હિંદુસ્તાનને ખ્રિસ્તી દેશ બનાવવાની ચાલમાં આ નવા કારતુસ પહેલું પગલું છે, તેના વપરાશથી હજારો સૈનિકો ખ્રિસ્તી થવા મજબુર થશે, એવું લોકો કહે છે.”
“તમે કહ્યું કે તમે કંઇક જોયું પણ છે?”
“જી હા.આખા બિહાર અને અવધમાં સેંકડો પાદરીસાહેબો હાથમાં તેમનું ધર્મ પુસ્તક લઇ ચોરે ને ચૌટે ધર્મપ્રચાર કરી લોકોને ખ્રિસ્તી બનાવવામાં મંડી પડ્યા છે. ગયા રવિવારે અમે આઉટપાસ પર પટના ગયા હતા ત્યાં અમે આ સરેઆમ થતાં જોયું છે. આપણી રેજીમેન્ટ તો ઠીક, દાનાપુરની સાતમી, આઠમી અને ચાલીસમી કાળી પલ્ટનમાં આ વાતથી ઘણો અસંતોષ છે.”
“તમે કેવી રીતે જાણ્યું?”
“આઠમી કાળીમાં બૅરેકપુરની ૩૪મીનો ડીસ્ચાર્જ થયેલો જવાન તેના પિતાને મળવા આવ્યો હતો. મંગલ પાંડે એ જ પલ્ટનમાં હતો. તેણે તો એટલી હદ સુધી વાત કરી કે ૩૪મીના એક જમાદાર તથા ઘણા સિપાઇઓને ગોળીએ દીધા છે અને કેટલાકને તોપને મોઢે બાંધી ઉડાવી દીધા હતા. કલકત્તામાં પણ પાદરીઓનાં ધાડાં ઉતરી આવ્યા છે એવું એ કહેતો હતો.”
“તમારો શો મત છે?”
“સિપાઇનું કામ વિચાર કરવાનું નથી. અમારે તો ઉપરીનો હુકમ માનવાનો હોય. વિચાર તો આપ જેવા કમાંડરોએ કરી અમને તે પ્રમાણે યોગ્ય હુકમ આપવાનો હોય. હું શું કહું?”
રિસાલદાર પાંડેએ તેમના સીઓને કોઇનું નામ આપ્યા વગર આ વાતનો રિપોર્ટ આપ્યો. “આ વાતોથી જવાનોના નૈતીક બળ પર વિપરીત અસર પડે છે. આપે આ બાબતમાં વિચાર કરવો જરૂરી છે.”
આ વાતને બે દિવસ થયા હશે ત્યાં પાંચમા રિસાલાને ભાગલપુર જવાનો હુકમ મળ્યો. દાનાપુરમાં પરિવાર સાથે રહેતા સિપાઇઓને સ્ત્રી-બાળકોને વતનમાં મોકલવાની વ્યવસ્થા કરવાની સૂચના અપાઇ.
શરન, નાની અને ઉદય-જ્યોતિ રૂદ્રપુર ગયા.
Friday, March 4, 2011
Thursday, March 3, 2011
પરિક્રમા - ભાગ ૩: બિહાર ૧૮૫૭
૩.
ભરતીના દિવસે જગતપ્રતાપ પાંચમા રિસાલાના પરેડના મેદાનમાં દસ વાગ્યા પહેલાં જ પહોંચી ગયો. ભરતી માટે કેટલાય યુવાનો પોતાના ઘોડા સાથે આવી રહ્યાા હતા. એક દફેદાર તેમને એક કતારમાં ખડા રહેવાની સૂચના આપી રહ્યો હતો. નિયમ મુજબ દરેક ભાવિ રિક્રુટે ઘોડાની ડાબી બાજુએ ઉભા રહેવાનું હતું અને લગામ જમણા હાથમાં પકડવાની. યુવાનો લાઇનબંધ થયા ત્યાં સીઓ, મેડીકલ અૉફિસર તથા રિસાલદાર પાંડે તેમના ઘોડા પર સવાર થઇને ત્યાં પહોંચ્યા.
“રિસાલદાર સાહીબ, આપને ઉ ઘોરા ડેક્કા?” સીઓએ ભાંગી તુટી ભોજપુરીમાં પૂછ્યું. “મને તો એ કાઠી નસલનો લાગે છે.”
“જી સાહેબ. આપનું નિરીક્ષણ સહી છે. આ ઘોડાના કાન તેની નસલની સાક્ષી પૂરે છે. બન્ને કાનની ટોચ એકબીજાને અડે તે અશ્વ કાં તો મારવાડી નહિ તો કાઠી હોવો જોઇએ.” કાઠી અને મારવાડી નસલના મૂલ્યવાન ઘોડા કોઇ રાજા મહારાજાના અસ્તબલમાં જ હોય. બીજા કોઇને રાખવા પોષાય નહિ.
પહેલી ચકાસણી થઇ ઘોડાની ચાલની. બાકીના બધા ઘોડા ત્રણ માત્રાની ‘ટ્રૉટ’ કરતા હતા જ્યારે કાઠી ચાર માત્રાની રેવાલ ચાલ કરી રહ્યો હતો. બાકીના ઘોડા કરતાં અર્ધો હાથ ઉંચો આ અશ્વ સાવ જુદો તરી આવતો હતો. જેવો ઘોડો તેવો તેનો અસવાર. લગભગ છ ફીટ લાંબા, પાતળા જવાન પાસે જ્યારે સીઓ તથા પાંડે પહોંચ્યા, તેમણે પહેલો સવાલ કર્યો, “આ ઘોડો તમે ક્યાંથી લાવ્યા?”
“અમારા નાનાએ અમને અમારી બારમી વર્ષગાંઠના નિમીત્તે ભેટ આપેલો આ ઘોડો છે.”
“ક્યા અસ્તબલનો છે?”
“રીવા રાજ્યના.”
મધ્યપ્રદેશના રીવાના મહારાજા બઘેલ વંશના - જે મૂળ સૌરાષ્ટ્રના વાઘેલા પરિવારના રાજકર્તાઓ હતા. જ્યારે તેઓ મધ્યપ્રદેશમાં ગયા, તેમની પરંપરા સાથે અશ્વ પણ લઇ ગયા હતા.
દાક્તરી પરીક્ષા થઇ ગઇ. હવે સરકારી કાગળપત્રોમાં નોંધણી શરૂ થઇ.
નામ: જગતસિંહ, વલ્દ ઉદયસિંહ”
વય: ૧૭ વર્ષ.
ગામ: બલ્લીયા”
કારકૂને લખ્યું, “બલ્લીઆ, અવધ.”
વારસ: શરન રાની,પત્ની.
રિસાલદાર સાહેબે મૅજીસ્ટ્રેટનું ફારસીમાં લખેલા પ્રમાણપત્રો વાંચ્યા. સહી-સિક્કા બરાબર હતા તેની તસદીક કરી અને બધા દસ્તાવેજ મુન્શી - રેજીમેન્ટલ કારકૂનને આપ્યા..
રિક્રૂટ જગતસિંહની નીમણૂંક રિસાલદાર પાંડેની ટ્રૂપમાં થઇ.
*********
સમય સૂર્યની પરિક્રમા પ્રમાણે વહે છે. મનુષ્ય માટે સમય અને અવકાશ પરિસ્થિતિ-સંબંધીત હોય છે. કોઇક માટે તે એટલી ધીમી ગતિએ વહે છે, તેની એક એક ક્ષણ તેને અસહ્ય લાગે છે. જાણે ઘડીયાળની સોય અટકી ગઇ. આનંદના વર્ષો ક્ષણમાં વિતી ગયા હોય તેવું લાગે છે.
જગતને તેના જીવનમાં વર્ષની છએ ઋતુઓની ઝાંખી જોવા મળી. કેટલીક વાર તો બે ઋતુઓનું દર્શન એકી સાથે થયું. શરદના હિમ-શીત વાયરામાં વસંતનો આવિર્ભાવ જોવા મળ્યો. હેમંતની મીઠી શીતલતામાં કોઇ વાર ગ્રીષ્મની ભિષણ ઉષ્ણતા ભાસી. પિતૃગૃહ છોડ્યાને પાંચ વર્ષના વહાણાં વાયા હતા. આ પાંચ વર્ષ તેના જીવનમાં કેટલી વાતો બની ગઇ!
રઘુરાજપુરથી નીકળી તે પશ્ચિમમાં ગંગા કિનારે આવેલા બક્સર શહેરમાં ગયો. આખા પ્રવાસ દરમિયાન તેણે આગળ શું કરવું તેનો વિચાર કર્યો. રાતે શિવમંદિરમાં બેસી નિર્ણય કર્યો. પહેલાં તો રહેવા માટે નાનું સરખું કેમ ન હોય, મકાન લેવું જોઇશે, જ્યાં તે શરનને લાવી શકે. બીજો નિર્ણય કર્યો આવક વિશે. તે આત્મનિર્ભરતામાં માનતો હતો. જ્યારે જ્યારે તે પટના જતો, દાનાપુર કૅન્ટોનમેન્ટમાં પોલો રમવા અવશ્ય જતો. ત્યાં પાંચમા રિસાલાની પરેડ જોવા મળતી. તેમના સવારોનો લાલ અચકન, સફેદ ઝાલરની કૉલર, લોખંડની જાળીવાળા ખભા પરના એપૉલેટ, ઘેરી નીલી પાટલૂન, સફેદ સાફો અને ઘૂંટણ સુધીના બૂટનો ગણવેશ તેને ગમ્યો હતો, પણ તેમની કોઇ વાત તેને ગમી હોય તો તે હતી તેનો અશ્વપ્રેમ! અહીં તે તેના 'મેઘ' સાથે રહી શકશે! તેણે રિસાલામાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું.
(Painting of Bengal Irregular Cavalry: Image courtesy google images)
દિવાન ગૌરી પ્રસાદ માથુર પાસે તેને બે વિષયોમાં અગત્યની કેળવણી મળી હતી: યોજના અને નિર્ણય. કોઇ કામ કરવું હોય તો તેની પૂર્વ યોજના કરવી. ધ્યેય નક્કી કર્યું હોય તો તેની પ્રાપ્તિ માટે યોજના કરવી સરળ બને છે. જો ધ્યેય જ સાફ ન હોય તો યોજના શાની કરવાની હોય? યોજનામાં સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખી, સમય, પ્રાપ્ય સાધન અને તેનો સમજદારીપૂર્વક વિનિમય અને ઇસ્તેમાલ કરવાથી ધ્યેયપ્રાપ્તિની શક્યતા વધી જાય છે. પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પોતાનાં સાધનો અને જ્ઞાનનું ઊંડાણ પ્રતિસ્પર્ધીથી છુપાવવું અને તેનો અણીના સમયના શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરવો તેમાં શાણપણ છે, તેના પર દિવાને ખાસ ભાર આપ્યો હતો. માતા પિતા પાસેથી વચનબદ્ધતા, નમ્રતા અને સિદ્ધાંતોનું પાલન તેના જહેનમાં પૂરા ઉતર્યા હતા. રાજવી ઘરાણાનો હતો તેથી કે પૂર્વ જન્મના સંસ્કાર, નિડરતા અને નેતૃત્વ ભારોભાર ભર્યા હતા. તેથી જ તો નવ માનવોની હત્યા કરી ચૂકેલા શ્વાપદનો શિકાર એકલા હાથે કરી શક્યો હતો. અને નિર્ણયની બાબતમાં તો સમજી ગયો હતો કે એક વાર નિર્ણય લીધા પછી તેની સિદ્ધતા માટે એકાગ્રતાપૂર્વક કાર્ય કરવું.
ગંગા કિનારે આવેલા બલ્લીયા ગામમાં તેની દાઇમા રહેતી હતી. તે તેમને નાની કહીને બોલાવતો. નાની જ્યોતિદેવીની દાઇ હતી, અને તેમની સાથે જ રહી હતી. લગ્ન પછી પણ તે તેમની સાથે રઘુરાજપુર આવી અને જગત તથા તેની નાની બહેન તેજેશ્વરીની સારસંભાળ રાખી. ૭૦ વર્ષની થતાં તેણે વતન જવાનું નક્કી કર્યું. “આખરી શ્વાસ મારે ગંગા કિનારે, મારા ગામમાં લેવો છે” એવું કહ્યું ત્યારે જ્યોતિદેવીએ તેમને જવા દીધા. નાનીના જવા બાદ પણ જગતે તેમની સાથે સમ્પર્ક જાળવી રાખ્યો, એટલું જ નહિ, તેમને દસ કટ્ટા જમીન અને નાનકડું મકાન લઇ આપ્યા.
જગત પહેલાં નાની પાસે ગયો અને તેમને પૂરી વાત કરી.
“બેટા, તું લગ્ન કરી વહુને અહીં મારી પાસે લઇ આવ. હું તમારૂં બન્નેનું ધ્યાન રાખીશ. તારી નાની હજી એટલી બુઢ્ઢી નથી થઇ કે તારૂં, વહુનું અને તમને થનારા બાળકોની દેખભાળ ન રાખી શકું.”
“નાની, અમે તારી પાસે આવીએ તેના કરતાં તું અમારી સાથે રહેવા આવે તો કેવું? હું રિસાલામાં ભરતી થવા જઉં છું. મારે તો હંમેશા ફરજ પર જવાનું રહેશે. તમે બધાં નજીક હશો તો હું તમને મળવા આવતો જતો રહીશ.”
નાની માની ગઇ. જગતને ખ્યાલ હતો કે કદાચ તેને શોધવા લોકો નાનીને ગામ જાય. તેણે છપરાની નજીકના રૂદ્રપુરમાં ગામની સીમમાં મકાન જોઇ રાખ્યું હતું. બાનાની રકમ પણ આપી હતી. તેણે છપરામાં થોડી વધુ જણસ વેચી બાકીની રકમ ભરી. નાનીને ઘરવખરી, જરૂરી રાચરચીલું લેવા માટે પૈસા આપી ભાગલપુર ગયો.
ગંગા નદીના કિનારે રહેવાનો આ જ ફાયદો હતો. વિશાળ ગંગા મૈયાના પટ પર મુખ્ય વાહનવ્યવહારનું સાધન નૌકાઓ હતી. કંપની સરકારની મોટી નૌકાઓમાં તેમની સેનાની અવરજવર રહેતી.
શરનનાં માતા પિતાને ખ્યાલ તો હતો જ કે રૂઢિચુસ્ત રાજપુત ખાનદાનના ઉદયપ્રતાપસિંહ કદી પણ આ લગ્ન માટે તૈયાર નહિ થાય. તેમનાં બે સંતાનોમાં દીકરો રામ અવધ મોટો અને શરન તેનાથી ચાર વર્ષ નાની. પુત્રીની ખુશીને ખાતર તેમણે લગ્ન માટે મંજુરી આપી. સાદગીથી લગ્ન કરી બીજા દિવસે તે શરનને લઇ રૂદ્રપુર ગયો. બે મહિના પત્નિ સાથે રહી તે દાનાપુર ભરતી માટે ગયો હતો.
*********
પાંચ વર્ષના અરસામાં ઘણી વાતો થઇ. રીક્રુટ ટ્રેનીંગ પૂરી થયા બાદ યુદ્ધના અભ્યાસ માટે બે મહિના બહાર રહ્યા બાદ રિસાલદાર સાહેબે શિફારસ કરી જગતના પરિવારને દાનાપુરના સદર બજારમાં રહેવાની રજા અપાવી. શરનકુમારી - હવે શરનરાની - ને બે પુત્ર થયા. મોટો ઉદય પ્રકાશ અને તેનાથી બે વર્ષ નાનો જ્યોતિ પ્રકાશ. રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણે તેમના માનદ્ દાદા થવાનું સ્વીકાર્યું. આ પાંચ વર્ષમાં જગતે નોકરીમાં ઘણી પ્રગતિ સાધી. એક તો નોકરીની શરુઆતના સતત ત્રણ વર્ષ તે દાનાપુર બ્રિગેડની ટેન્ટ-પેગીંગ સ્પર્ધામાં ચૅમ્પિયન થયો તેથી તેને લાન્સ કૉર્પોરલ - ‘એક્ટીંગ લાન્સ દફેદાર’નું પ્રમોશન મળ્યું.
ચોથા વર્ષની નોકરી દરમિયાન સપ્ટેમ્બર મહિનામાં શિકારના મોસમની શરૂઆત થઇ. હંમેશ મુજબ જગદીશપુરના રાજા બાબુ કુંવરસિંહ દાનાપુર બ્રિગેડના અફસર તથા પટનાના કમિશ્નર મિસ્ટર ટેલરને નિમંત્રણ મોકલતા. આ વર્ષે પાંચમા રિસાલાના સીઓના ખાસ મિત્ર અને બૅંગાલ લાઇટ કેવેલ્રીના કૅપ્ટન જ્યોર્જ રીડ દાનાપુરમાં રોકાયા હતા. તેઓ ઘોડેસ્વારીના દર્દી-શોખીન હતા તેથી સીઓએ તેમને શિકાર પર જવાનો આગ્રહ કર્યો. જગતસિંહને તેમના રક્ષક તરીકે નીમ્યા.
જગદીશપુર રિયાસતમાં મોટું જંગલ હતું. તેમાં બાબુ કુંવરસિંહની શિકારગાહ હતી. ત્યાં રાતવાસો કરી વહેલી સવારે લાંબા ભાલા સાથે શિકાર પાર્ટી નીકળી પડી.જંગલમાં એકાદ કલાક આંટો માર્યા બાદ શિકારી પાર્ટીની સામેથી એક ૪૦૦-૫૦૦ રતલના વજનનું, તીક્ષ્ણ દંતશૂળવાળું ડુક્કર દોડી ગયું. કંપનીની ઇંગ્લંડમાં એડીસકુમ્બમાં આવેલી અફસર ટ્રેનીંગ સ્કૂલમાંથી આવેલા નવા લેફ્ટનન્ટે શિકારના બધા શિરસ્તા તોડી ભાલાનો છુટો ઘા કર્યો. ડુક્કર ઘાયલ થયું અને જંગલમાં દોડી ગયું. શિકારીઓએ તેની પાછળ ઘોડા દોડાવ્યા. સૌથી આગળ હતા કૅપ્ટન રીડ અને તેમના રક્ષક જગતસિંહ. તેમણે શ્વાપદનું પગેરૂં બરાબર પકડ્યું હતું. જંગલની વચ્ચે નાનકડી ખુલ્લી જગ્યામાં રીડ અને જગતે ઘોડા ઉભા રાખ્યા. અચાનક રીડની ડાબી બાજુએથી ઘાયલ ડુક્કર તેમના પર ધસી ગયું. જગતે અંગ્રેજીમાં બૂમ પાડી, “Sahib, to your left..”
શિરસ્તો એવો હતો કે પહેલો ઘા મહેમાન કરે. જગત નજીક હતો છતાં તેણે કૅપ્ટનને આગાહ કર્યા. રીડનો ભાલો તેના જમણા હાથમાં હતો અને જંગલી સુવર ડાબી બાજુએ. તે રીડના અશ્વની એટલી નજીક હતું કે અંગ્રેજ પાસે ઘોડો વાળી, ભાલો મારવા જેટલો પણ સમય નહોતો. તેણે જગતને હુકમ આપ્યો, “Trooper, get him!”
જગત તૈયાર હતો. તેણે ઘોડા પરથી સીધો કુદકો સુવરની દિશામાં માર્યો, બન્ને હાથમાં પકડેલો ભાલો સીધો તેના પડખા તરફ સધાયેલો હતો. ક્ષણાર્ધમાં તેણે ભાલો સુવરના હૃદયમાં પરોવ્યો. તે જગ્યાએ જ તરફડવા લાગ્યું.
એટલામાં મુખ્ય શિકારી પાર્ટી ત્યાં પહોંચી. જગત હજી સુવર પર જ પડેલો હતો. બાબુ કુંવરસિંહે જગત તરફ જોઇ ભવાં ચડાવ્યા. શિકાર પર વાર કરવાનો તેને અધિકાર નહોતો. કેવળ મહેમાન અથવા તેમના મેજબાન, બેમાંથી એક જણ વાર કરી શકે.
જ્યૉર્જ રીડે જ્યારે વાતનો ખુલાસો કર્યો, અને જગતની શાલિનતાનો તેમને ખ્યાલ આવ્યો, તેમણે જગતને બોલાવ્યો. ભોજપુરીમાં શાબાશી આપી તેને ભેટમાં ખોસેલું મ્યાન સાથેનું નાનું ખંજર કાઢ્યું. જગદીશપુરની રાજમુદ્રા સાથેનું, સુવર્ણના નક્ષીકામ સાથેનું આ ખંજર તેમણે જગતને આપવા હાથ લાંબો કર્યો. જગતે કૅપ્ટન રીડ તરફ જોયું. તેમના હુકમ સિવાય તે કશું લઇ શકે નહિ. રીડે મસ્તક હલાવી હા કહી ત્યારે તેણે આ ભેટ સ્વીકારી. જ્યારે તે ખંજર લઇ રહ્યો હતો, કુંવરસિંહે તેની તરફ જોઇને ભોજપુરીમાં પૂછ્યું, “સ્વાર, અમને લાગે છે અમે આપને પહેલાં મળ્યા છીએ. મહારાજા રીવાને ત્યાં કે પછી રઘુરાજપુરમાં...?”
જગતે તેમની સાથે એક નાની ક્ષણ નજર ભીડાવી, સહેજ મસ્તક હલાવીને કહ્યું, “રાજાસાહેબ, અમે એક નાનકડા ગામડાનાં રહેવાસી છીએ. આપની નજીક પણ ક્યાંથી આવી શકીએ?”
