સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટ નરેન્દ્ર

૨૬ ડીસેમ્બર ૧૯૬૪!

આ દિવસની પ્રથમ મિનીટ પર અમને સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટના પદ પર કમીશન મળવાનું હતું. આ પ્રસંગ માટે એક વિશાળ અને ભવ્ય ‘પાસીંગ આઉટ પરેડ’ થઇ. આ માર્ચ પાસ્ટની અમે એક મહિનાથી પ્રૅક્ટીસ કરતા હતા. ૨૫મી જાન્યુઆરીની સવારે પરેડ, અને ત્યાર પછી ટી-પાર્ટી. રાત્રે ભોજન સમારંભ. ભોજન બાદ રાતના બાર વાગીને એક મિનીટ પર પ્રજાસત્તાક દિનનું આગમન થયું ત્યારે અમારો અફસર થવાનો વિધી સમ્પન્ન થયો! આ કાર્યક્રમ જોવા માટે મેં બા, મારી બહેન સૂ, મારા બચપણના ખાસ મિત્ર સદાનંદ તથા તેમનાં પત્નિને આમંત્રણ આપ્યું હતું. સૂ તો આવી ન શકી, પણ તેના સ્થાને મારી સૌથી નાની બહેન ડૉલી આવી. ભોજન સમારંભ બાદ રાતના બાર વાગીને એક મિનીટે બાએ અને ડૉલીએ મારા એક ખભા પર અને સદાનંદ અને તેનાં પત્નિ વૈજયન્તિએ બીજા ખભા પરના એપૉલેટ પર સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટનો એક એક તારક લગાવ્યો. લાઉડ સ્પીકર પર બ્રિગેડિયર આપજી રણધીરસિંહજીએ અમને બધાને ભારતીય સેનામાં કમીશન્ડ અૉફિસરના પદ પર નીમણૂંક થઇ છે તેની જાહેરાત કરી અભિનંદન આપ્યા. જીવનનો એક અધ્યાય પૂરો થયો.

અમારા બન્ને ખભા પર ભલે એક-એક તારક હતો, પણ તેના પ્રકાશમાં અમારા જીવનનું નુતન અભિયાન શરૂ થયું. પ્રશિક્ષણ દરમિયાન અમારા નાગરી જીવનની સુખાસીનતા, આરામથી કામ કરો, કામમાં થોડી ઘણી ઢીલ કે અપૂર્ણતા ‘ચાલી જાય’ અને ‘હોતા હૈ ચલતા હૈ’ની વૃત્તિને અમારી રગેરગમાંથી કાઢી નાખવામાં આવી હતી. અમારી કામ કરવાની વૃત્તિમાં થોડી પણ ભુલ થાય તો અસંખ્ય સૈનિકોનો જીવ જોખમમાં આવી જાય, એવું હતું. અમારા રોમેરોમમાં ઠસાવવામાં આવ્યું હતું કે હવે અમે ‘સિવિલિયન’ નહોતા રહ્યા. અમારી ચાલવાની ઢબથી માંડી દરેક કામમાં ચુસ્તી, ઝડપ અને કોઇ પણ કામ કરો, તે એવી યોજનાબદ્ધ કાળજીથી કરો કે તે પહેલા પ્રયત્ને જ ઉત્તમ દરજ્જાનું હોય: Get it right the first time. કોઇ પણ કાર્ય હોય તેની ઝીણામાં ઝીણી વિગત પર પૂરું ધ્યાન આપવું તેને અમારી સહજ વૃત્તિ બનાવવામાં આવી.

આનો અર્થ એવો નથી કે અમે ‘સુપરમૅન’ બન્યા હતા. અમારા કામમાં અમે જેટલી ચોકસાઇ અને યોજના કરીએ એટલી - કે કદાચ તેનાથી વધુ ચોકસાઇ સર્જન, શિક્ષક, આર્કીટેક્ટ અને હસ્તકૌશલ્યના કારીગરને રાખવી પડતી હોય છે. પરંતુ અમારા પ્રશિક્ષણનો અંતિમ ધ્યેય તો એ હતો કે અમે એવા યોદ્ધા બનીએ જેની નિર્ણયશક્તિ પર અનેક સૈનિકો પોતાના જીવનની જવાબદારી સોંપી શકે. તેમના વિશ્વાસને પાત્ર બની, યુદ્ધની કપરામાં કપરી સ્થિતિમાં તેમની સફળ આગેવાની કરી શકીએ. અમારા કાર્યમાં પ્રામાણિકતા, નૈતિકતા, નિષ્ઠા, નિ:સ્વાર્થ નેતૃત્વ અને વફાદારીને સર્વોચ્ચ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. દેશની સુરક્ષા અમારી પ્રથમ જવાબદારી હતી. ત્યાર પછી અમારૂં કર્તવ્ય હતું અમારા હાથ નીચે કામ કરતા જવાનોની સલામતિ અને તેમની સુખાકારી. અમારી અંગત સુરક્ષા અને આરામનો વિચાર છેલ્લે - અને સાવ છેલ્લે કરવાની અમે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. અમારૂં વર્તન દેશના શ્રેષ્ઠ નાગરિક જેવું વિનયશીલ હોવું જોઇએ. આ વાતનું મહત્વ ભારતીય સેનાના અફસરોને પ્રશિક્ષણ વખતે તેમના રક્ત અને શ્વાસમાં સમાવવામાં આવે છે. તેથી જ તેમને Officer and Gentleman કહેવામાં આવ્યા છે. અમને એક વધુ વાત સમજાવવામાં આવી કે આ એવી ઉમદા વિચારધારા છે, જેની અંતર્ગત એક બીજા માટે અમે હતા ‘brother officers’. સેનાના હજારો અફસરો સાથે અમારો ભાઇનો સંબંધ બંધાયો છે. એક અફસર પોતાના ‘બ્રધર અૉફિસર’ સાથે કદી દગો ન કરી શકે. જે આદર્શ અને ધ્યેયને લક્ષ્ય બનાવી સેનામાં ભરતી થવા આવ્યો હતો, તે મને અહીં પૂર્ણ રુપે પ્રાપ્ત થતા લાગ્યા. એક નવા વિશ્વમાં - સર ટૉમસ મોરના યુટોપિયા તરફ પગલાં ભર્યા હોય તેવું લાગ્યું. એક આદર્શવાદી યુવાનને આનાથી વધુ શું જોઇએ?