કુંવરસિંહ સમજી ગયા. યુવાન કશું છુપાવવા માગે છે. સમયની નજાકત સમજી, તેમણે ડોકું હલાવ્યું. જગત તેમને સૅલ્યૂટ કરી બાકીના રક્ષક તથા સિપાઇના ટોળા તરફ જતો રહ્યો.
રેજીમેન્ટમાં પહોંચ્યા બાદ કૅપ્ટન રીડે જગતના સીઓને પૂરી વાત કરી સીઓ પાસે શિફારસ કરી: આ હોનહાર જવાન રેજીમેન્ટનું નામ ઉંચું કરશે. તેને પ્રમોશન મળવું જોઇએ.
બીજા દિવસે પરેડમાં તેના કામની સરાહના કરતાં સીઓએ તેને લાન્સ દફેદારના હોદ્દા પર તરક્કી બક્ષી.
૧૮૫૭ના વર્ષની શરૂઅાત હતી. કેન્ટોનમેન્ટમાં શાંતિ હતી. અફસર મેસમાં પાર્ટીઓ ચાલતી હતી. દેશમાં શાંતિ વર્તાતી હતી - ઉકળતા ચરૂ પરના ઠંડા દેખાતા ઢાંકણાની જેમ. પરંતુ ઉકળતો લાવા ક્યારે ચરૂ ફાડીને બહાર નીકળશે, તેનો કોઇને ખ્યાલ નહોતો.
ભરતીના દિવસે જગતપ્રતાપ પાંચમા રિસાલાના પરેડના મેદાનમાં દસ વાગ્યા પહેલાં જ પહોંચી ગયો. ભરતી માટે કેટલાય યુવાનો પોતાના ઘોડા સાથે આવી રહ્યાા હતા. એક દફેદાર તેમને એક કતારમાં ખડા રહેવાની સૂચના આપી રહ્યો હતો. નિયમ મુજબ દરેક ભાવિ રિક્રુટે ઘોડાની ડાબી બાજુએ ઉભા રહેવાનું હતું અને લગામ જમણા હાથમાં પકડવાની. યુવાનો લાઇનબંધ થયા ત્યાં સીઓ, મેડીકલ અૉફિસર તથા રિસાલદાર પાંડે તેમના ઘોડા પર સવાર થઇને ત્યાં પહોંચ્યા.
“રિસાલદાર સાહીબ, આપને ઉ ઘોરા ડેક્કા?” સીઓએ ભાંગી તુટી ભોજપુરીમાં પૂછ્યું. “મને તો એ કાઠી નસલનો લાગે છે.”
“જી સાહેબ. આપનું નિરીક્ષણ સહી છે. આ ઘોડાના કાન તેની નસલની સાક્ષી પૂરે છે. બન્ને કાનની ટોચ એકબીજાને અડે તે અશ્વ કાં તો મારવાડી નહિ તો કાઠી હોવો જોઇએ.” કાઠી અને મારવાડી નસલના મૂલ્યવાન ઘોડા કોઇ રાજા મહારાજાના અસ્તબલમાં જ હોય. બીજા કોઇને રાખવા પોષાય નહિ.
પહેલી ચકાસણી થઇ ઘોડાની ચાલની. બાકીના બધા ઘોડા ત્રણ માત્રાની ‘ટ્રૉટ’ કરતા હતા જ્યારે કાઠી ચાર માત્રાની રેવાલ ચાલ કરી રહ્યો હતો. બાકીના ઘોડા કરતાં અર્ધો હાથ ઉંચો આ અશ્વ સાવ જુદો તરી આવતો હતો. જેવો ઘોડો તેવો તેનો અસવાર. લગભગ છ ફીટ લાંબા, પાતળા જવાન પાસે જ્યારે સીઓ તથા પાંડે પહોંચ્યા, તેમણે પહેલો સવાલ કર્યો, “આ ઘોડો તમે ક્યાંથી લાવ્યા?”
“અમારા નાનાએ અમને અમારી બારમી વર્ષગાંઠના નિમીત્તે ભેટ આપેલો આ ઘોડો છે.”
“ક્યા અસ્તબલનો છે?”
“રીવા રાજ્યના.”
મધ્યપ્રદેશના રીવાના મહારાજા બઘેલ વંશના - જે મૂળ સૌરાષ્ટ્રના વાઘેલા પરિવારના રાજકર્તાઓ હતા. જ્યારે તેઓ મધ્યપ્રદેશમાં ગયા, તેમની પરંપરા સાથે અશ્વ પણ લઇ ગયા હતા.
દાક્તરી પરીક્ષા થઇ ગઇ. હવે સરકારી કાગળપત્રોમાં નોંધણી શરૂ થઇ.
નામ: જગતસિંહ, વલ્દ ઉદયસિંહ”
વય: ૧૭ વર્ષ.
ગામ: બલ્લીયા”
કારકૂને લખ્યું, “બલ્લીઆ, અવધ.”
વારસ: શરન રાની,પત્ની.
રિસાલદાર સાહેબે મૅજીસ્ટ્રેટનું ફારસીમાં લખેલા પ્રમાણપત્રો વાંચ્યા. સહી-સિક્કા બરાબર હતા તેની તસદીક કરી અને બધા દસ્તાવેજ મુન્શી - રેજીમેન્ટલ કારકૂનને આપ્યા..
રિક્રૂટ જગતસિંહની નીમણૂંક રિસાલદાર પાંડેની ટ્રૂપમાં થઇ.
*********
સમય સૂર્યની પરિક્રમા પ્રમાણે વહે છે. મનુષ્ય માટે સમય અને અવકાશ પરિસ્થિતિ-સંબંધીત હોય છે. કોઇક માટે તે એટલી ધીમી ગતિએ વહે છે, તેની એક એક ક્ષણ તેને અસહ્ય લાગે છે. જાણે ઘડીયાળની સોય અટકી ગઇ. આનંદના વર્ષો ક્ષણમાં વિતી ગયા હોય તેવું લાગે છે.
જગતને તેના જીવનમાં વર્ષની છએ ઋતુઓની ઝાંખી જોવા મળી. કેટલીક વાર તો બે ઋતુઓનું દર્શન એકી સાથે થયું. શરદના હિમ-શીત વાયરામાં વસંતનો આવિર્ભાવ જોવા મળ્યો. હેમંતની મીઠી શીતલતામાં કોઇ વાર ગ્રીષ્મની ભિષણ ઉષ્ણતા ભાસી. પિતૃગૃહ છોડ્યાને પાંચ વર્ષના વહાણાં વાયા હતા. આ પાંચ વર્ષ તેના જીવનમાં કેટલી વાતો બની ગઇ!
રઘુરાજપુરથી નીકળી તે પશ્ચિમમાં ગંગા કિનારે આવેલા બક્સર શહેરમાં ગયો. આખા પ્રવાસ દરમિયાન તેણે આગળ શું કરવું તેનો વિચાર કર્યો. રાતે શિવમંદિરમાં બેસી નિર્ણય કર્યો. પહેલાં તો રહેવા માટે નાનું સરખું કેમ ન હોય, મકાન લેવું જોઇશે, જ્યાં તે શરનને લાવી શકે. બીજો નિર્ણય કર્યો આવક વિશે. તે આત્મનિર્ભરતામાં માનતો હતો. જ્યારે જ્યારે તે પટના જતો, દાનાપુર કૅન્ટોનમેન્ટમાં પોલો રમવા અવશ્ય જતો. ત્યાં પાંચમા રિસાલાની પરેડ જોવા મળતી. તેમના સવારોનો લાલ અચકન, સફેદ ઝાલરની કૉલર, લોખંડની જાળીવાળા ખભા પરના એપૉલેટ, ઘેરી નીલી પાટલૂન, સફેદ સાફો અને ઘૂંટણ સુધીના બૂટનો ગણવેશ તેને ગમ્યો હતો, પણ તેમની કોઇ વાત તેને ગમી હોય તો તે હતી તેનો અશ્વપ્રેમ! અહીં તે તેના 'મેઘ' સાથે રહી શકશે! તેણે રિસાલામાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું.
(Painting of Bengal Irregular Cavalry: Image courtesy google images)
દિવાન ગૌરી પ્રસાદ માથુર પાસે તેને બે વિષયોમાં અગત્યની કેળવણી મળી હતી: યોજના અને નિર્ણય. કોઇ કામ કરવું હોય તો તેની પૂર્વ યોજના કરવી. ધ્યેય નક્કી કર્યું હોય તો તેની પ્રાપ્તિ માટે યોજના કરવી સરળ બને છે. જો ધ્યેય જ સાફ ન હોય તો યોજના શાની કરવાની હોય? યોજનામાં સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખી, સમય, પ્રાપ્ય સાધન અને તેનો સમજદારીપૂર્વક વિનિમય અને ઇસ્તેમાલ કરવાથી ધ્યેયપ્રાપ્તિની શક્યતા વધી જાય છે. પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પોતાનાં સાધનો અને જ્ઞાનનું ઊંડાણ પ્રતિસ્પર્ધીથી છુપાવવું અને તેનો અણીના સમયના શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરવો તેમાં શાણપણ છે, તેના પર દિવાને ખાસ ભાર આપ્યો હતો. માતા પિતા પાસેથી વચનબદ્ધતા, નમ્રતા અને સિદ્ધાંતોનું પાલન તેના જહેનમાં પૂરા ઉતર્યા હતા. રાજવી ઘરાણાનો હતો તેથી કે પૂર્વ જન્મના સંસ્કાર, નિડરતા અને નેતૃત્વ ભારોભાર ભર્યા હતા. તેથી જ તો નવ માનવોની હત્યા કરી ચૂકેલા શ્વાપદનો શિકાર એકલા હાથે કરી શક્યો હતો. અને નિર્ણયની બાબતમાં તો સમજી ગયો હતો કે એક વાર નિર્ણય લીધા પછી તેની સિદ્ધતા માટે એકાગ્રતાપૂર્વક કાર્ય કરવું.
ગંગા કિનારે આવેલા બલ્લીયા ગામમાં તેની દાઇમા રહેતી હતી. તે તેમને નાની કહીને બોલાવતો. નાની જ્યોતિદેવીની દાઇ હતી, અને તેમની સાથે જ રહી હતી. લગ્ન પછી પણ તે તેમની સાથે રઘુરાજપુર આવી અને જગત તથા તેની નાની બહેન તેજેશ્વરીની સારસંભાળ રાખી. ૭૦ વર્ષની થતાં તેણે વતન જવાનું નક્કી કર્યું. “આખરી શ્વાસ મારે ગંગા કિનારે, મારા ગામમાં લેવો છે” એવું કહ્યું ત્યારે જ્યોતિદેવીએ તેમને જવા દીધા. નાનીના જવા બાદ પણ જગતે તેમની સાથે સમ્પર્ક જાળવી રાખ્યો, એટલું જ નહિ, તેમને દસ કટ્ટા જમીન અને નાનકડું મકાન લઇ આપ્યા.
જગત પહેલાં નાની પાસે ગયો અને તેમને પૂરી વાત કરી.
“બેટા, તું લગ્ન કરી વહુને અહીં મારી પાસે લઇ આવ. હું તમારૂં બન્નેનું ધ્યાન રાખીશ. તારી નાની હજી એટલી બુઢ્ઢી નથી થઇ કે તારૂં, વહુનું અને તમને થનારા બાળકોની દેખભાળ ન રાખી શકું.”
“નાની, અમે તારી પાસે આવીએ તેના કરતાં તું અમારી સાથે રહેવા આવે તો કેવું? હું રિસાલામાં ભરતી થવા જઉં છું. મારે તો હંમેશા ફરજ પર જવાનું રહેશે. તમે બધાં નજીક હશો તો હું તમને મળવા આવતો જતો રહીશ.”
નાની માની ગઇ. જગતને ખ્યાલ હતો કે કદાચ તેને શોધવા લોકો નાનીને ગામ જાય. તેણે છપરાની નજીકના રૂદ્રપુરમાં ગામની સીમમાં મકાન જોઇ રાખ્યું હતું. બાનાની રકમ પણ આપી હતી. તેણે છપરામાં થોડી વધુ જણસ વેચી બાકીની રકમ ભરી. નાનીને ઘરવખરી, જરૂરી રાચરચીલું લેવા માટે પૈસા આપી ભાગલપુર ગયો.
ગંગા નદીના કિનારે રહેવાનો આ જ ફાયદો હતો. વિશાળ ગંગા મૈયાના પટ પર મુખ્ય વાહનવ્યવહારનું સાધન નૌકાઓ હતી. કંપની સરકારની મોટી નૌકાઓમાં તેમની સેનાની અવરજવર રહેતી.
શરનનાં માતા પિતાને ખ્યાલ તો હતો જ કે રૂઢિચુસ્ત રાજપુત ખાનદાનના ઉદયપ્રતાપસિંહ કદી પણ આ લગ્ન માટે તૈયાર નહિ થાય. તેમનાં બે સંતાનોમાં દીકરો રામ અવધ મોટો અને શરન તેનાથી ચાર વર્ષ નાની. પુત્રીની ખુશીને ખાતર તેમણે લગ્ન માટે મંજુરી આપી. સાદગીથી લગ્ન કરી બીજા દિવસે તે શરનને લઇ રૂદ્રપુર ગયો. બે મહિના પત્નિ સાથે રહી તે દાનાપુર ભરતી માટે ગયો હતો.
*********
પાંચ વર્ષના અરસામાં ઘણી વાતો થઇ. રીક્રુટ ટ્રેનીંગ પૂરી થયા બાદ યુદ્ધના અભ્યાસ માટે બે મહિના બહાર રહ્યા બાદ રિસાલદાર સાહેબે શિફારસ કરી જગતના પરિવારને દાનાપુરના સદર બજારમાં રહેવાની રજા અપાવી. શરનકુમારી - હવે શરનરાની - ને બે પુત્ર થયા. મોટો ઉદય પ્રકાશ અને તેનાથી બે વર્ષ નાનો જ્યોતિ પ્રકાશ. રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણે તેમના માનદ્ દાદા થવાનું સ્વીકાર્યું. આ પાંચ વર્ષમાં જગતે નોકરીમાં ઘણી પ્રગતિ સાધી. એક તો નોકરીની શરુઆતના સતત ત્રણ વર્ષ તે દાનાપુર બ્રિગેડની ટેન્ટ-પેગીંગ સ્પર્ધામાં ચૅમ્પિયન થયો તેથી તેને લાન્સ કૉર્પોરલ - ‘એક્ટીંગ લાન્સ દફેદાર’નું પ્રમોશન મળ્યું.
ચોથા વર્ષની નોકરી દરમિયાન સપ્ટેમ્બર મહિનામાં શિકારના મોસમની શરૂઆત થઇ. હંમેશ મુજબ જગદીશપુરના રાજા બાબુ કુંવરસિંહ દાનાપુર બ્રિગેડના અફસર તથા પટનાના કમિશ્નર મિસ્ટર ટેલરને નિમંત્રણ મોકલતા. આ વર્ષે પાંચમા રિસાલાના સીઓના ખાસ મિત્ર અને બૅંગાલ લાઇટ કેવેલ્રીના કૅપ્ટન જ્યોર્જ રીડ દાનાપુરમાં રોકાયા હતા. તેઓ ઘોડેસ્વારીના દર્દી-શોખીન હતા તેથી સીઓએ તેમને શિકાર પર જવાનો આગ્રહ કર્યો. જગતસિંહને તેમના રક્ષક તરીકે નીમ્યા.
જગદીશપુર રિયાસતમાં મોટું જંગલ હતું. તેમાં બાબુ કુંવરસિંહની શિકારગાહ હતી. ત્યાં રાતવાસો કરી વહેલી સવારે લાંબા ભાલા સાથે શિકાર પાર્ટી નીકળી પડી.જંગલમાં એકાદ કલાક આંટો માર્યા બાદ શિકારી પાર્ટીની સામેથી એક ૪૦૦-૫૦૦ રતલના વજનનું, તીક્ષ્ણ દંતશૂળવાળું ડુક્કર દોડી ગયું. કંપનીની ઇંગ્લંડમાં એડીસકુમ્બમાં આવેલી અફસર ટ્રેનીંગ સ્કૂલમાંથી આવેલા નવા લેફ્ટનન્ટે શિકારના બધા શિરસ્તા તોડી ભાલાનો છુટો ઘા કર્યો. ડુક્કર ઘાયલ થયું અને જંગલમાં દોડી ગયું. શિકારીઓએ તેની પાછળ ઘોડા દોડાવ્યા. સૌથી આગળ હતા કૅપ્ટન રીડ અને તેમના રક્ષક જગતસિંહ. તેમણે શ્વાપદનું પગેરૂં બરાબર પકડ્યું હતું. જંગલની વચ્ચે નાનકડી ખુલ્લી જગ્યામાં રીડ અને જગતે ઘોડા ઉભા રાખ્યા. અચાનક રીડની ડાબી બાજુએથી ઘાયલ ડુક્કર તેમના પર ધસી ગયું. જગતે અંગ્રેજીમાં બૂમ પાડી, “Sahib, to your left..”
શિરસ્તો એવો હતો કે પહેલો ઘા મહેમાન કરે. જગત નજીક હતો છતાં તેણે કૅપ્ટનને આગાહ કર્યા. રીડનો ભાલો તેના જમણા હાથમાં હતો અને જંગલી સુવર ડાબી બાજુએ. તે રીડના અશ્વની એટલી નજીક હતું કે અંગ્રેજ પાસે ઘોડો વાળી, ભાલો મારવા જેટલો પણ સમય નહોતો. તેણે જગતને હુકમ આપ્યો, “Trooper, get him!”
જગત તૈયાર હતો. તેણે ઘોડા પરથી સીધો કુદકો સુવરની દિશામાં માર્યો, બન્ને હાથમાં પકડેલો ભાલો સીધો તેના પડખા તરફ સધાયેલો હતો. ક્ષણાર્ધમાં તેણે ભાલો સુવરના હૃદયમાં પરોવ્યો. તે જગ્યાએ જ તરફડવા લાગ્યું.
એટલામાં મુખ્ય શિકારી પાર્ટી ત્યાં પહોંચી. જગત હજી સુવર પર જ પડેલો હતો. બાબુ કુંવરસિંહે જગત તરફ જોઇ ભવાં ચડાવ્યા. શિકાર પર વાર કરવાનો તેને અધિકાર નહોતો. કેવળ મહેમાન અથવા તેમના મેજબાન, બેમાંથી એક જણ વાર કરી શકે.
જ્યૉર્જ રીડે જ્યારે વાતનો ખુલાસો કર્યો, અને જગતની શાલિનતાનો તેમને ખ્યાલ આવ્યો, તેમણે જગતને બોલાવ્યો. ભોજપુરીમાં શાબાશી આપી તેને ભેટમાં ખોસેલું મ્યાન સાથેનું નાનું ખંજર કાઢ્યું. જગદીશપુરની રાજમુદ્રા સાથેનું, સુવર્ણના નક્ષીકામ સાથેનું આ ખંજર તેમણે જગતને આપવા હાથ લાંબો કર્યો. જગતે કૅપ્ટન રીડ તરફ જોયું. તેમના હુકમ સિવાય તે કશું લઇ શકે નહિ. રીડે મસ્તક હલાવી હા કહી ત્યારે તેણે આ ભેટ સ્વીકારી. જ્યારે તે ખંજર લઇ રહ્યો હતો, કુંવરસિંહે તેની તરફ જોઇને ભોજપુરીમાં પૂછ્યું, “સ્વાર, અમને લાગે છે અમે આપને પહેલાં મળ્યા છીએ. મહારાજા રીવાને ત્યાં કે પછી રઘુરાજપુરમાં...?”
જગતે તેમની સાથે એક નાની ક્ષણ નજર ભીડાવી, સહેજ મસ્તક હલાવીને કહ્યું, “રાજાસાહેબ, અમે એક નાનકડા ગામડાનાં રહેવાસી છીએ. આપની નજીક પણ ક્યાંથી આવી શકીએ?”
કુંવરસિંહ સમજી ગયા. યુવાન કશું છુપાવવા માગે છે. સમયની નજાકત સમજી, તેમણે ડોકું હલાવ્યું. જગત તેમને સૅલ્યૂટ કરી બાકીના રક્ષક તથા સિપાઇના ટોળા તરફ જતો રહ્યો.
રેજીમેન્ટમાં પહોંચ્યા બાદ કૅપ્ટન રીડે જગતના સીઓને પૂરી વાત કરી સીઓ પાસે શિફારસ કરી: આ હોનહાર જવાન રેજીમેન્ટનું નામ ઉંચું કરશે. તેને પ્રમોશન મળવું જોઇએ.
બીજા દિવસે પરેડમાં તેના કામની સરાહના કરતાં સીઓએ તેને લાન્સ દફેદારના હોદ્દા પર તરક્કી બક્ષી.
૧૮૫૭ના વર્ષની શરૂઅાત હતી. કેન્ટોનમેન્ટમાં શાંતિ હતી. અફસર મેસમાં પાર્ટીઓ ચાલતી હતી. દેશમાં શાંતિ વર્તાતી હતી - ઉકળતા ચરૂ પરના ઠંડા દેખાતા ઢાંકણાની જેમ. પરંતુ ઉકળતો લાવા ક્યારે ચરૂ ફાડીને બહાર નીકળશે, તેનો કોઇને ખ્યાલ નહોતો.
પરિક્રમા: રઘુરાજપુરનો જગતપ્રતાપસિંહ
૨.
રઘુરાજપુરની નાનકડી રિયાસત બિહારના શહાબાદ જીલ્લામાં શાહજહાંના સમયથી સ્થપાઇ હતી. બાદશાહે બાબુ કુંવરસિંહના પૂર્વજોને જગદીશપુરની તથા તેમના મિત્ર ઉદયપ્રતાપસિંહના પૂર્વજોને રઘુરાજપુરની જાગીર કાયમી ધોરણે બક્ષી હતી.
જગતપ્રતાપસિંહ હાલના જાગીરદારનો મોટો પુત્ર અને વારસ હતો. ૧૭ વર્ષનો થયો ત્યારે આખું જગત તેના કદમોમાં હોય તેવું સૌને લાગતું હતું. ચાર વર્ષનો થયો ત્યારથી ઘોડેસ્વારી શરૂ કરી. બાર વર્ષનો થતાં સુધીમાં એટલી કાબેલિયત મેળવી, ભોજપુરના જમીનદારોની ટીમના સભ્ય તરીકે દાનાપુર કેન્ટોનમેન્ટના અંગ્રેજ અફસરોની ટીમ સામે તેણે આખરી ચક્કરમાં વિજયી ગોલ કર્યો હતો. તેના નાના રિવા રાજ્યના મોટા ભાયાત હતા, તેમણે ઇનામ તરીકે જાતિવંત ઘોડો ઇનામમાં આપ્યો. પંદર વર્ષનો હતો ત્યારે તેમની રિયાસતમાં એક આદમખોર ચિત્તાએ આતંક મચાવ્યો હતો. જગતે તેની જ ચાલનો અવલંબ કરી તેને ઠાર કર્યો હતો. પિતાની જાગીરમાં તેમના ખેડૂત તથા પાટીદારો સાથે સમ્પર્કમાં રહી તેમની સુખાકારીના ખબર પૂછતો. તેમના દિવાન પાસે બેસી આવક-જાવકના હિસાબની સાથે તેમની પાસેથી રાજભાષા ફારસીનો તથા અંગ્રેજીનો અભ્યાસ પણ કર્યો. શ્રીમંત રાજઘરાણામાંથી તેના માટે માગાં આવવા લાગ્યા હતા. પણ વિધિલિખીત કંઇ અૉર હતું.
રઘુરાજપુરમાં જન્માષ્ટમી ધામધુમથી મનાવવામાં આવતી. જગતપ્રતાપની માતા જ્યોતિદેવી ‘કન્હૈયા આઠે’ માટે તેમની સાહેલીઓને બોલાવતાં. રાતના બાર વાગે કૃષ્ણ જન્મ થયા બાદ ભોજન સમારંભ અને ત્યાર બાદ બધાં ઘેર જતા. ‘ઇવેન્ટ મેનેજમેન્ટ’નું કામ જગત કરે. કાર્યક્રમમાં ભાગ લેવા આવેલા લોકોમાં સ્ત્રીઓનું ‘સેક્શન’ જુદું હોય. આ વર્ષે આવેલી સ્ત્રીઓમાં એક આકર્ષક યુવતિ તરફ તેનું ખાસ ધ્યાન ગયું. રજવાડા અને જમીનદારોની સ્ત્રીઓ જરી-ગોટાની ભારે બનારસી રેશમની સાડીઓ અને ઘરેણાંઓથી લદાયેલી હતી. તેનું ધ્યાન એક યુવતિએ ખેંચ્યું. તેણે નીલા રંગની સાદી ભાગલપુરી રેશમી સાડી પરિધાન કરી હતી. તેના ગૌર વર્ણના ચહેરા પર સ્મિત ઉભરતું તો પહેલાં તેનાં ખંજન હસી ઉઠતા. પાતળી કાયા અને ઉંચાઇ પણ વધુ નહિ. જગત તો તેને જોઇને મુગ્ધ થઇ ગયો.
કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી તેણે જ્યોતિદેવીને પૂછ્યું, “મા, ઘનઘોર નીલા વાદળાં જેવા રંગની સાડીમાં ઢંકાયેલા ચાંદ જેવા ચહેરાવાળી છોકરી કોણ હતી?”
જ્યોતિદેવી ખડખડાટ હસી પડ્યા. “આદમખોર ચિત્તાનો શિકાર કરનાર યુવાન કવિ ક્યારથી થઇ ગયો? અરે પાગલ, એ તો દિવાન ગૌરી પ્રસાદ માથુરની ભત્રીજી શરન હતી. ચાલ, એને છોડ. તેં મારી બહેનપણી રાજલક્ષ્મીની દિકરીને જોઇ? ગુલાબી સાળુ પહેર્યો હતો તે? એનો નવલખો હાર એવો ચળકતો હતો કે કોઇનું પણ ધ્યાન તેની તરફ જાય. તને તો એ એટલો પસંદ કરે છે, તું હા કહે તો કાલે જ તારાં લગ્ન તેની સાથે કરાવી દઉં!”
“મા! તમે પણ ખરા છો. હું કોની વાત કરૂં છું અને તમે વળી...” કહી તે ત્યાંથી છટકી ગયો.
માની વાતમાં એક સૂચન હતું. તેમનો પરિવાર ઉંચા રાજપૂત વંશનો હતો. શરનકુમારી કાયેથ હતી, એક ઉતરતી જાત. કાયેથ - એટલે કાયસ્થ - આમ તો ઉંચી પરંપરાની જાતિ હતી. રાજકાજમાં નિપૂણ, વિદ્વત્તા અને સાહિત્યમાં પ્રખ્યાત અને ફારસી, અંગ્રેજી તથા કાયદા કાનુનના જ્ઞાનમાં અગ્રેસર ગણાતી આ જાતિના લોકો વર્ણાશ્રમ પદ્ધતિમાં ક્ષત્રીય અને બ્રાહ્મણથી ઉતરતા ગણાતા. કેટલાક લોકો તો તેમને શુદ્ર ગણતા. જ્યોતિદેવી આ વાતથી પરિચીત હતા તેથી તેમણે તરત જ પુત્રને શરનકુમારીથી દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
બીજા દિવસે બપોરે જગત દિવાનસાહેબના ઘેર પહોંચી ગયો. દિવાન ઘરમાં નહોતા. તેણે બારણે અવાજ દેતાં શરન બહાર આવી.
“દિવાન સાહેબ ઘરમાં છે?”
“જી ના. તેઓ બહાર ગયા છે. સાંજે પાછા આવશે. આપ સાહેબ કોણ છો?”
“તેમને કહેજો જગતપ્રતાપ આવ્યા હતા.”
“જગતપ્રતાપ એટલે કોણ?”
જગતે હસીને કહ્યું, “દિવાન સાહેબ જાણે છે અમે કોણ છીએ.”
જતાં પહેલાં તેણે યુવતિને પુછ્યું, “આપ કોણ છો?”
“દિવાન સાહેબને પૂછી લેશો. તેઓ જાણે છે અમે કોણ છીએ!” અને તે ખડખડાટ હસી પડી. જગત જવા લાગ્યો ત્યારે તેણે કહ્યું, “સાંભળો, અમારૂં નામ શરન કુમારી છે, અમે દિવાન સાહેબના મોટા ભાઇનાં પુત્રી છીએ.” કહી તે અંદર નાઠી.
પ્રથમ દર્શને જગતપ્રતાપને આ છોકરી ગમી હતી. આ સંવાદ પછી તે તેના પ્રેમમાં પડી ગયો.
ત્યાર પછીના પ્રસંગો ઝડપથી બનતા ગયા. જગત જેવો યુવાન તો કોઇ પણ કન્યાને ગમે. શરનને તેની વાત કરવાની લઢણ, સરળતા અને નમ્રતા ગમી ગઇ. પરિચય બાદ તે જગતને અંતરથી ચાહવા પણ લાગી હતી. પરંતુ તે ઘણી સમજદાર યુવતિ હતી. તેને પોતાની તથા જગતની જવાબદારીનો ખ્યાલ હતો. તે જાણતી હતી કે તેમની વચ્ચે સંબંધ કોઇ કાળે શક્ય થાય તેવું નહોતું. માતા-પિતાની મરજીની વિરુદ્ધ જઇને જગત તેની સાથે લગ્ન કરે તો તેનું પરિણામ અત્યંત ગંભીર આવી શકે તેવું હતું. તે શિક્ષીત હતી. સમાજમાં પ્રવર્તતી વર્ણવ્યવસ્થા તથા જાતિભેદનો તેને અંગત અનુભવ હતો. એક રશિયન લેખકના કહેવા પ્રમાણે પક્ષી અને માછલીનાં લગ્ન અશક્ય હોય છે તેમ વર્ણવ્યવસ્થામાં કહેવાતી ઉચ્ચ અને નિમ્ન જાતિ વચ્ચેનાં લગ્ન અશક્ય ભલે ન હોય, પણ અતિકઠિન હોઇ શકે છે. તેમાં સૌથી વધુ કોઇને ભોગવવું પડતું હોય તો તે સ્ત્રીના પરિવારને. પરિણીતા પતિના સ્નેહ તથા તેના પૌરુષેયના આધારે ટકી શકે છે, પણ જો સામા પક્ષના લોકો શક્તિશાળી હોય તો તેમનું જીવન ઘણી વાર અકારૂં થઇ જતું હોય છે. સામાજીક બહિષ્કારનો સુદ્ધાં અનુભવ કરવો પડે છે. જગત સાથેનાં લગ્નનું આવું પણ પરિણામ આવી શકે છે તેનો તેને ખ્યાલ હતો. તેથી જગતપ્રતાપની ખુશીને ખાતર તેણે તેને આ બાબતમાં આગળ વધવાની મનાઇ કરી. આ ક્ષણજીવી લાગતા પ્રેમપ્રકરણ પર પડદો પાડવા તેણે ભાગલપુર પાછા જવાની તૈયારી શરૂ કરી.
જગત પર પ્રેમ હોવા છતાં શરનકુમારીએ તેને પૂરો ઓળખ્યો નહોતો.
“મને ફક્ત એટલું કહો કે આપ મારા પર સ્નેહ કરો છો. આપ મારી સાથે હશો તો હું કોઇ પણ પ્રસંગનો સામનો કરી શકીશ. આપના માતાપિતાને આ સંબંધ સામે કશી આપત્તિ નહિ હોય ને?”
“જુઓ કુંવરસાહેબ, લગ્ન થતાં દિકરીને માબાપનું ઘર છોડવું જ પડે છે, પછી તેમની મરજી પ્રમાણે દિકરીના લગ્ન થયા હોય કે ન હોય. આપ જેવા પ્રેમાળ પતિ સાથે મારે જવું પડે તેમાં તેમને કશો વાંધો નહિ આવે. મને તો આપના માતા-પિતાની ફિકર છે. મારા કારણે આપને આપનો પરિવાર ત્યજવો પડે તે મને મંજુર નથી.”
“એવી ઘડી ક્યારે પણ નહિ આવે. મને મારા માતા-પિતા પર પૂરો વિશ્વાસ છે. હું ચાહીશ કે આપ ભાગલપુર જઇને આપના માતાપિતા સાથે વાત કરી તેમની મંજુરી લેશો. હું મારા માતાપિતા સાથે વાત કરીને તેમને આપણા સંબંધ વિશે વાતચીત કરવા ભાગલપુર મોકલીશ.”
શરન ભાગલપુર જવા નીકળી. તેના ગયા બાદ જગતપ્રતાપે તેના પિતા સાથે વાત કરી. તેમણે સ્પષ્ટ ના કહી.
“ધન દોલત પાછળ દોડતી આ હલકી જ્ઞાતિની ‘કાયેથ’ છોકરી સાથે તમે...”
‘માફ કરશો, પિતાજી, આપને મારી વિનંતી છે. મારી ભાવિ પત્નિ માટે આવા અપશબ્દ નહિ વાપરો તો મહેરબાની થશે.”
“તો શું તમે તેની સાથે લગ્ન કરવાનો નિર્ણય લઇ લીધો છે, એમ?”
“જી, પિતાજી.”
“તો તમારો અમારી સાથેનો સંબંધ અહીં સમાપ્ત થાય છે. આજે, આ ઘડીથી તમે આઝાદ છો. જ્યારે જીવનની વાસ્તવિકતાનો અનુભવ થશે, વંશપરંપરાથી મળેલા વૈભવ છુટશે ત્યારે તમને ખ્યાલ આવશે તમે શું ત્યજ્યું છે. ગમે તેટલી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં હશો ત્યારે પણ તમને અહીં આવકાર નહિ મળે.”
“ઠાકુરસાહેબ, સબુર કરો,” જ્યોતિદેવી વચ્ચે પડ્યા.
“જ્યોતિદેવી, કૃપયા આપ કશું ન કહેશો,” એક ક્ષણ રોકાઇને તેમણે જગતપ્રતાપને પૂછ્યું, “તો તમારો નિર્ણય શું છે?”
જગતપ્રતાપે કહ્યું,”આપ તો આપણી પરંપરાથી વાકેફ છો. મેં શરનકુમારીને લગ્ન કરવાનું વચન આપ્યું છે, અને તે હું પાળીશ. મને તો ફક્ત આપની અનુમતિ તથા આશીર્વાદની આવશ્યકતા હતી.” કહી તે પોતાના કમરા તરફ ગયો. ઉદયપ્રતાપસિંહ ક્રોધમાં આવ્યા અને કમરાની બહાર ચાલ્યા ગયા.
જગતે પોતાના કક્ષમાંથી પોતાની અંગત વસ્તુઓ લીધી, જે તેને તેના નાના-નાની તથા મામાઓ પાસેથી તેના જન્મદિવસ તથા અન્ય પ્રસંગોએ ભેટમાં મળી હતી. આ હતા સુવર્ણના આભુષણ તથા કેટલાક સિક્કા. પહેરેલાં કપડાં સિવાય પિતાએ આપેલ એક પણ વસ્તુ ન લીધી. માતા પાસે જઇ તેમનાં ચરણોને સ્પર્શ કરી આખરી આલિંગન કર્યું અને ત્યાંથી તે સીધો ઘોડારમાં ગયો. તેના નાનાએ તેને બક્ષીશમાં આપેલ અશ્વ પલાણ્યો અને ચાલી નીકળ્યો. જ્યોતિદેવી તો આ બધું જોતાં જ રહી ગયા. તેઓ દિંગ્મૂઢ થઇને લગભગ અર્ધમૂર્છીત અવસ્થામાં એક કઠપુતળીની જેમ સ્તબ્ધ હાલતમાં થીજી ગયા.
ઠાકુરસાહેબે જ્યારે જગતના ઘોડાના ડાબલા સાંભળ્યા તેઓ બહાર નીકળ્યા. દિકરાને પૂર ઝડપે જતો જોઇ તે અંત:પૂરમાં ગયા. પત્નિની હાલત જોઇ તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે શું થઇ ગયું હતું. તેમના માન્યામાં ન આવ્યું કે તેમના કટુ શબ્દોની આટલી ઘેરી અસર તેમના પુત્ર પર થશે.
શબ્દ અને બાણ એક વાર નીકળ્યા પછી પાછા આવી શકતા નથી. સામા માણસને તે વાગે કે ન વાગે, તે છોડનાર પર તેના પ્રત્યાઘાત એટલી તીવ્રતાથી થતા હોય છે, તેમાંથી કળ આવવી અતિ મુશ્કેલ હોય છે. ઠાકુર ઉદયપ્રતાપસિંહને ઉંડો આઘાત લાગ્યો. પુત્ર નીકળી ગયા બાદ તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે પુત્રને જ્યારે તેમની સહાનુભુતિ અને આધારની જરૂર હતી ત્યારે તેમણે તેના પ્રત્યે અસામંજસ્ય તથા ગેરવ્યાજબી ક્રોધ દર્શાવ્યા હતા.
લોકોની નજરમાં ફક્ત એક જ વાત આવી. તેના પ્રેમની કદર કરવાને બદલે તેના માતાપિતાએ તેને ગૃહત્યાગ કરવાની ફરજ પાડી હતી. પોતાની પ્રિયતમાને ખાતર આ ઉમદા યુવાને માતાપિતા તથા ધન દોલતનો ત્યાગ કર્યો. શહાબાદ જીલ્લામાં પ્રેમને ખાતર રાજપાટ અને વૈભવનો ત્યાગ કરનારાઓની આખ્યાયિકાઓમાં એકનો વધારો થયો. આ વાતના ૭૫-૮૦ વર્ષ અગાઉ એક અંગ્રેજ ઘોડેસ્વારના પ્રેમમાં ભોજપુરની રાજકન્યાએ પરિવાર છોડ્યો હતો. આગળ જતાં આ અંગ્રેજે રાજપુતો તથા મરાઠાઓની સેનામાં સેવા બજાવવા પોતાનો અંગત રિસાલો તૈયાર કર્યો. આજે ભારતીય સેનામાં વિશીષ્ઠ સ્થાન ધરાવતો 1 Horse નામનો રિસાલો હજી પણ તેના સ્થાપક કૅપ્ટન સ્કિનરની યાદમાં “સ્કિનર્સ હૉર્સ”ના નામે ઓળખાય છે.
જગતપ્રતાપ અને શરનના પ્રેમ વિશે આવી કોઇ આખ્યાયિકા છે કે નહિ, કોઇ જાણતું નથી.
રઘુરાજપુરની નાનકડી રિયાસત બિહારના શહાબાદ જીલ્લામાં શાહજહાંના સમયથી સ્થપાઇ હતી. બાદશાહે બાબુ કુંવરસિંહના પૂર્વજોને જગદીશપુરની તથા તેમના મિત્ર ઉદયપ્રતાપસિંહના પૂર્વજોને રઘુરાજપુરની જાગીર કાયમી ધોરણે બક્ષી હતી.
જગતપ્રતાપસિંહ હાલના જાગીરદારનો મોટો પુત્ર અને વારસ હતો. ૧૭ વર્ષનો થયો ત્યારે આખું જગત તેના કદમોમાં હોય તેવું સૌને લાગતું હતું. ચાર વર્ષનો થયો ત્યારથી ઘોડેસ્વારી શરૂ કરી. બાર વર્ષનો થતાં સુધીમાં એટલી કાબેલિયત મેળવી, ભોજપુરના જમીનદારોની ટીમના સભ્ય તરીકે દાનાપુર કેન્ટોનમેન્ટના અંગ્રેજ અફસરોની ટીમ સામે તેણે આખરી ચક્કરમાં વિજયી ગોલ કર્યો હતો. તેના નાના રિવા રાજ્યના મોટા ભાયાત હતા, તેમણે ઇનામ તરીકે જાતિવંત ઘોડો ઇનામમાં આપ્યો. પંદર વર્ષનો હતો ત્યારે તેમની રિયાસતમાં એક આદમખોર ચિત્તાએ આતંક મચાવ્યો હતો. જગતે તેની જ ચાલનો અવલંબ કરી તેને ઠાર કર્યો હતો. પિતાની જાગીરમાં તેમના ખેડૂત તથા પાટીદારો સાથે સમ્પર્કમાં રહી તેમની સુખાકારીના ખબર પૂછતો. તેમના દિવાન પાસે બેસી આવક-જાવકના હિસાબની સાથે તેમની પાસેથી રાજભાષા ફારસીનો તથા અંગ્રેજીનો અભ્યાસ પણ કર્યો. શ્રીમંત રાજઘરાણામાંથી તેના માટે માગાં આવવા લાગ્યા હતા. પણ વિધિલિખીત કંઇ અૉર હતું.
રઘુરાજપુરમાં જન્માષ્ટમી ધામધુમથી મનાવવામાં આવતી. જગતપ્રતાપની માતા જ્યોતિદેવી ‘કન્હૈયા આઠે’ માટે તેમની સાહેલીઓને બોલાવતાં. રાતના બાર વાગે કૃષ્ણ જન્મ થયા બાદ ભોજન સમારંભ અને ત્યાર બાદ બધાં ઘેર જતા. ‘ઇવેન્ટ મેનેજમેન્ટ’નું કામ જગત કરે. કાર્યક્રમમાં ભાગ લેવા આવેલા લોકોમાં સ્ત્રીઓનું ‘સેક્શન’ જુદું હોય. આ વર્ષે આવેલી સ્ત્રીઓમાં એક આકર્ષક યુવતિ તરફ તેનું ખાસ ધ્યાન ગયું. રજવાડા અને જમીનદારોની સ્ત્રીઓ જરી-ગોટાની ભારે બનારસી રેશમની સાડીઓ અને ઘરેણાંઓથી લદાયેલી હતી. તેનું ધ્યાન એક યુવતિએ ખેંચ્યું. તેણે નીલા રંગની સાદી ભાગલપુરી રેશમી સાડી પરિધાન કરી હતી. તેના ગૌર વર્ણના ચહેરા પર સ્મિત ઉભરતું તો પહેલાં તેનાં ખંજન હસી ઉઠતા. પાતળી કાયા અને ઉંચાઇ પણ વધુ નહિ. જગત તો તેને જોઇને મુગ્ધ થઇ ગયો.
કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી તેણે જ્યોતિદેવીને પૂછ્યું, “મા, ઘનઘોર નીલા વાદળાં જેવા રંગની સાડીમાં ઢંકાયેલા ચાંદ જેવા ચહેરાવાળી છોકરી કોણ હતી?”
જ્યોતિદેવી ખડખડાટ હસી પડ્યા. “આદમખોર ચિત્તાનો શિકાર કરનાર યુવાન કવિ ક્યારથી થઇ ગયો? અરે પાગલ, એ તો દિવાન ગૌરી પ્રસાદ માથુરની ભત્રીજી શરન હતી. ચાલ, એને છોડ. તેં મારી બહેનપણી રાજલક્ષ્મીની દિકરીને જોઇ? ગુલાબી સાળુ પહેર્યો હતો તે? એનો નવલખો હાર એવો ચળકતો હતો કે કોઇનું પણ ધ્યાન તેની તરફ જાય. તને તો એ એટલો પસંદ કરે છે, તું હા કહે તો કાલે જ તારાં લગ્ન તેની સાથે કરાવી દઉં!”
“મા! તમે પણ ખરા છો. હું કોની વાત કરૂં છું અને તમે વળી...” કહી તે ત્યાંથી છટકી ગયો.
માની વાતમાં એક સૂચન હતું. તેમનો પરિવાર ઉંચા રાજપૂત વંશનો હતો. શરનકુમારી કાયેથ હતી, એક ઉતરતી જાત. કાયેથ - એટલે કાયસ્થ - આમ તો ઉંચી પરંપરાની જાતિ હતી. રાજકાજમાં નિપૂણ, વિદ્વત્તા અને સાહિત્યમાં પ્રખ્યાત અને ફારસી, અંગ્રેજી તથા કાયદા કાનુનના જ્ઞાનમાં અગ્રેસર ગણાતી આ જાતિના લોકો વર્ણાશ્રમ પદ્ધતિમાં ક્ષત્રીય અને બ્રાહ્મણથી ઉતરતા ગણાતા. કેટલાક લોકો તો તેમને શુદ્ર ગણતા. જ્યોતિદેવી આ વાતથી પરિચીત હતા તેથી તેમણે તરત જ પુત્રને શરનકુમારીથી દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
બીજા દિવસે બપોરે જગત દિવાનસાહેબના ઘેર પહોંચી ગયો. દિવાન ઘરમાં નહોતા. તેણે બારણે અવાજ દેતાં શરન બહાર આવી.
“દિવાન સાહેબ ઘરમાં છે?”
“જી ના. તેઓ બહાર ગયા છે. સાંજે પાછા આવશે. આપ સાહેબ કોણ છો?”
“તેમને કહેજો જગતપ્રતાપ આવ્યા હતા.”
“જગતપ્રતાપ એટલે કોણ?”
જગતે હસીને કહ્યું, “દિવાન સાહેબ જાણે છે અમે કોણ છીએ.”
જતાં પહેલાં તેણે યુવતિને પુછ્યું, “આપ કોણ છો?”
“દિવાન સાહેબને પૂછી લેશો. તેઓ જાણે છે અમે કોણ છીએ!” અને તે ખડખડાટ હસી પડી. જગત જવા લાગ્યો ત્યારે તેણે કહ્યું, “સાંભળો, અમારૂં નામ શરન કુમારી છે, અમે દિવાન સાહેબના મોટા ભાઇનાં પુત્રી છીએ.” કહી તે અંદર નાઠી.
પ્રથમ દર્શને જગતપ્રતાપને આ છોકરી ગમી હતી. આ સંવાદ પછી તે તેના પ્રેમમાં પડી ગયો.
ત્યાર પછીના પ્રસંગો ઝડપથી બનતા ગયા. જગત જેવો યુવાન તો કોઇ પણ કન્યાને ગમે. શરનને તેની વાત કરવાની લઢણ, સરળતા અને નમ્રતા ગમી ગઇ. પરિચય બાદ તે જગતને અંતરથી ચાહવા પણ લાગી હતી. પરંતુ તે ઘણી સમજદાર યુવતિ હતી. તેને પોતાની તથા જગતની જવાબદારીનો ખ્યાલ હતો. તે જાણતી હતી કે તેમની વચ્ચે સંબંધ કોઇ કાળે શક્ય થાય તેવું નહોતું. માતા-પિતાની મરજીની વિરુદ્ધ જઇને જગત તેની સાથે લગ્ન કરે તો તેનું પરિણામ અત્યંત ગંભીર આવી શકે તેવું હતું. તે શિક્ષીત હતી. સમાજમાં પ્રવર્તતી વર્ણવ્યવસ્થા તથા જાતિભેદનો તેને અંગત અનુભવ હતો. એક રશિયન લેખકના કહેવા પ્રમાણે પક્ષી અને માછલીનાં લગ્ન અશક્ય હોય છે તેમ વર્ણવ્યવસ્થામાં કહેવાતી ઉચ્ચ અને નિમ્ન જાતિ વચ્ચેનાં લગ્ન અશક્ય ભલે ન હોય, પણ અતિકઠિન હોઇ શકે છે. તેમાં સૌથી વધુ કોઇને ભોગવવું પડતું હોય તો તે સ્ત્રીના પરિવારને. પરિણીતા પતિના સ્નેહ તથા તેના પૌરુષેયના આધારે ટકી શકે છે, પણ જો સામા પક્ષના લોકો શક્તિશાળી હોય તો તેમનું જીવન ઘણી વાર અકારૂં થઇ જતું હોય છે. સામાજીક બહિષ્કારનો સુદ્ધાં અનુભવ કરવો પડે છે. જગત સાથેનાં લગ્નનું આવું પણ પરિણામ આવી શકે છે તેનો તેને ખ્યાલ હતો. તેથી જગતપ્રતાપની ખુશીને ખાતર તેણે તેને આ બાબતમાં આગળ વધવાની મનાઇ કરી. આ ક્ષણજીવી લાગતા પ્રેમપ્રકરણ પર પડદો પાડવા તેણે ભાગલપુર પાછા જવાની તૈયારી શરૂ કરી.
જગત પર પ્રેમ હોવા છતાં શરનકુમારીએ તેને પૂરો ઓળખ્યો નહોતો.
“મને ફક્ત એટલું કહો કે આપ મારા પર સ્નેહ કરો છો. આપ મારી સાથે હશો તો હું કોઇ પણ પ્રસંગનો સામનો કરી શકીશ. આપના માતાપિતાને આ સંબંધ સામે કશી આપત્તિ નહિ હોય ને?”
“જુઓ કુંવરસાહેબ, લગ્ન થતાં દિકરીને માબાપનું ઘર છોડવું જ પડે છે, પછી તેમની મરજી પ્રમાણે દિકરીના લગ્ન થયા હોય કે ન હોય. આપ જેવા પ્રેમાળ પતિ સાથે મારે જવું પડે તેમાં તેમને કશો વાંધો નહિ આવે. મને તો આપના માતા-પિતાની ફિકર છે. મારા કારણે આપને આપનો પરિવાર ત્યજવો પડે તે મને મંજુર નથી.”
“એવી ઘડી ક્યારે પણ નહિ આવે. મને મારા માતા-પિતા પર પૂરો વિશ્વાસ છે. હું ચાહીશ કે આપ ભાગલપુર જઇને આપના માતાપિતા સાથે વાત કરી તેમની મંજુરી લેશો. હું મારા માતાપિતા સાથે વાત કરીને તેમને આપણા સંબંધ વિશે વાતચીત કરવા ભાગલપુર મોકલીશ.”
શરન ભાગલપુર જવા નીકળી. તેના ગયા બાદ જગતપ્રતાપે તેના પિતા સાથે વાત કરી. તેમણે સ્પષ્ટ ના કહી.
“ધન દોલત પાછળ દોડતી આ હલકી જ્ઞાતિની ‘કાયેથ’ છોકરી સાથે તમે...”
‘માફ કરશો, પિતાજી, આપને મારી વિનંતી છે. મારી ભાવિ પત્નિ માટે આવા અપશબ્દ નહિ વાપરો તો મહેરબાની થશે.”
“તો શું તમે તેની સાથે લગ્ન કરવાનો નિર્ણય લઇ લીધો છે, એમ?”
“જી, પિતાજી.”
“તો તમારો અમારી સાથેનો સંબંધ અહીં સમાપ્ત થાય છે. આજે, આ ઘડીથી તમે આઝાદ છો. જ્યારે જીવનની વાસ્તવિકતાનો અનુભવ થશે, વંશપરંપરાથી મળેલા વૈભવ છુટશે ત્યારે તમને ખ્યાલ આવશે તમે શું ત્યજ્યું છે. ગમે તેટલી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં હશો ત્યારે પણ તમને અહીં આવકાર નહિ મળે.”
“ઠાકુરસાહેબ, સબુર કરો,” જ્યોતિદેવી વચ્ચે પડ્યા.
“જ્યોતિદેવી, કૃપયા આપ કશું ન કહેશો,” એક ક્ષણ રોકાઇને તેમણે જગતપ્રતાપને પૂછ્યું, “તો તમારો નિર્ણય શું છે?”
જગતપ્રતાપે કહ્યું,”આપ તો આપણી પરંપરાથી વાકેફ છો. મેં શરનકુમારીને લગ્ન કરવાનું વચન આપ્યું છે, અને તે હું પાળીશ. મને તો ફક્ત આપની અનુમતિ તથા આશીર્વાદની આવશ્યકતા હતી.” કહી તે પોતાના કમરા તરફ ગયો. ઉદયપ્રતાપસિંહ ક્રોધમાં આવ્યા અને કમરાની બહાર ચાલ્યા ગયા.
જગતે પોતાના કક્ષમાંથી પોતાની અંગત વસ્તુઓ લીધી, જે તેને તેના નાના-નાની તથા મામાઓ પાસેથી તેના જન્મદિવસ તથા અન્ય પ્રસંગોએ ભેટમાં મળી હતી. આ હતા સુવર્ણના આભુષણ તથા કેટલાક સિક્કા. પહેરેલાં કપડાં સિવાય પિતાએ આપેલ એક પણ વસ્તુ ન લીધી. માતા પાસે જઇ તેમનાં ચરણોને સ્પર્શ કરી આખરી આલિંગન કર્યું અને ત્યાંથી તે સીધો ઘોડારમાં ગયો. તેના નાનાએ તેને બક્ષીશમાં આપેલ અશ્વ પલાણ્યો અને ચાલી નીકળ્યો. જ્યોતિદેવી તો આ બધું જોતાં જ રહી ગયા. તેઓ દિંગ્મૂઢ થઇને લગભગ અર્ધમૂર્છીત અવસ્થામાં એક કઠપુતળીની જેમ સ્તબ્ધ હાલતમાં થીજી ગયા.
ઠાકુરસાહેબે જ્યારે જગતના ઘોડાના ડાબલા સાંભળ્યા તેઓ બહાર નીકળ્યા. દિકરાને પૂર ઝડપે જતો જોઇ તે અંત:પૂરમાં ગયા. પત્નિની હાલત જોઇ તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે શું થઇ ગયું હતું. તેમના માન્યામાં ન આવ્યું કે તેમના કટુ શબ્દોની આટલી ઘેરી અસર તેમના પુત્ર પર થશે.
શબ્દ અને બાણ એક વાર નીકળ્યા પછી પાછા આવી શકતા નથી. સામા માણસને તે વાગે કે ન વાગે, તે છોડનાર પર તેના પ્રત્યાઘાત એટલી તીવ્રતાથી થતા હોય છે, તેમાંથી કળ આવવી અતિ મુશ્કેલ હોય છે. ઠાકુર ઉદયપ્રતાપસિંહને ઉંડો આઘાત લાગ્યો. પુત્ર નીકળી ગયા બાદ તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે પુત્રને જ્યારે તેમની સહાનુભુતિ અને આધારની જરૂર હતી ત્યારે તેમણે તેના પ્રત્યે અસામંજસ્ય તથા ગેરવ્યાજબી ક્રોધ દર્શાવ્યા હતા.
લોકોની નજરમાં ફક્ત એક જ વાત આવી. તેના પ્રેમની કદર કરવાને બદલે તેના માતાપિતાએ તેને ગૃહત્યાગ કરવાની ફરજ પાડી હતી. પોતાની પ્રિયતમાને ખાતર આ ઉમદા યુવાને માતાપિતા તથા ધન દોલતનો ત્યાગ કર્યો. શહાબાદ જીલ્લામાં પ્રેમને ખાતર રાજપાટ અને વૈભવનો ત્યાગ કરનારાઓની આખ્યાયિકાઓમાં એકનો વધારો થયો. આ વાતના ૭૫-૮૦ વર્ષ અગાઉ એક અંગ્રેજ ઘોડેસ્વારના પ્રેમમાં ભોજપુરની રાજકન્યાએ પરિવાર છોડ્યો હતો. આગળ જતાં આ અંગ્રેજે રાજપુતો તથા મરાઠાઓની સેનામાં સેવા બજાવવા પોતાનો અંગત રિસાલો તૈયાર કર્યો. આજે ભારતીય સેનામાં વિશીષ્ઠ સ્થાન ધરાવતો 1 Horse નામનો રિસાલો હજી પણ તેના સ્થાપક કૅપ્ટન સ્કિનરની યાદમાં “સ્કિનર્સ હૉર્સ”ના નામે ઓળખાય છે.
જગતપ્રતાપ અને શરનના પ્રેમ વિશે આવી કોઇ આખ્યાયિકા છે કે નહિ, કોઇ જાણતું નથી.
Wednesday, March 2, 2011
પરિક્રમા - ભાગ ૩: બિહાર ૧૮૫૨
હર્બર્ટ જ્યૉર્જ વેલ્સ સ્વપ્નદૃષ્ટા હતા. તેમણે લખેલ 'ધ ટાઇમ મશીન'નું મૂળ તત્વ એટલું સુંદર છે, આપણે તેનો અનુભવ અત્યારે પણ કરી શકીએ.
ટાઇમ મશીનમાં માણસ બેસી ભૂતકાળ કે ભવિષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે. આ યાન મૂળ સ્થાન પર જ રહે છે, પણ સો-બસો વર્ષ અગાઉના કે ભવિષ્યના તે જ પ્રદેશમાં ચાલક પહોંચી જાય છે, યાનમાંથી બહાર નીકળી આસપાસ થયેલા કે થનારા બનાવોનું એક પાત્ર બની શકે છે. અત્યાર પૂરતું તો આપણે કેવળ ભૂતકાળમાં પ્રવેશ કરી શકીએ તેમ છીએ, કેમ કે ઇતિહાસ જ આપણું સમય-યાન છે. બીજી વાત, આપણે તેના પાત્ર નથી બની શકતા, કેવળ સાક્ષી, પ્રેક્ષક બનીને જોઇ શકીએ છીએ. કોઇ વાર નિ:સહાયતાની તો કોઇ વાર ગૌરવની ભાવનાથી.
*********
૧.
૧૮૫૨: રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે - પાંચમો રિસાલો
ઇસ્ટ ઇંડીયા કંપની કલકત્તાની સેના - બૅંગાલ નેટીવ આર્મીમાં Irregular Cavalry - રિસાલાને વિશીષ્ઠ સ્થાન હતું. તેમાં પ્રવેશ મેળવવો જેટલું કઠિન હતું એટલું જ મુશ્કેલ તેમનું કામ હતું.
સામાન્ય રિસાલામાં અને ‘ઇરેગ્યુલર’ રિસાલામાં થોડો ફેર હતો. પહેલામાં સવારને ઘોડો તથા તેનો ચારો સરકાર તરફથી અપાતો, તેથી સવારને પગાર સાવ ઓછો મળે. છત્રપતિ શિવાજીએ શરૂ કરેલી શિલેદાર પદ્ધતિ અનુસાર તેમના રિસાલામાં પ્રવેશ મેળવવા ઇચ્છતા સૈનિકોને પોતાનો અશ્વ, ગણવેશ અને હથિયાર લાવવા પડતાં. બદલામાં તેમને જે પગાર આપવામાં આવતો તે પાયદળ તથા તોપખાનાના સૈનિકો કરતાં ઘણો વધુ હતો. અંગ્રેજોએ શિવાજી મહારાજની પદ્ધતિ અપનાવી અને નામ આપ્યું ‘Siladar System’. સૈનિકો માટેના ગણવેશ સુદ્ધાં એટલા જ રંગીન અને આકર્ષક. દરેક સૈનિકે ભરતી થતાં પહેલાં ‘આસામી’ તરીકે ત્રણસો રૂપિયા જમા કરાવવા પડતા.
દરેક રિસાલામાં ચારે’ક અંગ્રેજ અફસર હોય: સીઓ, એટલે કમાંડીંગ અૉફિસર, તેમના નાયબ તરીકે 2IC, અૅજુટન્ટ અને મેડીકલ અૉફિસર. સીઓના હાથ નીચે દેશી અફસર રિસાલદાર અને જમાદારના હોદ્દા પર નીમાય. દરેક રિસાલામાં ચાર ‘ટ્રૂપ્સ’. દરેક ટ્રૂપમાં સો’એક સવારોની, એવી ચાર ટુકડીઓ. સૈનિકોમાં જુદા જુદા હોદ્દા હતા, જેમાં દફાદાર, લાન્સ દફાદાર જેવા નૉન કમીશન્ડ અફસર તથા બાકીના સવાર. દરેક ટ્રૂપના કમાંડર તરીકે રિસાલદારની નીમણૂંક થતી. આ મહત્વના હોદ્દા પરના ભારતીય અફસરને સીઓથી માંડી જનરલ સુધીના અફસર અત્યંત માન આન આપે.
પાંચમો રિસાલો સોએક વર્ષ જુનો હતો. રિસાલામાં દરેક સૈનિકને શસ્ત્રો કંપની સરકાર આપે. જેમકે sabre - તલવાર અને લંડન નજીકના એન્ફીલ્ડ ગામ પાસે આવેલ કારખાનામાં બનેલી ‘બિગ બેસ’ નામની રાઇફલ.
િરસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે પાંચમા રિસાલાના સૌથી જુના, સિનિયર મોસ્ટ ‘ઇન્ડીયન અૉફિસર’ હતા. ૪૧ વર્ષ આ જ રિસાલામાં તેમણે નોકરી કરી હતી. તેમનું એક વધારાનું કામ હતું રેજીમેન્ટના ‘વેલફેર અૉફિસર’નું. વર્ષમાં એક મહિનો સરકારી ખર્ચે તેઓ નિવૃત્ત થયેલા સવારના પરગણામાં જઇ તેમની સભા યોજી તેમની પેન્શન સંબંધી કે ઘર-જમીન અંગેની મુશ્કેલીઓ દૂર કરવી. તે માટે તેમને જીલ્લાના પ્રશાસનને મળી સૈનિકોના પ્રશ્નોનો નિકાલ કરવા માટેનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. હવે તેમની નિવૃત્તિ માટે પાંચ વર્ષનો સમય બાકી રહ્યો હતો.
એક રીતે તેઓ નસીબદાર હતા. તેમની રેજીમેન્ટ આજકાલ પટનાની નજીક દાનાપુરના કેન્ટોનમેન્ટમાં હતી. તેઓ મુંગેરના જમીનદાર પરિવારના વડીલ પુત્ર હતા, અને તેમની પુત્રી પાર્વતિ પતિ સાથે આરામાં રહેતી હતી. આમ ત્રણે દૃષ્ટિએ તેમને દાનાપુરમાં સારી રીતે ફાવી ગયું હતું. તેમનાં પત્નિ હયાત નહોતા, તેથી નિવૃત્તિ બાદ હિમાલયમાં જઇ સન્યાસ લેવાનો વિચાર કરતા હતા. દાનાપુરમાં રોજ સાંજે ગંગા કિનારે આવેલ શિવમંદિરમાં દર્શન કરી પગથિયા પર બેસતા.
એક દિવસ આવી જ રીતે તેઓ બેઠા હતા ત્યાં એક ૧૭-૧૮ વર્ષનો યુવાન પગથિયાં ચઢીને મંદિરમાં આવ્યો. તેમની નજીકથી જતી વખતે આદરથી તેમને નમસ્તે અને ‘જય રામજી’ કહી પુજારી પાસે ગયો. તેમની સાથે કશીક વાત કરી તો પુજારીએ તેને રિસાલદાર તરફ અંગુલી નિર્દેશ કર્યો. તે પાછો પાંડે પાસે આવ્યો.
“નમસ્કાર સાહેબ. મારૂં નામ જગત પ્રતાપ સિંહ છે. હું રિસાલામાં ભરતી થવા આવ્યો છું. રાતે મંદિરની ધર્મશાળામાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરવા પુજારીજી પાસે ગયો અને વાત કરી તો તેમણે કહ્યું કે આપ રિસાલદાર સાહેબ છો અને ભરતી વિશે આપ મને માર્ગદર્શન કરી શકશો.”
યુવાનની વાત કરવાની રીત અને વર્તન તેના ખાનદાનના સંસ્કાર દર્શાવતા હતા. રિસાલદારે તેને બેસવાનું કહ્યું ત્યાં સુધી તે અદબથી ઉભો રહ્યો અને ત્યાર પછી તેમની સામે બેઠો.
“હા, અમારે ત્યાં ભરતી ચાલુ છે. મહિનાના પહેલા સોમવારે ભરતી થાય છે. તમારી પાસે ત્રણેક અઠવાડીયાનો સમય છે. તમારે મેજીસ્ટ્રેટ પાસેથી સારી ચાલચલગતનું સર્ટિફિકેટ, ઘોડાની માલિકી દર્શાવતો દાખલો અને ત્રણસો રૂપિયા આસામી માટે જોઇશે.”
“જી.”
“આ ઉપરાંત તમારે દાક્તરી તપાસમાં પાસ થવું જોઇશ અને તમારો ઘોડો અમારા વેટેરીનરી દાક્તરી તપાસમાં તેની ઉમર તથા સેહતમાં પાસ થવો જોઇશે. આ બધું તમારી પાસે હોય તો તમને ભરતી થવામાં વાંધો નહિ આવે.”
“ભરતી ક્યાં થાય છે? એનો કોઇ સમય હોય છે?”
“હા, હું તે કહેવાનો હતો. અમારૂં પરેડ ગ્રાઉન્ડ તમને કોઇ પણ બતાવી શકશે. સોમવારે સવારે બરાબર દસ વાગે ત્યાં આવી જજો. નામ અને રીતભાત પરથી તમે ઠાકુર જણાઇ આવો છો. ક્યા ગામના છો?
“જી હું રઘુરાજપુરનો છું.”
“રાજા ઉદય પ્રતાપ સિંહ તમારા...”
“મારા પિતાજી છે.”
“જુઓ ઠાકુર, મેં કહેલા કાગળપત્ર મેળવવામાં કોઇ તકલીફ હોય તો હું તમને મદદ કરી શકીશ.”
“હું તે સમયસર મેળવી શકીશ, રિસાલદાર સાહેબ. આપની રજા લઉં?”
“આવજો ઠાકુર જગત પ્રતાપ સિંહ.”
“સાહેબ, એક વિનંતી કરૂં? મને ફક્ત જગત કહીને બોલાવશો તો ચાલશે.”
“ભલે જગત. આવતા મહિને પરેડના મેદાનમાં મળીશું.
નમસ્કાર કરીને જગત ત્યાંથી નીકળી ગયો.
રિસાલદાર પાંડે વિચારમાં પડી ગયા.
જગત પ્રતાપ સિંહને શહાબાદ જીલ્લામાં કોણ નહોતું જાણતું? થોડા જ દિવસ ઉપર પ્રેમને ખાતર રાજશાહી જીવન છોડી ગયેલા આ યુવાનની કથા ઉચ્ચ વર્તુળોમાં જાણીતી થઇ હતી. તેની સાથે આ પાંચ-સાત મિનીટની અણધારી મુલાકાત થશે તેનો તેમને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નહોતો.
રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે ધીરે ધીરે પોતાના કૅમ્પ તરફ ચાલવા લાગ્યા. શું આ યુવાન સાચે જ તેમના રિસાલામાં એક સવાર તરીકે જોડાશે?
*********
આપને પ્રશ્ન થશે, સમયયાન અને ઇતિહાસનો આ વાત સાથે શો સંબંધ? ના, મારો ‘મગજ-મેટ’ નથી થયો!! જ્યાં આજનું કથાનક ચાલે છે, તેની સાવ નજીક રિસાલદાર પાંડેની જગત સાથે વાત થઇ હતી. બન્ને પ્રસંગો વચ્ચે ફક્ત સવાસો-દોઢસો વર્ષનું અંતર છે. સ્થાન તે જ છે, સમય અલગ છે.
ટાઇમ મશીનમાં માણસ બેસી ભૂતકાળ કે ભવિષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે. આ યાન મૂળ સ્થાન પર જ રહે છે, પણ સો-બસો વર્ષ અગાઉના કે ભવિષ્યના તે જ પ્રદેશમાં ચાલક પહોંચી જાય છે, યાનમાંથી બહાર નીકળી આસપાસ થયેલા કે થનારા બનાવોનું એક પાત્ર બની શકે છે. અત્યાર પૂરતું તો આપણે કેવળ ભૂતકાળમાં પ્રવેશ કરી શકીએ તેમ છીએ, કેમ કે ઇતિહાસ જ આપણું સમય-યાન છે. બીજી વાત, આપણે તેના પાત્ર નથી બની શકતા, કેવળ સાક્ષી, પ્રેક્ષક બનીને જોઇ શકીએ છીએ. કોઇ વાર નિ:સહાયતાની તો કોઇ વાર ગૌરવની ભાવનાથી.
*********
૧.
૧૮૫૨: રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે - પાંચમો રિસાલો
ઇસ્ટ ઇંડીયા કંપની કલકત્તાની સેના - બૅંગાલ નેટીવ આર્મીમાં Irregular Cavalry - રિસાલાને વિશીષ્ઠ સ્થાન હતું. તેમાં પ્રવેશ મેળવવો જેટલું કઠિન હતું એટલું જ મુશ્કેલ તેમનું કામ હતું.
સામાન્ય રિસાલામાં અને ‘ઇરેગ્યુલર’ રિસાલામાં થોડો ફેર હતો. પહેલામાં સવારને ઘોડો તથા તેનો ચારો સરકાર તરફથી અપાતો, તેથી સવારને પગાર સાવ ઓછો મળે. છત્રપતિ શિવાજીએ શરૂ કરેલી શિલેદાર પદ્ધતિ અનુસાર તેમના રિસાલામાં પ્રવેશ મેળવવા ઇચ્છતા સૈનિકોને પોતાનો અશ્વ, ગણવેશ અને હથિયાર લાવવા પડતાં. બદલામાં તેમને જે પગાર આપવામાં આવતો તે પાયદળ તથા તોપખાનાના સૈનિકો કરતાં ઘણો વધુ હતો. અંગ્રેજોએ શિવાજી મહારાજની પદ્ધતિ અપનાવી અને નામ આપ્યું ‘Siladar System’. સૈનિકો માટેના ગણવેશ સુદ્ધાં એટલા જ રંગીન અને આકર્ષક. દરેક સૈનિકે ભરતી થતાં પહેલાં ‘આસામી’ તરીકે ત્રણસો રૂપિયા જમા કરાવવા પડતા.
દરેક રિસાલામાં ચારે’ક અંગ્રેજ અફસર હોય: સીઓ, એટલે કમાંડીંગ અૉફિસર, તેમના નાયબ તરીકે 2IC, અૅજુટન્ટ અને મેડીકલ અૉફિસર. સીઓના હાથ નીચે દેશી અફસર રિસાલદાર અને જમાદારના હોદ્દા પર નીમાય. દરેક રિસાલામાં ચાર ‘ટ્રૂપ્સ’. દરેક ટ્રૂપમાં સો’એક સવારોની, એવી ચાર ટુકડીઓ. સૈનિકોમાં જુદા જુદા હોદ્દા હતા, જેમાં દફાદાર, લાન્સ દફાદાર જેવા નૉન કમીશન્ડ અફસર તથા બાકીના સવાર. દરેક ટ્રૂપના કમાંડર તરીકે રિસાલદારની નીમણૂંક થતી. આ મહત્વના હોદ્દા પરના ભારતીય અફસરને સીઓથી માંડી જનરલ સુધીના અફસર અત્યંત માન આન આપે.
પાંચમો રિસાલો સોએક વર્ષ જુનો હતો. રિસાલામાં દરેક સૈનિકને શસ્ત્રો કંપની સરકાર આપે. જેમકે sabre - તલવાર અને લંડન નજીકના એન્ફીલ્ડ ગામ પાસે આવેલ કારખાનામાં બનેલી ‘બિગ બેસ’ નામની રાઇફલ.
િરસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે પાંચમા રિસાલાના સૌથી જુના, સિનિયર મોસ્ટ ‘ઇન્ડીયન અૉફિસર’ હતા. ૪૧ વર્ષ આ જ રિસાલામાં તેમણે નોકરી કરી હતી. તેમનું એક વધારાનું કામ હતું રેજીમેન્ટના ‘વેલફેર અૉફિસર’નું. વર્ષમાં એક મહિનો સરકારી ખર્ચે તેઓ નિવૃત્ત થયેલા સવારના પરગણામાં જઇ તેમની સભા યોજી તેમની પેન્શન સંબંધી કે ઘર-જમીન અંગેની મુશ્કેલીઓ દૂર કરવી. તે માટે તેમને જીલ્લાના પ્રશાસનને મળી સૈનિકોના પ્રશ્નોનો નિકાલ કરવા માટેનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. હવે તેમની નિવૃત્તિ માટે પાંચ વર્ષનો સમય બાકી રહ્યો હતો.
એક રીતે તેઓ નસીબદાર હતા. તેમની રેજીમેન્ટ આજકાલ પટનાની નજીક દાનાપુરના કેન્ટોનમેન્ટમાં હતી. તેઓ મુંગેરના જમીનદાર પરિવારના વડીલ પુત્ર હતા, અને તેમની પુત્રી પાર્વતિ પતિ સાથે આરામાં રહેતી હતી. આમ ત્રણે દૃષ્ટિએ તેમને દાનાપુરમાં સારી રીતે ફાવી ગયું હતું. તેમનાં પત્નિ હયાત નહોતા, તેથી નિવૃત્તિ બાદ હિમાલયમાં જઇ સન્યાસ લેવાનો વિચાર કરતા હતા. દાનાપુરમાં રોજ સાંજે ગંગા કિનારે આવેલ શિવમંદિરમાં દર્શન કરી પગથિયા પર બેસતા.
એક દિવસ આવી જ રીતે તેઓ બેઠા હતા ત્યાં એક ૧૭-૧૮ વર્ષનો યુવાન પગથિયાં ચઢીને મંદિરમાં આવ્યો. તેમની નજીકથી જતી વખતે આદરથી તેમને નમસ્તે અને ‘જય રામજી’ કહી પુજારી પાસે ગયો. તેમની સાથે કશીક વાત કરી તો પુજારીએ તેને રિસાલદાર તરફ અંગુલી નિર્દેશ કર્યો. તે પાછો પાંડે પાસે આવ્યો.
“નમસ્કાર સાહેબ. મારૂં નામ જગત પ્રતાપ સિંહ છે. હું રિસાલામાં ભરતી થવા આવ્યો છું. રાતે મંદિરની ધર્મશાળામાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરવા પુજારીજી પાસે ગયો અને વાત કરી તો તેમણે કહ્યું કે આપ રિસાલદાર સાહેબ છો અને ભરતી વિશે આપ મને માર્ગદર્શન કરી શકશો.”
યુવાનની વાત કરવાની રીત અને વર્તન તેના ખાનદાનના સંસ્કાર દર્શાવતા હતા. રિસાલદારે તેને બેસવાનું કહ્યું ત્યાં સુધી તે અદબથી ઉભો રહ્યો અને ત્યાર પછી તેમની સામે બેઠો.
“હા, અમારે ત્યાં ભરતી ચાલુ છે. મહિનાના પહેલા સોમવારે ભરતી થાય છે. તમારી પાસે ત્રણેક અઠવાડીયાનો સમય છે. તમારે મેજીસ્ટ્રેટ પાસેથી સારી ચાલચલગતનું સર્ટિફિકેટ, ઘોડાની માલિકી દર્શાવતો દાખલો અને ત્રણસો રૂપિયા આસામી માટે જોઇશે.”
“જી.”
“આ ઉપરાંત તમારે દાક્તરી તપાસમાં પાસ થવું જોઇશ અને તમારો ઘોડો અમારા વેટેરીનરી દાક્તરી તપાસમાં તેની ઉમર તથા સેહતમાં પાસ થવો જોઇશે. આ બધું તમારી પાસે હોય તો તમને ભરતી થવામાં વાંધો નહિ આવે.”
“ભરતી ક્યાં થાય છે? એનો કોઇ સમય હોય છે?”
“હા, હું તે કહેવાનો હતો. અમારૂં પરેડ ગ્રાઉન્ડ તમને કોઇ પણ બતાવી શકશે. સોમવારે સવારે બરાબર દસ વાગે ત્યાં આવી જજો. નામ અને રીતભાત પરથી તમે ઠાકુર જણાઇ આવો છો. ક્યા ગામના છો?
“જી હું રઘુરાજપુરનો છું.”
“રાજા ઉદય પ્રતાપ સિંહ તમારા...”
“મારા પિતાજી છે.”
“જુઓ ઠાકુર, મેં કહેલા કાગળપત્ર મેળવવામાં કોઇ તકલીફ હોય તો હું તમને મદદ કરી શકીશ.”
“હું તે સમયસર મેળવી શકીશ, રિસાલદાર સાહેબ. આપની રજા લઉં?”
“આવજો ઠાકુર જગત પ્રતાપ સિંહ.”
“સાહેબ, એક વિનંતી કરૂં? મને ફક્ત જગત કહીને બોલાવશો તો ચાલશે.”
“ભલે જગત. આવતા મહિને પરેડના મેદાનમાં મળીશું.
નમસ્કાર કરીને જગત ત્યાંથી નીકળી ગયો.
રિસાલદાર પાંડે વિચારમાં પડી ગયા.
જગત પ્રતાપ સિંહને શહાબાદ જીલ્લામાં કોણ નહોતું જાણતું? થોડા જ દિવસ ઉપર પ્રેમને ખાતર રાજશાહી જીવન છોડી ગયેલા આ યુવાનની કથા ઉચ્ચ વર્તુળોમાં જાણીતી થઇ હતી. તેની સાથે આ પાંચ-સાત મિનીટની અણધારી મુલાકાત થશે તેનો તેમને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નહોતો.
રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે ધીરે ધીરે પોતાના કૅમ્પ તરફ ચાલવા લાગ્યા. શું આ યુવાન સાચે જ તેમના રિસાલામાં એક સવાર તરીકે જોડાશે?
*********
આપને પ્રશ્ન થશે, સમયયાન અને ઇતિહાસનો આ વાત સાથે શો સંબંધ? ના, મારો ‘મગજ-મેટ’ નથી થયો!! જ્યાં આજનું કથાનક ચાલે છે, તેની સાવ નજીક રિસાલદાર પાંડેની જગત સાથે વાત થઇ હતી. બન્ને પ્રસંગો વચ્ચે ફક્ત સવાસો-દોઢસો વર્ષનું અંતર છે. સ્થાન તે જ છે, સમય અલગ છે.
Tuesday, March 1, 2011
પરિક્રમા: રૂપવતીનો નાનો દિકરો
૧૨.
ત્રણ મહિના બાદ થયેલી પરીક્ષાઓમાં કિશોર પ્રથમ આવ્યો. આજ સુધી પ્રથમ સ્થાન માટે પ્રેમ મસીહ અને અબ્દુલ રઉફ વચ્ચે સ્પર્ધા રહેતી. તેમને બન્નેને નવાઇ લાગી. બાકીનો વર્ગ અવાક્ થયો. જેને તેઓ બધા ગામડીયો ગમાર ધારતા હતા તે સૌથી હોંશિયાર હતો તેની કોઇને કલ્પના નહોતી. પ્રેમ અને રઉફને ઇર્ષ્યાને બદલે કુતૂહલ થયું. તેમણે કિશોરની શાંતિ અને વિનમ્રતા જોઇ હતી અને હવે તેની બુદ્ધિમતાનો ખ્યાલ આવતાં તેના પ્રત્યે તેમનું માન એકદમ વધી ગયું.
પ્રેમ મસીહ ચર્ચના પાદરી પૅટ્રીકનો પુત્ર હતો. અબ્દુલ રઉફના વાલીદ યુનાની હકીમ હતા અને પટનાના ગરીબ વિસ્તારમાં તેમની દુકાન હતી.
કૉલોનીમાં આવ્યા બાદ પહેલી વાર કિશોરને મિત્રો મળ્યા. તે પહેલાં તેનો લગભગ બધો સમય તેની બહેનો સાથે જતો. રાકેશ તેના મિત્રો સાથે વધુ સમય બહાર જ રહેતો.
રોજ સાંજે ઘેર આવીને કિશોર હોમ વર્ક કરવા બેસી જતો. નીતા તેની પાસે લેસન કરવા અને તેની મદદ લેવા બેસતી. કોઇ વાર બુઆ સરિતાને કોઇ કામે મોકલે તો કિશોર તેની સાથે જતો. સાંજે રૂપ રાંધવા બેસતી અને સરિતા તેને મદદ કરતી ત્યારે કિશોર તેમની પાસે બેસતો અને વાતો કરતો.
એક દિવસ રૂપ બાફેલા બટેટાનું શાક બનાવતી હતી. તેણે બટેટાના એક ટુકડા પર મીઠું મરચું ભભરાવીને કિશોરને આપ્યું. કિશોર થોડો વખત તેને હાતમાં રાખી જોતો રહ્યો અને ફોઇ તરફ મ્લાન સ્મિત કરીને ખાવા લાગ્યો. રૂપ સમજી ગઇ.
“કેમ, કિશોર, માની યાદ આવી?” તેણે વહાલથી પૂછ્યું.
“તમે કેવી રીતે જાણ્યું?”
“હું નાની હતી અને તારી મા પાસે બેસતી ત્યારે તે મને આવી જ રીતે બટેટો આપતી! હું થોડી મોટી થઇ ત્યારે હું તેની ખાસ બહેનપણી થઇ હતી! હું બધું જાણું છું!”
કિશોરનું મુખ ખુશીથી ખીલી ઉઠ્યું. તે બોલ્યો, “કોઇ કોઇ વાર તે ઘેર માખણ વલોવતી ત્યારે તે કડક ભાખરી બનાવી..”
“તેના પર માખણ લગાવી, બૂરૂં ભભરાવીને મને ખવડાવતી!” - આ વાક્ય રૂપ અને કિશોર એક સાથે બોલી પડયા અને ખડખડાટ હસી પડ્યા. રૂપને રાધા પાસેથી જે મળ્યું હતું તે કિશોરને પણ!
તે સાંજથી કિશોર, રૂપ, સરિતા અને નીતા હંમેશા ભેગા બેસતા અને તેમની ગુફતેગો ચાલતી. કિશોર હવે ઘરમાં પૂરી રીતે ભળી ગયો. રામ અભિલાષ કામેથી પાછો આવે ત્યાં સુધીમાં ભોજન તૈયાર હોય અને રાકેશ રમીને પાછો આવતાં બધા સાથે જમવા બેસતા. કિશોરે શાળામાં કમાવેલી નામના તેના કાન સુધી પહોંચી હતી તેથી તે પણ તેના વિકાસમાં, નીતાને કરેલી મદદથી તેની પણ પ્રગતિ થતી હતી તેની સરાહના કરવા લાગ્યો.
રાકેશને કિશોરનું તેની માતા તથા બહેનો વચ્ચેનું સખ્ય ગમ્યું નહિ. હવે જ્યારે તેના પિતા સુદ્ધાં તેની તારીફ કરવા લાગ્યા, તેની ઇર્ષ્યા વધી ગઇ. વળી કિશોર તેમના ઘરમાં આવ્યો ત્યાં સુધી ઘરમાં તેનું ચક્રવર્તી રાજ્ય હતું. હવે તેને પોતાનું સ્થાન ડોલાયમાન થતું લાગ્યું. તે વારે ઘડીએ કિશોરને કારણ વગર વઢવા લાગ્યો. મા તેને કામ કહે તો તે કિશોરને સોંપી દેતો. કિશોરનો સ્વભાવ એવો હતો કે પોતાનાથી કોઇ મોટું તેને કંઇ પણ કહે, સામો જવાબ કદી પણ આપતો નહિ. રૂપ આ જોતી હતી, પણ તે રાકેશને કશું કહી તેને નારાજ કરવા માગતી નહોતી.
કિશોર હવે ફોઇને પૂછી શાળા છૂટ્યા બાદ પ્રેમને ઘેર અભ્યાસ કરવા જવા લાગ્યો.
રાકેશનો સ્વભાવ એવો હતો કે એક વાર કોઇની પાછળ પડી જાય, તેની આવી બની સમજો. તેણે શાળામાં વાત ફેલાવી કે અનાથ કિશોરને તેના ઘરમાં આશ્રય આપ્યા બાદ ઘરમાંદરેક વાતની અછત આવી હતી. તેના પિતાને રજાના દિવસે પાર્ટ-ટાઇમ નોકરી કરવી પડતી હતી. કિશોરના કાન પર આ વાત આવી. તેના મનની પરિપક્વતા ઘણી હતી. તેણે નકકી કર્યું કે સાંજે કામ કરીને પૈસા કમાય અને ઘરમાં ફોઇને આપે.
તેણે પ્રેમને ઘેર જવાનું બંધ કર્યું અને આરા રોડ પરની ચાની દુકાનમાં કપ રકાબી ધોવાનું કામ શરૂ કર્યું. રૂપને લાગતું તે પ્રેમના ઘેર ગયો છે.
વીસે’ક દિવસ કામ કર્યું અને એક દિવસ પ્રેમ હોમવર્કમાં મદદ લેવા તેના ઘેર ગયો ત્યારે તેની પોલ ખુલી ગઇ.
રૂપને ચિંતા થવા લાગી. તે બહાર ગઇ અને પાડોશીઓને પૂછ્યું કે તેમણે કિશોરને ક્યાંય જોયો છે કે કેમ.
“અરે રુબ્બતી, તારો કિશોર તો ઢાબામાં કપ રકાબી ધોવાનું કામ કરે છે, તને ખબર નથી?”
રાતે કિશોર આવ્યો ત્યારે રૂપ બારણામાં તેની રાહ જોઇને ઉભી હતી.
“દિકરા, તને પૈસાની જરૂર હતી તો મને કેમ ન કહ્યું? તને મેં મારો દિકરો કહ્યો છે તો તને મારામાં કેમ વિશ્વાસ નથી? તને મારા વહાલમાં એવી શી ત્રુટી દેખાઇ કે તારે લોકોનાં એંઠા કપ રકાબી ધોવાનું કામ કરવું પડ્યું?”
કિશોર રડી પડ્યો. “બુઆ, મને થયું કામ કરીને તમને થોડો મદદરૂપ થાઉં. કાલે પૈસા મળવાના છે...”
હવે રોવાનો વારો રૂપનો હતો. તેણે કિશોરને હૈયા સરસો ચાંપ્યો અને ઘરમાં લઇ ગઇ.
“તને મારા સમ છે ફરી હોટલમાં કે બીજે ક્યાંય કામ કરવા ગયો છે તો.”
તે રાતે બધા જમવા બેઠા ત્યારે સૌનો ઉધડો લીધો. કોઇ કિશોરને ઉંચા અવાજે પણ કંઇ કહેશે તો “મુજસે બુરા કોઇ ન હોગા” - આ વાક્ય હિંદી સિનેમામાં અને સિરિયલોમાં અનેક વાર સાંભળ્યું હશે, તે કૉલોનીમાં પણ ગાજી ઉઠ્યું.
રાકેશ ઝંખવાણો પડી ગયો. તેણે હવે કિશોરનો કેડો મૂક્યો.
કિશોરે હવે ફોઇની રજા લઇ પ્રેમના ઘેર અભ્યાસ કરવા માટે જવાનું શરૂ કર્યું.
ડીસેમ્બરમાં ચર્ચનું રંગરોગાન તથા શણગારવાનું કામ શરૂ થઇ ગયું. પ્રેમની સાથે કિશોર પણ તેમને મદદ કરવા લાગ્યો. નાતાલના દિવસે તેમના ઘેર મોટો ઉત્સવ થયો અને તેમણે કિશોરને જમવા બોલાવ્યો. ભોજન પહેલાં સાન્તા કલૉઝે પ્રેમ માટે મૂકેલી ભેટ ખોલી અને તે ખુશ થઇ ગયો. તેણે સાન્તા પાસે ફૂટબૉલ માગ્યો હતો, અને સાચે જ એક ડબામાંથી તેને જોઇતી ભેટ મળી. કિશોરે માગી નહોતી તેમ છતાં સાન્તાએ તેના માટે રબરવાળી બે પેન્સિલો મૂકી હતી. કિશોરને નવાઇ લાગી.
તેણે આ અગાઉ સાન્તા વિશે સાંભળ્યું નહોતું. પ્રેમે તેને તેની વાત કહી. સાન્તાને વિશ્વભરના બાળકો પ્રત્યે એટલું વહાલ છે કે કોઇ બાળક તેની પાસે કોઇ વસ્તુ માગે તો તે જરૂર લાવી આપે છે. મને જ જો ને! મને યાદ છે ત્યારથી મારા માટે આગલી રાતે જ મારી ગિફ્ટ મૂકી જાય છે.”
“હું માગું તો મને પણ આપે?”
“કેમ નહિ?”
“પણ હું ક્યાં ખ્રિસ્તી છું?”
આનો જવાબ પૅટ્રીકે આપ્યો. “સાન્તા કોઇનો ધર્મ નથી જોતા. એ તો બાળકનું મન જુએ છે. સાચા મનથી માગીશ તો તને પણ તારી મનગમતી ચીજ લાવી આપશે. ઠેઠ ઉત્તર ધ્રુવથી તે આવે છે તેથી કોઇ વાર એકાદું પૅકેટ પડી પણ જાય. પણ ગભરાવું નહિ. એ તેની અવેજીમાં બીજી વસ્તુ જરૂર લાવે છે. તું માગી તો જો!”
“હવે તો આવતા વરસ સુધી રાહ જોવી પડશે, ખરૂં ને?”
“અરે, વરસ તો આમ ચપટીમાં નીકળી જશે.”
કિશોરે સાન્તાનું ચિત્ર જોયું. ગોળમટોળ શરીરવાળા લાંબી દાઢીવાળા સાન્તાનો આનંદી ચહેરો જોઇ તે ખુશ થઇ ગયો. તેણે આંખ મિંચી સાન્તાને વિનંતી કરી.
પ્રેમને ત્યાંથી ઘેર જવા નીકળ્યો ત્યારે તે હનુમાનજીની દેરી પાસે રોકાયો. તેને હનુમાન ચાલીસા મોઢે હતો, તેનો પાઠ કરી હનુમાનજીને પ્રાર્થના કરી.
“હે બજરંગબલી, આવતા વર્ષે સાન્તા અહીં આવે તો તેને મારા ઘરનો રસ્તો બતાવજો. આપણે ત્યાં પહેલી વાર આવવાનો છે. તમારી પાસે દિવ્ય શક્તિ છે તેથી સાન્તાને ઓળખી શકશો. એ ભુલો ન પડે તેનું તમે ધ્યાન રાખજો, ભગવાન!”
ઘેર આવીને તેણે રૂપને પૂછ્યું, “બુઆ, આપણે બીજા ધર્મના દેવદૂત પાસે કોઇ ચીજ માગીએ તો આપણા ભગવાન ગુસ્સે તો ન થાય ને?”
“બેટા, મને વધુ જ્ઞાન નથી, પણ તારા બાબુજીએ કહેલી વાત પર મને પૂરો વિશ્વાસ છે. તેઓ કહેતા કે ભગવાન એક જ છે, પણ જ્ઞાનીઓ તેને જુદા જુદા નામે બોલાવે છે.”
“અને દેવદૂત?”
“ભગવાન આપણા માટે માણસને નિમીત્ત બનાવીને મોકલે છે. આપણે તેમને દેવદૂત કહીએ કે ભગવાનનો માણસ. બધું એક છે, એવું તારા બાબુજી કહેતા.”
કિશોરને આથી વધુ શું જોઇએ?
ત્રણ મહિના બાદ થયેલી પરીક્ષાઓમાં કિશોર પ્રથમ આવ્યો. આજ સુધી પ્રથમ સ્થાન માટે પ્રેમ મસીહ અને અબ્દુલ રઉફ વચ્ચે સ્પર્ધા રહેતી. તેમને બન્નેને નવાઇ લાગી. બાકીનો વર્ગ અવાક્ થયો. જેને તેઓ બધા ગામડીયો ગમાર ધારતા હતા તે સૌથી હોંશિયાર હતો તેની કોઇને કલ્પના નહોતી. પ્રેમ અને રઉફને ઇર્ષ્યાને બદલે કુતૂહલ થયું. તેમણે કિશોરની શાંતિ અને વિનમ્રતા જોઇ હતી અને હવે તેની બુદ્ધિમતાનો ખ્યાલ આવતાં તેના પ્રત્યે તેમનું માન એકદમ વધી ગયું.
પ્રેમ મસીહ ચર્ચના પાદરી પૅટ્રીકનો પુત્ર હતો. અબ્દુલ રઉફના વાલીદ યુનાની હકીમ હતા અને પટનાના ગરીબ વિસ્તારમાં તેમની દુકાન હતી.
કૉલોનીમાં આવ્યા બાદ પહેલી વાર કિશોરને મિત્રો મળ્યા. તે પહેલાં તેનો લગભગ બધો સમય તેની બહેનો સાથે જતો. રાકેશ તેના મિત્રો સાથે વધુ સમય બહાર જ રહેતો.
રોજ સાંજે ઘેર આવીને કિશોર હોમ વર્ક કરવા બેસી જતો. નીતા તેની પાસે લેસન કરવા અને તેની મદદ લેવા બેસતી. કોઇ વાર બુઆ સરિતાને કોઇ કામે મોકલે તો કિશોર તેની સાથે જતો. સાંજે રૂપ રાંધવા બેસતી અને સરિતા તેને મદદ કરતી ત્યારે કિશોર તેમની પાસે બેસતો અને વાતો કરતો.
એક દિવસ રૂપ બાફેલા બટેટાનું શાક બનાવતી હતી. તેણે બટેટાના એક ટુકડા પર મીઠું મરચું ભભરાવીને કિશોરને આપ્યું. કિશોર થોડો વખત તેને હાતમાં રાખી જોતો રહ્યો અને ફોઇ તરફ મ્લાન સ્મિત કરીને ખાવા લાગ્યો. રૂપ સમજી ગઇ.
“કેમ, કિશોર, માની યાદ આવી?” તેણે વહાલથી પૂછ્યું.
“તમે કેવી રીતે જાણ્યું?”
“હું નાની હતી અને તારી મા પાસે બેસતી ત્યારે તે મને આવી જ રીતે બટેટો આપતી! હું થોડી મોટી થઇ ત્યારે હું તેની ખાસ બહેનપણી થઇ હતી! હું બધું જાણું છું!”
કિશોરનું મુખ ખુશીથી ખીલી ઉઠ્યું. તે બોલ્યો, “કોઇ કોઇ વાર તે ઘેર માખણ વલોવતી ત્યારે તે કડક ભાખરી બનાવી..”
“તેના પર માખણ લગાવી, બૂરૂં ભભરાવીને મને ખવડાવતી!” - આ વાક્ય રૂપ અને કિશોર એક સાથે બોલી પડયા અને ખડખડાટ હસી પડ્યા. રૂપને રાધા પાસેથી જે મળ્યું હતું તે કિશોરને પણ!
તે સાંજથી કિશોર, રૂપ, સરિતા અને નીતા હંમેશા ભેગા બેસતા અને તેમની ગુફતેગો ચાલતી. કિશોર હવે ઘરમાં પૂરી રીતે ભળી ગયો. રામ અભિલાષ કામેથી પાછો આવે ત્યાં સુધીમાં ભોજન તૈયાર હોય અને રાકેશ રમીને પાછો આવતાં બધા સાથે જમવા બેસતા. કિશોરે શાળામાં કમાવેલી નામના તેના કાન સુધી પહોંચી હતી તેથી તે પણ તેના વિકાસમાં, નીતાને કરેલી મદદથી તેની પણ પ્રગતિ થતી હતી તેની સરાહના કરવા લાગ્યો.
રાકેશને કિશોરનું તેની માતા તથા બહેનો વચ્ચેનું સખ્ય ગમ્યું નહિ. હવે જ્યારે તેના પિતા સુદ્ધાં તેની તારીફ કરવા લાગ્યા, તેની ઇર્ષ્યા વધી ગઇ. વળી કિશોર તેમના ઘરમાં આવ્યો ત્યાં સુધી ઘરમાં તેનું ચક્રવર્તી રાજ્ય હતું. હવે તેને પોતાનું સ્થાન ડોલાયમાન થતું લાગ્યું. તે વારે ઘડીએ કિશોરને કારણ વગર વઢવા લાગ્યો. મા તેને કામ કહે તો તે કિશોરને સોંપી દેતો. કિશોરનો સ્વભાવ એવો હતો કે પોતાનાથી કોઇ મોટું તેને કંઇ પણ કહે, સામો જવાબ કદી પણ આપતો નહિ. રૂપ આ જોતી હતી, પણ તે રાકેશને કશું કહી તેને નારાજ કરવા માગતી નહોતી.
કિશોર હવે ફોઇને પૂછી શાળા છૂટ્યા બાદ પ્રેમને ઘેર અભ્યાસ કરવા જવા લાગ્યો.
રાકેશનો સ્વભાવ એવો હતો કે એક વાર કોઇની પાછળ પડી જાય, તેની આવી બની સમજો. તેણે શાળામાં વાત ફેલાવી કે અનાથ કિશોરને તેના ઘરમાં આશ્રય આપ્યા બાદ ઘરમાંદરેક વાતની અછત આવી હતી. તેના પિતાને રજાના દિવસે પાર્ટ-ટાઇમ નોકરી કરવી પડતી હતી. કિશોરના કાન પર આ વાત આવી. તેના મનની પરિપક્વતા ઘણી હતી. તેણે નકકી કર્યું કે સાંજે કામ કરીને પૈસા કમાય અને ઘરમાં ફોઇને આપે.
તેણે પ્રેમને ઘેર જવાનું બંધ કર્યું અને આરા રોડ પરની ચાની દુકાનમાં કપ રકાબી ધોવાનું કામ શરૂ કર્યું. રૂપને લાગતું તે પ્રેમના ઘેર ગયો છે.
વીસે’ક દિવસ કામ કર્યું અને એક દિવસ પ્રેમ હોમવર્કમાં મદદ લેવા તેના ઘેર ગયો ત્યારે તેની પોલ ખુલી ગઇ.
રૂપને ચિંતા થવા લાગી. તે બહાર ગઇ અને પાડોશીઓને પૂછ્યું કે તેમણે કિશોરને ક્યાંય જોયો છે કે કેમ.
“અરે રુબ્બતી, તારો કિશોર તો ઢાબામાં કપ રકાબી ધોવાનું કામ કરે છે, તને ખબર નથી?”
રાતે કિશોર આવ્યો ત્યારે રૂપ બારણામાં તેની રાહ જોઇને ઉભી હતી.
“દિકરા, તને પૈસાની જરૂર હતી તો મને કેમ ન કહ્યું? તને મેં મારો દિકરો કહ્યો છે તો તને મારામાં કેમ વિશ્વાસ નથી? તને મારા વહાલમાં એવી શી ત્રુટી દેખાઇ કે તારે લોકોનાં એંઠા કપ રકાબી ધોવાનું કામ કરવું પડ્યું?”
કિશોર રડી પડ્યો. “બુઆ, મને થયું કામ કરીને તમને થોડો મદદરૂપ થાઉં. કાલે પૈસા મળવાના છે...”
હવે રોવાનો વારો રૂપનો હતો. તેણે કિશોરને હૈયા સરસો ચાંપ્યો અને ઘરમાં લઇ ગઇ.
“તને મારા સમ છે ફરી હોટલમાં કે બીજે ક્યાંય કામ કરવા ગયો છે તો.”
તે રાતે બધા જમવા બેઠા ત્યારે સૌનો ઉધડો લીધો. કોઇ કિશોરને ઉંચા અવાજે પણ કંઇ કહેશે તો “મુજસે બુરા કોઇ ન હોગા” - આ વાક્ય હિંદી સિનેમામાં અને સિરિયલોમાં અનેક વાર સાંભળ્યું હશે, તે કૉલોનીમાં પણ ગાજી ઉઠ્યું.
રાકેશ ઝંખવાણો પડી ગયો. તેણે હવે કિશોરનો કેડો મૂક્યો.
કિશોરે હવે ફોઇની રજા લઇ પ્રેમના ઘેર અભ્યાસ કરવા માટે જવાનું શરૂ કર્યું.
ડીસેમ્બરમાં ચર્ચનું રંગરોગાન તથા શણગારવાનું કામ શરૂ થઇ ગયું. પ્રેમની સાથે કિશોર પણ તેમને મદદ કરવા લાગ્યો. નાતાલના દિવસે તેમના ઘેર મોટો ઉત્સવ થયો અને તેમણે કિશોરને જમવા બોલાવ્યો. ભોજન પહેલાં સાન્તા કલૉઝે પ્રેમ માટે મૂકેલી ભેટ ખોલી અને તે ખુશ થઇ ગયો. તેણે સાન્તા પાસે ફૂટબૉલ માગ્યો હતો, અને સાચે જ એક ડબામાંથી તેને જોઇતી ભેટ મળી. કિશોરે માગી નહોતી તેમ છતાં સાન્તાએ તેના માટે રબરવાળી બે પેન્સિલો મૂકી હતી. કિશોરને નવાઇ લાગી.
તેણે આ અગાઉ સાન્તા વિશે સાંભળ્યું નહોતું. પ્રેમે તેને તેની વાત કહી. સાન્તાને વિશ્વભરના બાળકો પ્રત્યે એટલું વહાલ છે કે કોઇ બાળક તેની પાસે કોઇ વસ્તુ માગે તો તે જરૂર લાવી આપે છે. મને જ જો ને! મને યાદ છે ત્યારથી મારા માટે આગલી રાતે જ મારી ગિફ્ટ મૂકી જાય છે.”
“હું માગું તો મને પણ આપે?”
“કેમ નહિ?”
“પણ હું ક્યાં ખ્રિસ્તી છું?”
આનો જવાબ પૅટ્રીકે આપ્યો. “સાન્તા કોઇનો ધર્મ નથી જોતા. એ તો બાળકનું મન જુએ છે. સાચા મનથી માગીશ તો તને પણ તારી મનગમતી ચીજ લાવી આપશે. ઠેઠ ઉત્તર ધ્રુવથી તે આવે છે તેથી કોઇ વાર એકાદું પૅકેટ પડી પણ જાય. પણ ગભરાવું નહિ. એ તેની અવેજીમાં બીજી વસ્તુ જરૂર લાવે છે. તું માગી તો જો!”
“હવે તો આવતા વરસ સુધી રાહ જોવી પડશે, ખરૂં ને?”
“અરે, વરસ તો આમ ચપટીમાં નીકળી જશે.”
કિશોરે સાન્તાનું ચિત્ર જોયું. ગોળમટોળ શરીરવાળા લાંબી દાઢીવાળા સાન્તાનો આનંદી ચહેરો જોઇ તે ખુશ થઇ ગયો. તેણે આંખ મિંચી સાન્તાને વિનંતી કરી.
પ્રેમને ત્યાંથી ઘેર જવા નીકળ્યો ત્યારે તે હનુમાનજીની દેરી પાસે રોકાયો. તેને હનુમાન ચાલીસા મોઢે હતો, તેનો પાઠ કરી હનુમાનજીને પ્રાર્થના કરી.
“હે બજરંગબલી, આવતા વર્ષે સાન્તા અહીં આવે તો તેને મારા ઘરનો રસ્તો બતાવજો. આપણે ત્યાં પહેલી વાર આવવાનો છે. તમારી પાસે દિવ્ય શક્તિ છે તેથી સાન્તાને ઓળખી શકશો. એ ભુલો ન પડે તેનું તમે ધ્યાન રાખજો, ભગવાન!”
ઘેર આવીને તેણે રૂપને પૂછ્યું, “બુઆ, આપણે બીજા ધર્મના દેવદૂત પાસે કોઇ ચીજ માગીએ તો આપણા ભગવાન ગુસ્સે તો ન થાય ને?”
“બેટા, મને વધુ જ્ઞાન નથી, પણ તારા બાબુજીએ કહેલી વાત પર મને પૂરો વિશ્વાસ છે. તેઓ કહેતા કે ભગવાન એક જ છે, પણ જ્ઞાનીઓ તેને જુદા જુદા નામે બોલાવે છે.”
“અને દેવદૂત?”
“ભગવાન આપણા માટે માણસને નિમીત્ત બનાવીને મોકલે છે. આપણે તેમને દેવદૂત કહીએ કે ભગવાનનો માણસ. બધું એક છે, એવું તારા બાબુજી કહેતા.”
કિશોરને આથી વધુ શું જોઇએ?
પરિક્રમા: ૧૮૫૭ના દેશદ્રોહી? કોણ હતા એ દેશદ્રોહી?
જગત ભાવનાશાળી યુવાન હતો, પરંતુ ફરજ આગળ ભાવનાને લાચાર થવું પડે તે એ જાણતો હતો. એક પ્રોફેશનલ સૈનિક તરીકે તે જાણતો હતો કે સૂર્યના પહેલા કિરણે - જેને મિલીટરી શબ્દપ્રયોગમાં First Light કહેવાય છે - અંગ્રેજ સેના તેમનો પીછો કરવા તેમની શોધમાં નીકળશે.રાતનો એક વાગ્યો હતો. તે ઘડીએ તેઓ નીકળે તો તેમને પાંચ કલાકનો lead time મળે તેમ હતું.
“રાજાસાહેબ, આપણી પૂરી સેના ખુવાર થઇ ગઇ છે. આગળ શું કરવું તેનો આપે વિચાર કર્યો છે?”
“મારો વિચાર નેપાળ જવાનો છે. હું લખનૌ ભણતો હતો ત્યારે પોખરાના રાણા નર બહાદુર શાહનો દિકરો વીરવિક્રમ શાહ મારો ખાસ મિત્ર હતો. મને ખાતરી છે કે તે મને આશ્રય આપશે. તે સિવાય અમારી પાસે બીજો કોઇ ઉપાય નથી.”
“કેમ?”
“જગદીશપુરને મેજર વિન્સેન્ટ એયરે ઉધ્વસ્ત કર્યું છે. તેણે તો અમારા કૂળદેવ મહાદેવનું મંદિરને તોડી નાખ્યું છે. વતનમાં અમારા માટે કોઇ સ્થાન નથી. અમારા જમાઇ, રાજા બેની માધવ, નાનાસાહેબ પેશ્વા - બધા નેપાલ જતા રહ્યા છે. ફક્ત તાત્યા ટોપે એકલે હાથે વિંધ્ય પ્રદેશમાં અને રેવા કાંઠે યુદ્ધ ખેલી રહ્યા છે.”
“આપને જો ખાતરી હોય કે વીરવિક્રમને ત્યાં આપ સુરક્ષીત રહી શકશો, હું આપને ત્યાં પહોંચાડવા આપની સાથે આવીશ.”
અમરસિંહે તેને પરાવૃત્ત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જગત અડગ રહ્યો. “રિસાલદારસાહેબે જે કામ હાથ ધર્યું હતું તે પૂરૂં કરવાની નૈતીક જવાબદારી હવે મારી છે. આપણે હમણાં જ નીકળવું જોઇશે.”
બન્ને ત્યાંથી નીકળ્યા. શાળાના દિવસોમાં અમરસિંહ તેમના મિત્રના ઘેર પોખરા ગયા હતા. તેઓ માર્ગ જાણતા હતા. પહેલાં ગોરખપુર, ત્યાંથી રક્સૌલ પાસેથી નેપાલની સરહદ પાર કરવાની હતી. માર્ગ કઠણ હતો કારણ કે અંગ્રેજ સેના ચારે તરફ ફેલાયેલી હતી. જનરલ નીલના હાઇલૅન્ડર્સ તો કારણ વગર દેશી લોકોને મારી નાખતા હતા. દિવસના જંગલમાં છુપાવાનું, રાતના પ્રવાસ, રસ્તામાં કોઇ વાર મંદિર કે ધર્મશાળામાં રાત ગાળી તેઓ એક મહિના બાદ પોખરા પહોંચ્યા. વીરવિક્રમે મૈત્રીધર્મ નિભાવ્યો અને અમરસિંહને તેમની તરાઇની વાડીમાં મોકલી આપ્યા.
“જગતસિંહ, આપનો અહેસાન માનું એટલો ઓછો રહેશે. આપના પિતાજીએ અમારા મોટાભાઇને મદદ કરી હતી. હવે આપે મને અહીં સુધી પહોંચાડ્યો. આપને આપવા અમારી પાસે કશું નથી. અમારૂં હિરાજડીત મંદીલ આપ સ્વીકારો તો...”
“રાજાસાહેબ, અમે કોઇ પુરસ્કાર માટે આ કામ નથી કર્યું. અમે કેવળ ક્ષાત્રધર્મ નિભાવ્યો છે. આપ હવે રજા આપો તો અમે નીકળીએ.”
બીજા દિવસે જગત ઘેર જવા નીકળ્યો. વળતાં તેણે રસ્તો બદલ્યો. હવે તે જનકપુર ગયો. આ વિસ્તારથી તે થોડો ઘણો પરિચીત હતો. ત્યાંથી મધુબની, દરભંગા થઇ મુંઘેર પહોંચ્યો.
કૃષ્ણનારાયણ તથા તેમનો પરિવાર આતુરતાપૂર્વક રિસાલદાર તથા જગતની રાહ જોઇ રહ્યા હતા. પાર્વતિ સુદ્ધાં કલકત્તાથી મુંઘેર આવી હતી. સવારે જગત તેમની પાસે પહોંચ્યો અને વિગતવાર સમાચાર આપ્યા, આખો પરિવાર શોકમાં ડુબી ગયો. જ્યારે તેણે રિસાલદારના અવશેષ તેમને સોંપ્યા, કૃષ્ણનારાયણ અને પાર્વતિના કંઠ ફરીથી ભરાઇ આવ્યા.
“જગત, આપે જે કાર્ય કર્યું તેનો ઉપકાર અમે કોઇ કાળે ઉતારી નહિ શકીએ. આજથી અમારો પરિવાર વંશપરંપરા આપનો તથા આપના પરિવારનો ઋણી રહેશે. આપે એક પુત્રનું કામ કર્યું. અવશેષ આણી અમારા વડીલના આત્માને મુક્તિ અપાવી છે.” તેમણે ગંગામાં અવશેષ પધરાવ્યા. કલકત્તા જતાં પહેલાં પાર્વતિએ જગતને વિધિવત્ રાખડી બાંધી. કૃષ્ણનારાયણે તેને એક ચાર ઇંચ લાંબુ, બે ઇંચ પહોળું તામ્રપત્ર આપ્યું. “આ તામ્રપત્ર આપ અને આગળ જતાં આપના વંશજો પાસે રાખશો. અમારા પરિવારમાંથી કોઇ પણ માણસ જીવિત હશે, તેને આ તામ્રપત્ર બતાવતાં જે માગશે, જે કહેશે તે કરવા અમે બાધ્ય રહીશું. તામ્રપત્રમાં અમારૂં વચન લખેલું છે. કોઇ ગલત માણસના હાથમાં તે ન જાય અને તેનો ગેરફાયદો કોઇ ન ઉઠાવે, તે માટે આપ એક ગુપ્ત શબ્દ અમને કહો, જેની અમે નોંધ રાખીશું. આપના પરિવારના માણસે આ તામ્રપત્ર અમારા વારસને બતાવી તે શબ્દ કહેવાનો રહેશે. બસ એટલી જ પહેચાન અમારા માટે પૂરતી રહેશે.”
કેટલીક વાર આપણને ન જોઇતી વાત સ્વીકારવી પડે છે. Grace તથા સામાની ભાવનાને માન આપવા. જગતે આ વાત આનાકાની વગર સ્વીકારી, અને એક શબ્દ કહ્યો.
*********
માણસ ધારે છે કંઇ અને થાય છે કંઇ. વીરવિક્રમના એક નોકરે ઇનામની લાલચમાં આવી જઇને જંગ બહાદુરને ખબર આપી કે એક વિપ્લવી સરદાર તરાઇની હવેલીમાં આશ્રય લઇ રહ્યો છે.
જ્યારે જંગબહાદુરે અચાનક દરોડો પાડી આ ‘સરદાર’ને પકડ્યો, તેના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો. અમરસિંહ માટે ભારે ઇનામ હતું. તેણે અમરસિંહને પકડી અંગ્રેજોને હવાલે કર્યો. એક વરસ સુધી કોઇ પણ ન્યાયાધીશ સામે રજુ કર્યા વગર તેમણે રાજા અમરસિંહને ગોરખપુરની જેલમાં રાખ્યા. એક દિવસ તેમણે જાહેર કર્યું કે જેલના દવાખાનામાં અમરસિંહ મૃત્યુ પામ્યા.
૧૮૫૮ના અંતમાં કંપની સરકારે જાહેર કર્યું કે ‘સિપાઇઓનો બળવો’ નિષ્ફળ થયો. હિંદુસ્તાનના ‘ભૂતપૂર્વ રાજ્યકર્તા’ - અંગ્રેજીમાં “ex-ruler of India’ બહાદુરશાહ ઝફર પર રાજદ્રોહનો આરોપ લગાડી તેને ગિરફ્તાર કરવામાં આવ્યો અને તેને તડીપાર કરી બ્રહ્મદેશના રંગુનની જેલમાં મોકલવામાં આવ્યો છે.
બહાદુરશાહના બળવાખોર પુત્રો વિદ્રોહીઓના નેતા હતા, તે લડાઇમાં “માર્યા ગયા” છે. હકીકતમાં તેમને દિલ્લીની સડક પર તેમના મહેલમાંથી ઘસડીને બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા અને જેને ખુદ અંગ્રેજો “બદમાશ” (renegade) કહેતા હતા તે કૅપ્ટન હડસને આ નિ:શસ્ત્ર શાહજાદાઓનાં લમણા પર પિસ્તોલ મૂકી, ગોળી ચલાવી મારી નાખ્યા હતા. આ કૅપ્ટન હડસને સ્થાપેલો રિસાલો આજે પણ ભારતીય સેનામાં “Hodosn’s Horse” નામથી ઓળખાય છે. આજે પણ તેમાં મુખ્યત્વે સિખ સૈનિકો ભરતી થાય છે.
કૅપ્ટન ટૉમસ રૅટ્રેના સિખ સૈનિકોએ પાંચમા રિસાલાના ૨૦૦ જવાનોની કતલ કરી હતી અને આદિથી અંત સુધી કંપની સરકારને સાથ આપ્યો હતો. આજે પણ ભારતીય સેનામાં સિખ રેજીમેન્ટની ૩જી બટાલિયન ( 3 Sikh) Rattray’s ના નામથી ઓળખાય છે.
૧૮૫૯માં મહારાણી વિક્ટોરીઆએ ઢંઢેરો બહાર પાડી લૉર્ડ ડલહાઉઝીની ખાલસા નીતિ પાછી ખેંચી લીધી. ૧૪ સિવાય બધા વિદ્રોહીઓને માફી જાહેર કરી.
આ ૧૪ જણામાં ૧૨ અતિ પ્રખ્યાત હતા - જેમકે નાનાસાહેબ પેશ્વા, તાત્યા ટોપે. બે જણા વિશે ભાગ્યે જ કોઇએ સાંભળ્યું હતું: રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે અને લાન્સ દફાદાર જગતસિંહ. જ્યારે પણ તેઓ પકડાય, તેમના પર તરત મુકદ્દમો ચલાવી સજા કરવી એવો હુકમ હતો.
આ બ્લૉગના પ્રસ્તુતકર્તા તથા તેના જેવા વિચાર કરનાર ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન ઉઠ્યો. દેશદ્રોહી કોણ હતું?
ભારતના શહેનશાહ બહાદુરશાહ ઝફર? કે પછી દિલ્લી સલ્તનતના શહેનશાહે જેમને પોતાના નોકર તરીકે બંગાળ અને બિહાર પ્રાન્તનો સરકાર વતી કર ઉઘરાવવા દિવાન તરીકે જેમની નિંમણૂંક કરી હતી તે ઇસ્ટ ઇન્ડીયા કંપની? ઇસ્ટ ઇન્ડીયા કંપની જેણે દિલ્લીની સલ્તનત વિરૂદ્ધ શસ્ત્ર ઉઠાવી દિલ્લીના શહેનશાહને જ કેદ કરી રંગુન મોકલ્યા હતા?
વિશ્વભરમાં British Justiceને આદર્શ ગણવામાં આવે છે. આ આદર્શ ઇસ્ટ ઇન્ડીયા કંપની માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
ખેર,આપણો સંબંધ તો આપણા નાયક જગતસિંહ પૂરતો જ સિમીત છે. બાકીના પ્રશ્નોનો ઉકેલ તો વાચકોએ, ભારતના રાજકર્તાઓ તથા ઇતિહાસકારોએ કરવાનો છે.
ભારત સરકાર પાસેથી ન્યાયની આશા રાખવી બેકાર છે. તેમણે તો શહીદ ભગતસિંહ, રામપ્રસાદ ‘બિસ્મીલ’ તથા રાજ્યગુરુને સરકાર પ્રણીત પાઠ્યપુસ્તકોમાં ‘આતંકવાદી‘ - terrorists તરીકે વર્ણવ્યા છે.
જવા દો આ વાતોને. જગત, શરન તથા તેમના બાળકોની વાત આપણે આગલા અંકમાં જોઇશું.
“રાજાસાહેબ, આપણી પૂરી સેના ખુવાર થઇ ગઇ છે. આગળ શું કરવું તેનો આપે વિચાર કર્યો છે?”
“મારો વિચાર નેપાળ જવાનો છે. હું લખનૌ ભણતો હતો ત્યારે પોખરાના રાણા નર બહાદુર શાહનો દિકરો વીરવિક્રમ શાહ મારો ખાસ મિત્ર હતો. મને ખાતરી છે કે તે મને આશ્રય આપશે. તે સિવાય અમારી પાસે બીજો કોઇ ઉપાય નથી.”
“કેમ?”
“જગદીશપુરને મેજર વિન્સેન્ટ એયરે ઉધ્વસ્ત કર્યું છે. તેણે તો અમારા કૂળદેવ મહાદેવનું મંદિરને તોડી નાખ્યું છે. વતનમાં અમારા માટે કોઇ સ્થાન નથી. અમારા જમાઇ, રાજા બેની માધવ, નાનાસાહેબ પેશ્વા - બધા નેપાલ જતા રહ્યા છે. ફક્ત તાત્યા ટોપે એકલે હાથે વિંધ્ય પ્રદેશમાં અને રેવા કાંઠે યુદ્ધ ખેલી રહ્યા છે.”
“આપને જો ખાતરી હોય કે વીરવિક્રમને ત્યાં આપ સુરક્ષીત રહી શકશો, હું આપને ત્યાં પહોંચાડવા આપની સાથે આવીશ.”
અમરસિંહે તેને પરાવૃત્ત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જગત અડગ રહ્યો. “રિસાલદારસાહેબે જે કામ હાથ ધર્યું હતું તે પૂરૂં કરવાની નૈતીક જવાબદારી હવે મારી છે. આપણે હમણાં જ નીકળવું જોઇશે.”
બન્ને ત્યાંથી નીકળ્યા. શાળાના દિવસોમાં અમરસિંહ તેમના મિત્રના ઘેર પોખરા ગયા હતા. તેઓ માર્ગ જાણતા હતા. પહેલાં ગોરખપુર, ત્યાંથી રક્સૌલ પાસેથી નેપાલની સરહદ પાર કરવાની હતી. માર્ગ કઠણ હતો કારણ કે અંગ્રેજ સેના ચારે તરફ ફેલાયેલી હતી. જનરલ નીલના હાઇલૅન્ડર્સ તો કારણ વગર દેશી લોકોને મારી નાખતા હતા. દિવસના જંગલમાં છુપાવાનું, રાતના પ્રવાસ, રસ્તામાં કોઇ વાર મંદિર કે ધર્મશાળામાં રાત ગાળી તેઓ એક મહિના બાદ પોખરા પહોંચ્યા. વીરવિક્રમે મૈત્રીધર્મ નિભાવ્યો અને અમરસિંહને તેમની તરાઇની વાડીમાં મોકલી આપ્યા.
“જગતસિંહ, આપનો અહેસાન માનું એટલો ઓછો રહેશે. આપના પિતાજીએ અમારા મોટાભાઇને મદદ કરી હતી. હવે આપે મને અહીં સુધી પહોંચાડ્યો. આપને આપવા અમારી પાસે કશું નથી. અમારૂં હિરાજડીત મંદીલ આપ સ્વીકારો તો...”
“રાજાસાહેબ, અમે કોઇ પુરસ્કાર માટે આ કામ નથી કર્યું. અમે કેવળ ક્ષાત્રધર્મ નિભાવ્યો છે. આપ હવે રજા આપો તો અમે નીકળીએ.”
બીજા દિવસે જગત ઘેર જવા નીકળ્યો. વળતાં તેણે રસ્તો બદલ્યો. હવે તે જનકપુર ગયો. આ વિસ્તારથી તે થોડો ઘણો પરિચીત હતો. ત્યાંથી મધુબની, દરભંગા થઇ મુંઘેર પહોંચ્યો.
કૃષ્ણનારાયણ તથા તેમનો પરિવાર આતુરતાપૂર્વક રિસાલદાર તથા જગતની રાહ જોઇ રહ્યા હતા. પાર્વતિ સુદ્ધાં કલકત્તાથી મુંઘેર આવી હતી. સવારે જગત તેમની પાસે પહોંચ્યો અને વિગતવાર સમાચાર આપ્યા, આખો પરિવાર શોકમાં ડુબી ગયો. જ્યારે તેણે રિસાલદારના અવશેષ તેમને સોંપ્યા, કૃષ્ણનારાયણ અને પાર્વતિના કંઠ ફરીથી ભરાઇ આવ્યા.
“જગત, આપે જે કાર્ય કર્યું તેનો ઉપકાર અમે કોઇ કાળે ઉતારી નહિ શકીએ. આજથી અમારો પરિવાર વંશપરંપરા આપનો તથા આપના પરિવારનો ઋણી રહેશે. આપે એક પુત્રનું કામ કર્યું. અવશેષ આણી અમારા વડીલના આત્માને મુક્તિ અપાવી છે.” તેમણે ગંગામાં અવશેષ પધરાવ્યા. કલકત્તા જતાં પહેલાં પાર્વતિએ જગતને વિધિવત્ રાખડી બાંધી. કૃષ્ણનારાયણે તેને એક ચાર ઇંચ લાંબુ, બે ઇંચ પહોળું તામ્રપત્ર આપ્યું. “આ તામ્રપત્ર આપ અને આગળ જતાં આપના વંશજો પાસે રાખશો. અમારા પરિવારમાંથી કોઇ પણ માણસ જીવિત હશે, તેને આ તામ્રપત્ર બતાવતાં જે માગશે, જે કહેશે તે કરવા અમે બાધ્ય રહીશું. તામ્રપત્રમાં અમારૂં વચન લખેલું છે. કોઇ ગલત માણસના હાથમાં તે ન જાય અને તેનો ગેરફાયદો કોઇ ન ઉઠાવે, તે માટે આપ એક ગુપ્ત શબ્દ અમને કહો, જેની અમે નોંધ રાખીશું. આપના પરિવારના માણસે આ તામ્રપત્ર અમારા વારસને બતાવી તે શબ્દ કહેવાનો રહેશે. બસ એટલી જ પહેચાન અમારા માટે પૂરતી રહેશે.”
કેટલીક વાર આપણને ન જોઇતી વાત સ્વીકારવી પડે છે. Grace તથા સામાની ભાવનાને માન આપવા. જગતે આ વાત આનાકાની વગર સ્વીકારી, અને એક શબ્દ કહ્યો.
*********
માણસ ધારે છે કંઇ અને થાય છે કંઇ. વીરવિક્રમના એક નોકરે ઇનામની લાલચમાં આવી જઇને જંગ બહાદુરને ખબર આપી કે એક વિપ્લવી સરદાર તરાઇની હવેલીમાં આશ્રય લઇ રહ્યો છે.
જ્યારે જંગબહાદુરે અચાનક દરોડો પાડી આ ‘સરદાર’ને પકડ્યો, તેના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો. અમરસિંહ માટે ભારે ઇનામ હતું. તેણે અમરસિંહને પકડી અંગ્રેજોને હવાલે કર્યો. એક વરસ સુધી કોઇ પણ ન્યાયાધીશ સામે રજુ કર્યા વગર તેમણે રાજા અમરસિંહને ગોરખપુરની જેલમાં રાખ્યા. એક દિવસ તેમણે જાહેર કર્યું કે જેલના દવાખાનામાં અમરસિંહ મૃત્યુ પામ્યા.
૧૮૫૮ના અંતમાં કંપની સરકારે જાહેર કર્યું કે ‘સિપાઇઓનો બળવો’ નિષ્ફળ થયો. હિંદુસ્તાનના ‘ભૂતપૂર્વ રાજ્યકર્તા’ - અંગ્રેજીમાં “ex-ruler of India’ બહાદુરશાહ ઝફર પર રાજદ્રોહનો આરોપ લગાડી તેને ગિરફ્તાર કરવામાં આવ્યો અને તેને તડીપાર કરી બ્રહ્મદેશના રંગુનની જેલમાં મોકલવામાં આવ્યો છે.
બહાદુરશાહના બળવાખોર પુત્રો વિદ્રોહીઓના નેતા હતા, તે લડાઇમાં “માર્યા ગયા” છે. હકીકતમાં તેમને દિલ્લીની સડક પર તેમના મહેલમાંથી ઘસડીને બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા અને જેને ખુદ અંગ્રેજો “બદમાશ” (renegade) કહેતા હતા તે કૅપ્ટન હડસને આ નિ:શસ્ત્ર શાહજાદાઓનાં લમણા પર પિસ્તોલ મૂકી, ગોળી ચલાવી મારી નાખ્યા હતા. આ કૅપ્ટન હડસને સ્થાપેલો રિસાલો આજે પણ ભારતીય સેનામાં “Hodosn’s Horse” નામથી ઓળખાય છે. આજે પણ તેમાં મુખ્યત્વે સિખ સૈનિકો ભરતી થાય છે.
કૅપ્ટન ટૉમસ રૅટ્રેના સિખ સૈનિકોએ પાંચમા રિસાલાના ૨૦૦ જવાનોની કતલ કરી હતી અને આદિથી અંત સુધી કંપની સરકારને સાથ આપ્યો હતો. આજે પણ ભારતીય સેનામાં સિખ રેજીમેન્ટની ૩જી બટાલિયન ( 3 Sikh) Rattray’s ના નામથી ઓળખાય છે.
૧૮૫૯માં મહારાણી વિક્ટોરીઆએ ઢંઢેરો બહાર પાડી લૉર્ડ ડલહાઉઝીની ખાલસા નીતિ પાછી ખેંચી લીધી. ૧૪ સિવાય બધા વિદ્રોહીઓને માફી જાહેર કરી.
આ ૧૪ જણામાં ૧૨ અતિ પ્રખ્યાત હતા - જેમકે નાનાસાહેબ પેશ્વા, તાત્યા ટોપે. બે જણા વિશે ભાગ્યે જ કોઇએ સાંભળ્યું હતું: રિસાલદાર બ્રિજ નારાયણ પાંડે અને લાન્સ દફાદાર જગતસિંહ. જ્યારે પણ તેઓ પકડાય, તેમના પર તરત મુકદ્દમો ચલાવી સજા કરવી એવો હુકમ હતો.
આ બ્લૉગના પ્રસ્તુતકર્તા તથા તેના જેવા વિચાર કરનાર ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન ઉઠ્યો. દેશદ્રોહી કોણ હતું?
ભારતના શહેનશાહ બહાદુરશાહ ઝફર? કે પછી દિલ્લી સલ્તનતના શહેનશાહે જેમને પોતાના નોકર તરીકે બંગાળ અને બિહાર પ્રાન્તનો સરકાર વતી કર ઉઘરાવવા દિવાન તરીકે જેમની નિંમણૂંક કરી હતી તે ઇસ્ટ ઇન્ડીયા કંપની? ઇસ્ટ ઇન્ડીયા કંપની જેણે દિલ્લીની સલ્તનત વિરૂદ્ધ શસ્ત્ર ઉઠાવી દિલ્લીના શહેનશાહને જ કેદ કરી રંગુન મોકલ્યા હતા?
વિશ્વભરમાં British Justiceને આદર્શ ગણવામાં આવે છે. આ આદર્શ ઇસ્ટ ઇન્ડીયા કંપની માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
ખેર,આપણો સંબંધ તો આપણા નાયક જગતસિંહ પૂરતો જ સિમીત છે. બાકીના પ્રશ્નોનો ઉકેલ તો વાચકોએ, ભારતના રાજકર્તાઓ તથા ઇતિહાસકારોએ કરવાનો છે.
ભારત સરકાર પાસેથી ન્યાયની આશા રાખવી બેકાર છે. તેમણે તો શહીદ ભગતસિંહ, રામપ્રસાદ ‘બિસ્મીલ’ તથા રાજ્યગુરુને સરકાર પ્રણીત પાઠ્યપુસ્તકોમાં ‘આતંકવાદી‘ - terrorists તરીકે વર્ણવ્યા છે.
જવા દો આ વાતોને. જગત, શરન તથા તેમના બાળકોની વાત આપણે આગલા અંકમાં જોઇશું.
પરિક્રમા - કિશોરનું નવજીવન
૧૧.
વિષ્ણુપુર અને “કૉલોની” વચ્ચે જમીન આસમાનનો ફરક હતો. વિષ્ણુપુરની વસ્તી બે હજારથી પણ ઓછી હતી. જમીન ફળદ્રુપ હોવાથી ત્યાં શાકભાજી અને ફળ મબલખ પ્રમાણમાં ઉગતા અને ગાડાંમાં ભરી નજીકના ઇસ્લામપુરના બજારમાં મોકલવામાં આવતા. સ્વચ્છ હવા અને મુક્ત વારાવરણના આ ગામમાં કોઇ ઘોંઘાટ થતો હોય તો તે કેવળ સાંજના સમયે જ્યારે પક્ષીઓનાં જુથ પોતાનાં માળામાં અને ગોચરમાં ચરવા ગયેલ પશુ ઘેર આવતા. ગામ એટલું નાનું હતું કે ગામમાં બધા એકબીજાને ઓળખતા.
કૉલોનીની વાત જુદી હતી. પટનાથી આરાની ધોરી સડકની બન્ને બાજુએ કૉલોની બિલાડીના ટોપની માફક ઉગી નીકળી હતી. સડકને અડીને દુકાનો હતી. જીવન જરૂરિયાતની બધી વસ્તુઓ - ફોટો ફ્રેમ કરવાની દુકાનથી માંડી શાકભાજી, કરિયાણું, છાપાં, બૂટ-ચંપલ, કોઇ એવી ચીજ નહોતી જે ત્યાં વેચાતી નહોતી. અરે, બાટા કંપનીના ‘સેકંડ્ઝ’ના બૂટ પણ અહીં મળતા. વ્યાવસાયીકોની વાત કરીએ તો દરજી, ‘ડર્રાઇ ક્લીનીંગ’, વૈદ્ય અને RMP થયેલા ડાગદરબાબુનું લાકડાના ખોખા જેવી દુકાનમાં દવાખાનું પણ હતું. રસ્તા પર વાહન વ્યવહારને કારણે હૉર્નનો અવાજ સતત ગાજતો. ધોરી માર્ગ આવ્યો કે ત્યાં ચ્હા નાસ્તાની દુકાનો અને ઢાબાં પણ આવ્યા જ સમજવા. લીમડાની નીચે બૂટ ચંપલ રીપેર કરનાર બુઢા બાબા પણ ત્યાં હતા.
કૉલોનીમાં એક વિભાગ થોડો જુદો પડી ગયો હતો. અહીં થોડા પાકા મકાન હતા. જેમની પાસે જમીન ખરીદી, ઘર બાંધવાના પૈસા હતા તેમને માફીયાઓએ પૈસા લઇ મકાન બાંધવાની ‘રજા’ આપી હતી. વર્ષો બાદ ગ્રામ પંચાયતે તેમને અધિકૃત રહેઠાણની માન્યતા આપી હતી, અને ગટર કનેક્શન પણ આપવામાં આવ્યું હતું. સુબેદાર સાહેબ પાસેથી મળેલી માતબર રકમને કારણે રામ અભિલાષે ત્યાં નાનકડા આંગણાનું બેઠા ઘાટનું મકાન બાંધ્યું હતું. આખી વસ્તીમાં નાની નાની ગલીઓ હતી. કૉલોનીમાં થોડા ઘણા વૃક્ષ હતા. તેમાંના પીપળાના એક મોટા ઝાડ ફરતા પ્લૅટફોર્મ જેવો ચોરો કોઇ ધર્માત્માએ બાંધ્યો હતો. કૉલોનીની વસ્તીના વૃદ્ધ તથા બેકાર યુવાનોનું આ અનૌપચારીક ‘કમ્યુનીટી સેન્ટર' હતું. ત્યાં પોસ્ટમેન પણ કોઇ વાર ટપાલનું સૉર્ટીંગ કરવા બેસે. ચોરાની નજીક હનુમાનજીની નાનકડી દેરી હતી. આ ઉપરાંત ગામમાં બે નાનાં મંદિર હતા, શ્રીરામજી મંદિર અને શંકર ભગવાનનાં. ત્યાંથી થોડે દૂર બે મસ્જીદો હતી, સુન્ની અને શિયા પંથના અનુયાયીઓ માટે. કૉલોનીના પાછળના ભાગમાં આયરીશ પ્રોટેસ્ટંટ મિશનનું ચર્ચ હતું. આ ચર્ચ એટલે ઇંટ-ગારાનો મોટો ઓરડો, જેમાં પ્યૂના સ્થાને લાકડાના બાંકડા હતા, નાનું સરખું પુજાસ્થાન અને પલ્પીટ. પાદરીનું કામ કરતા હતા પૅટ્રીક મસીહ. ચર્ચની પાસે એક નાનકડું મેદાન હતું અને તેની આજુબાજુ થોડાં કાચા પાકા મકાન.
કૉલોનીમાં તમામ મોટા મોટા ધર્મના લોકો રહેતા હતા તેમ છતાં અહીં કદી કોમી રમખાણ થયા નહોતાં. ગરીબી અને બેરોજગારી એવા સામાન્ય ગુણાંક - common factors હોય છે, તે લોકોને નજીક આણે છૈ, એકબીજાની સામે નહિ. આનો પરચો જોવા મળતો ચોરામાં.
કૉલોનીની પશ્ચિમ દિશામાં શાળાઓ હતી. શરૂઆતમાં પ્રાથમિક શાળા બંધાઇ હતી. જેમ જેમ વસ્તી વધતી ગઇ, શાળાના ચોગાનની બાજુમાં મિડલ સ્કૂલ શરૂ કરવામાં આવી. રાકેશ અને સરિતા મિડલના બીજા અને ત્રીજા વર્ષમાં હતા અને નીતા પ્રાથમિકમાં હતી. બે-ત્રણ દિવસ બાદ રૂપવતીએ કિશોરને મિડલ સ્કૂલના પ્રથમ વર્ષમાં દાખલ કરાવ્યો.
*********
કિશોર જ્યારે તેના વર્ગમાં ગયો ત્યારે ત્યાંના જુના વિદ્યાર્થીઓ તેના તરફ કુતુહલથી જોવા લાગ્યા. માસ્ટરજીએ પૂછેલ સવાલના ઉત્તરમાં તેણે ગામનું નામ કહ્યું તે અગાઉ કોઇએ સાંભળ્યું નહોતું. મોજુદા વિદ્યાર્થીઓ તો ‘શહેર’ના હતા તેથી તેમનામાં થોડી ગુસપુસ તો થઇ કે ગામડા ગામનો એક અણઘડ જણ આવ્યો છે. કોઇએ તેને પોતાની પાટલી પર બેસવા જગ્યા ન કરી તેથી કિશોર છેલ્લી પાટલીના છેવાડા પર જઇને બેઠો. શાળાનો અભ્યાસક્રમ રાજ્ય સ્તરે યોજવામાં આવેલો હોવાથી તેની પાસે પુસ્તકો હતા, પણ ત્રણેક અઠવાડીયાની ગેરહાજરી બાદ તે શાળામાં ગયો હોવાથી તે પાછળ પડી ગયો હતો. નવી જગ્યા, નવા શિક્ષક અને નવા વાતાવરણમાં તે એટલો ગુંચવાયો હતો, તે કેટલીક વાતો જાણતો હોવા છતાં પ્રશ્નોના જવાબ આપતાં અચકાવા લાગ્યો. અંતે તેણે જવાબ આપવાનું ટાળાવનું શરૂ કર્યું. વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષક તેને ગામડાનો ડોબો સમજી તેની ઉપેક્ષા કરવા લાગ્યા.
એક દિવસ અચાનક પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થયો. કિશોરના વર્ગશિક્ષક શાળા છોડી ગયા અને તેમની જગ્યાએ એક યુવાન, આદર્શવાદી શિક્ષક આવ્યા. તેમણે ટીચર્સ ટ્રેનીંગ કોર્સમાં નવી ઇન્ટરઅૅક્ટીવ પદ્ધતિનો અભ્યાસ કર્યો હતો, જેનો ઉપયોગ તેમણે આવતાં વેંત શરૂ કર્યો.
તેમના પહેલા દિવસે હિંદીનો પાઠ હતો પ્રેસિડેન્ટ લિંકન વિશે. તેમણે વર્ગમાં પ્રશ્ન પૂછ્યો: અબ્રાહમ લિંકન કોણ હતા?
વર્ગમાંથી કોઇએ જવાબ ન આપ્યો. શિક્ષકે પહેલી પાટલી પર બેસેલા વિદ્યાર્થી પ્રેમ મસીહ અને અબ્દુલ રઉફને પૂછ્યું.
“અમને ખબર નથી, સાહેબ.”
શિક્ષકે વર્ગ સામે જોયું. કિશોર નીચે જોવા લાગ્યો તે શિક્ષકના ધ્યાનમાં આવ્યું. તેણે તેને ઉભા થવાનું કહ્યું. “બચ્ચે, તુમ્હેં માલુમ હૈ?”
“માસ્ટરજી, વહ ગઁવાર હૈ. કુછ નહિ જાનતા,” એક છોકરો બોલ્યો.
શિક્ષકે કિશોરને ફરી પૂછ્યું: તું જાણે છે?
સાામાન્ય રીતે સૌને ઉદ્દેશાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપવો કે નહિ તે તેની મરજીની વાત હતી. અહીં તો સીધો પ્રશ્ન હતો અને તે જવાબ જાણતો હતો. સત્યભાષી કિશોરે માથું હલાવી હા કહી.
શિક્ષક આશ્ચર્ય પામી ગયા. તેમના મુખમાંથી ઉદ્ાર નીકળ્યો, “ક્યા??? અચ્છા તો બતાઓ હમેં વે કૌન થે”
“સાહેબ તેઓ અમેરીકાના રાષ્ટ્રપતિ હતા અને તેમણે તેમના દેશમાંથી ગુલામીનો અંત આણ્યો હતો.”
“તેમના વિશે બીજું શું જાણે છે?”
“તેમના કેટલાક દેશવાસીઓને તે પસંદ ન પડ્યું. તેમાંના એક જણાએ ગોળી મારી તેમની હત્યા કરી.”
હવે શિક્ષકની સાથે આખો વર્ગ ચકિત થઇને તેની તરફ જોવા લાગ્યો.
“તેમના વિશેની આ બધી વાતો કોણે કહી?”
“મારા બાબુજીએ.”
“તેમણે બીજી કોઇ મહાન વ્યક્તિઓ વિશે વાત કરી હતી?”
“ગાંધી બાપુ, સ્વામી વિવેકાનંદ, લોકનાયક...”
“શાબાશ. તારા બાબુજીને મળીને મને ખુશી થશે. તેમને એક દિવસ શાળામાં લઇ આવજે.”
“સાહેબ, એના બાબુજી તો ગુજરી ગયા છે,” એક છોકરાએ જવાબ આપ્યો.
શિક્ષકને અત્યંત દુ:ખ થયું. પણ એક વાત જરૂર કરી. તેમણે કિશોરને પહેલી પાટલી પર બેસવાનો હુકમ આપ્યો.
તે દિવસથી કિશોરનું વ્યક્તિત્વ પુનર્જીવિત થયું. તેનું તેજસ્ પ્રકાશવા લાગ્યું.
વિષ્ણુપુર અને “કૉલોની” વચ્ચે જમીન આસમાનનો ફરક હતો. વિષ્ણુપુરની વસ્તી બે હજારથી પણ ઓછી હતી. જમીન ફળદ્રુપ હોવાથી ત્યાં શાકભાજી અને ફળ મબલખ પ્રમાણમાં ઉગતા અને ગાડાંમાં ભરી નજીકના ઇસ્લામપુરના બજારમાં મોકલવામાં આવતા. સ્વચ્છ હવા અને મુક્ત વારાવરણના આ ગામમાં કોઇ ઘોંઘાટ થતો હોય તો તે કેવળ સાંજના સમયે જ્યારે પક્ષીઓનાં જુથ પોતાનાં માળામાં અને ગોચરમાં ચરવા ગયેલ પશુ ઘેર આવતા. ગામ એટલું નાનું હતું કે ગામમાં બધા એકબીજાને ઓળખતા.
કૉલોનીની વાત જુદી હતી. પટનાથી આરાની ધોરી સડકની બન્ને બાજુએ કૉલોની બિલાડીના ટોપની માફક ઉગી નીકળી હતી. સડકને અડીને દુકાનો હતી. જીવન જરૂરિયાતની બધી વસ્તુઓ - ફોટો ફ્રેમ કરવાની દુકાનથી માંડી શાકભાજી, કરિયાણું, છાપાં, બૂટ-ચંપલ, કોઇ એવી ચીજ નહોતી જે ત્યાં વેચાતી નહોતી. અરે, બાટા કંપનીના ‘સેકંડ્ઝ’ના બૂટ પણ અહીં મળતા. વ્યાવસાયીકોની વાત કરીએ તો દરજી, ‘ડર્રાઇ ક્લીનીંગ’, વૈદ્ય અને RMP થયેલા ડાગદરબાબુનું લાકડાના ખોખા જેવી દુકાનમાં દવાખાનું પણ હતું. રસ્તા પર વાહન વ્યવહારને કારણે હૉર્નનો અવાજ સતત ગાજતો. ધોરી માર્ગ આવ્યો કે ત્યાં ચ્હા નાસ્તાની દુકાનો અને ઢાબાં પણ આવ્યા જ સમજવા. લીમડાની નીચે બૂટ ચંપલ રીપેર કરનાર બુઢા બાબા પણ ત્યાં હતા.
કૉલોનીમાં એક વિભાગ થોડો જુદો પડી ગયો હતો. અહીં થોડા પાકા મકાન હતા. જેમની પાસે જમીન ખરીદી, ઘર બાંધવાના પૈસા હતા તેમને માફીયાઓએ પૈસા લઇ મકાન બાંધવાની ‘રજા’ આપી હતી. વર્ષો બાદ ગ્રામ પંચાયતે તેમને અધિકૃત રહેઠાણની માન્યતા આપી હતી, અને ગટર કનેક્શન પણ આપવામાં આવ્યું હતું. સુબેદાર સાહેબ પાસેથી મળેલી માતબર રકમને કારણે રામ અભિલાષે ત્યાં નાનકડા આંગણાનું બેઠા ઘાટનું મકાન બાંધ્યું હતું. આખી વસ્તીમાં નાની નાની ગલીઓ હતી. કૉલોનીમાં થોડા ઘણા વૃક્ષ હતા. તેમાંના પીપળાના એક મોટા ઝાડ ફરતા પ્લૅટફોર્મ જેવો ચોરો કોઇ ધર્માત્માએ બાંધ્યો હતો. કૉલોનીની વસ્તીના વૃદ્ધ તથા બેકાર યુવાનોનું આ અનૌપચારીક ‘કમ્યુનીટી સેન્ટર' હતું. ત્યાં પોસ્ટમેન પણ કોઇ વાર ટપાલનું સૉર્ટીંગ કરવા બેસે. ચોરાની નજીક હનુમાનજીની નાનકડી દેરી હતી. આ ઉપરાંત ગામમાં બે નાનાં મંદિર હતા, શ્રીરામજી મંદિર અને શંકર ભગવાનનાં. ત્યાંથી થોડે દૂર બે મસ્જીદો હતી, સુન્ની અને શિયા પંથના અનુયાયીઓ માટે. કૉલોનીના પાછળના ભાગમાં આયરીશ પ્રોટેસ્ટંટ મિશનનું ચર્ચ હતું. આ ચર્ચ એટલે ઇંટ-ગારાનો મોટો ઓરડો, જેમાં પ્યૂના સ્થાને લાકડાના બાંકડા હતા, નાનું સરખું પુજાસ્થાન અને પલ્પીટ. પાદરીનું કામ કરતા હતા પૅટ્રીક મસીહ. ચર્ચની પાસે એક નાનકડું મેદાન હતું અને તેની આજુબાજુ થોડાં કાચા પાકા મકાન.
કૉલોનીમાં તમામ મોટા મોટા ધર્મના લોકો રહેતા હતા તેમ છતાં અહીં કદી કોમી રમખાણ થયા નહોતાં. ગરીબી અને બેરોજગારી એવા સામાન્ય ગુણાંક - common factors હોય છે, તે લોકોને નજીક આણે છૈ, એકબીજાની સામે નહિ. આનો પરચો જોવા મળતો ચોરામાં.
કૉલોનીની પશ્ચિમ દિશામાં શાળાઓ હતી. શરૂઆતમાં પ્રાથમિક શાળા બંધાઇ હતી. જેમ જેમ વસ્તી વધતી ગઇ, શાળાના ચોગાનની બાજુમાં મિડલ સ્કૂલ શરૂ કરવામાં આવી. રાકેશ અને સરિતા મિડલના બીજા અને ત્રીજા વર્ષમાં હતા અને નીતા પ્રાથમિકમાં હતી. બે-ત્રણ દિવસ બાદ રૂપવતીએ કિશોરને મિડલ સ્કૂલના પ્રથમ વર્ષમાં દાખલ કરાવ્યો.
*********
કિશોર જ્યારે તેના વર્ગમાં ગયો ત્યારે ત્યાંના જુના વિદ્યાર્થીઓ તેના તરફ કુતુહલથી જોવા લાગ્યા. માસ્ટરજીએ પૂછેલ સવાલના ઉત્તરમાં તેણે ગામનું નામ કહ્યું તે અગાઉ કોઇએ સાંભળ્યું નહોતું. મોજુદા વિદ્યાર્થીઓ તો ‘શહેર’ના હતા તેથી તેમનામાં થોડી ગુસપુસ તો થઇ કે ગામડા ગામનો એક અણઘડ જણ આવ્યો છે. કોઇએ તેને પોતાની પાટલી પર બેસવા જગ્યા ન કરી તેથી કિશોર છેલ્લી પાટલીના છેવાડા પર જઇને બેઠો. શાળાનો અભ્યાસક્રમ રાજ્ય સ્તરે યોજવામાં આવેલો હોવાથી તેની પાસે પુસ્તકો હતા, પણ ત્રણેક અઠવાડીયાની ગેરહાજરી બાદ તે શાળામાં ગયો હોવાથી તે પાછળ પડી ગયો હતો. નવી જગ્યા, નવા શિક્ષક અને નવા વાતાવરણમાં તે એટલો ગુંચવાયો હતો, તે કેટલીક વાતો જાણતો હોવા છતાં પ્રશ્નોના જવાબ આપતાં અચકાવા લાગ્યો. અંતે તેણે જવાબ આપવાનું ટાળાવનું શરૂ કર્યું. વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષક તેને ગામડાનો ડોબો સમજી તેની ઉપેક્ષા કરવા લાગ્યા.
એક દિવસ અચાનક પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થયો. કિશોરના વર્ગશિક્ષક શાળા છોડી ગયા અને તેમની જગ્યાએ એક યુવાન, આદર્શવાદી શિક્ષક આવ્યા. તેમણે ટીચર્સ ટ્રેનીંગ કોર્સમાં નવી ઇન્ટરઅૅક્ટીવ પદ્ધતિનો અભ્યાસ કર્યો હતો, જેનો ઉપયોગ તેમણે આવતાં વેંત શરૂ કર્યો.
તેમના પહેલા દિવસે હિંદીનો પાઠ હતો પ્રેસિડેન્ટ લિંકન વિશે. તેમણે વર્ગમાં પ્રશ્ન પૂછ્યો: અબ્રાહમ લિંકન કોણ હતા?
વર્ગમાંથી કોઇએ જવાબ ન આપ્યો. શિક્ષકે પહેલી પાટલી પર બેસેલા વિદ્યાર્થી પ્રેમ મસીહ અને અબ્દુલ રઉફને પૂછ્યું.
“અમને ખબર નથી, સાહેબ.”
શિક્ષકે વર્ગ સામે જોયું. કિશોર નીચે જોવા લાગ્યો તે શિક્ષકના ધ્યાનમાં આવ્યું. તેણે તેને ઉભા થવાનું કહ્યું. “બચ્ચે, તુમ્હેં માલુમ હૈ?”
“માસ્ટરજી, વહ ગઁવાર હૈ. કુછ નહિ જાનતા,” એક છોકરો બોલ્યો.
શિક્ષકે કિશોરને ફરી પૂછ્યું: તું જાણે છે?
સાામાન્ય રીતે સૌને ઉદ્દેશાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપવો કે નહિ તે તેની મરજીની વાત હતી. અહીં તો સીધો પ્રશ્ન હતો અને તે જવાબ જાણતો હતો. સત્યભાષી કિશોરે માથું હલાવી હા કહી.
શિક્ષક આશ્ચર્ય પામી ગયા. તેમના મુખમાંથી ઉદ્ાર નીકળ્યો, “ક્યા??? અચ્છા તો બતાઓ હમેં વે કૌન થે”
“સાહેબ તેઓ અમેરીકાના રાષ્ટ્રપતિ હતા અને તેમણે તેમના દેશમાંથી ગુલામીનો અંત આણ્યો હતો.”
“તેમના વિશે બીજું શું જાણે છે?”
“તેમના કેટલાક દેશવાસીઓને તે પસંદ ન પડ્યું. તેમાંના એક જણાએ ગોળી મારી તેમની હત્યા કરી.”
હવે શિક્ષકની સાથે આખો વર્ગ ચકિત થઇને તેની તરફ જોવા લાગ્યો.
“તેમના વિશેની આ બધી વાતો કોણે કહી?”
“મારા બાબુજીએ.”
“તેમણે બીજી કોઇ મહાન વ્યક્તિઓ વિશે વાત કરી હતી?”
“ગાંધી બાપુ, સ્વામી વિવેકાનંદ, લોકનાયક...”
“શાબાશ. તારા બાબુજીને મળીને મને ખુશી થશે. તેમને એક દિવસ શાળામાં લઇ આવજે.”
“સાહેબ, એના બાબુજી તો ગુજરી ગયા છે,” એક છોકરાએ જવાબ આપ્યો.
શિક્ષકને અત્યંત દુ:ખ થયું. પણ એક વાત જરૂર કરી. તેમણે કિશોરને પહેલી પાટલી પર બેસવાનો હુકમ આપ્યો.
તે દિવસથી કિશોરનું વ્યક્તિત્વ પુનર્જીવિત થયું. તેનું તેજસ્ પ્રકાશવા લાગ્યું.
Subscribe to:
Posts (Atom)