મારા મોટા ભાગના સાથીઓને પોતપોતાની રેજીમેન્ટમાં જવાનો હુકમ મળ્યો. આર્મી સર્વિસ કોરમાં પસંદ કરવામાં આવેલા અફસરો સાથે મને યંગ અૉફિસર્સ કોર્સ માટે બરેલી જવાનો હુકમ મળ્યો.

અૉલિવ ગ્રીન યુનિફૉર્મ, ખભા પર ચળકતા પિત્તળના તારક, ચમકતા બૂટ અને પીક્્ડ કૅપમાં મને બાએ જોયો ત્યારે તેમની આંખમાં હર્ષના અશ્રુ આવી ગયા. અઢારમી સદીની આખરમાં અમારા એક પૂર્વજ ગાયકવાડ સરકારના સેનાપતિ હતા. ત્યાર બાદ ઓગણીસમી સદીના અંતમાં બ્રિટીશ સરકારના પોલીટીકલ એજન્ટ (વેસ્ટર્ન ઇન્ડીયા સ્ટેટ્સ એજન્સી) સૌરાષ્ટ્રના પ્રથમ ભારતીય પોલિસ સુપ્રીન્ટેન્ડન્ટ થવાનું શ્રેય મારા દાદાજીને મળ્યું હતું. તેમના પૌત્રને - એટલે મને ભારતીય સેનાના કમીશન્ડ અૉફીસરનો યુનિફૉર્મ પહેરવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું હતું તેથી બા ઘણાં ખુશ હતા.

પાસીંગ આઉટ પરેડ બાદ મને બે અઠવાડિયાની રજા મળી અને હું ઘેર આવ્યો. બા હવે મારાં લગ્ન માટે આગ્રહ કરવા લાગ્યા. અમારી પરિસ્થિતિ જોઇએ તો મારી બે નંબરની બહેન સૂ હવે ઉમરલાયક થઇ હતી. તેના માટે મુરતિયો શોધવાનો હતો. સૌથી નાની ડૉલી હાલમાં જ કૉલેજમાં દાખલ થઇ હતી. ત્રણે’ક વર્ષ સુધી તેનાં લગ્નનો સવાલ ઊઠતો નહોતો. આવી હાલતમાં હું લગ્ન માટે તૈયાર નહોતો. એટલું જરૂર કહીશ કે યુવાનીની ઘેલછામાં એક વાર લગ્ન કરવાની અણી પર આવી ગયો હતો. ત્યાર પછી લગ્નનો વિચાર છોડ્યો હતો. OTSમાં જવાના એક વર્ષ પહેલાં મારો પરિચય પ્રિયદર્શીની નામની યુવતિ સાથે થયો હતો. તેમનો મૃદુ સ્વભાવ, તેજસ્વી બુદ્ધીમતા, શાલિનતા અને graceથી હું તેમના તરફ આકર્ષાયો હતો. મને જોઇ તેમનો ચહેરો આનંદથી પ્રકાશી ઊઠતો પણ તેમની મારા પ્રત્યેની ભાવના હું જાણી શક્યો નહોતો. દર્શિની અમારે ઘેર આવી ગયા હતા, અને બાને તેમનો સ્વભાવ ગમ્યો હતો. તેમની સાથે અમે જીવન આનંદથી વ્યતિત કરી શકીશું એવી મને ખાતરી હતી, પણ જ્યાં સુધી મારી કારકિર્દીમાં પ્રગતિ ન થાય, અને સૂના લગ્ન ન થાય ત્યાં સુધી હું લગ્ન કરવા તૈયાર નહોતો. સદ્ભાગ્યે હું હવે મિલીટરીમાં અફસર થયો હતો. બરેલી જતાં પહેલાં મેં દર્શિનીને મળી લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂકવાનો વિચાર કર્યો. તેઓ સંમત હોય અને સૂનાં લગ્ન સુધી રોકાવાની તૈયારી હોય તો તેમના માતાપિતાને મળવા જઇ શકું કે કેમ તે પૂછવા હું દર્શિનીને મળ્યો.

તે દિવસની બપોર હું કદી ભૂલી નહિ શકું. રેસ્ટોરાંતના ક્યુબીકલમાં બેસી મેં તેમની સાથે વાત કરી. દર્શિનીની આંખમાંથી અશ્રુની ધારાઓ વહેવા લાગી. હા, તેઓ મને પસંદ કરતા હતા, તેમ છતાં કોઇ પણ સંજોગોમાં તેઓ મારી સાથે લગ્ન કરવા અસમર્થ હતા. તેમના સમાજના નિયમો એટલા સખત હતા કે તેમની જ્ઞાતિ અને ગ્રામ્ય-સંકૂલની બહાર કોઇ ક્ન્યા લગ્ન કરે તો તેમના પરિવારની બાળાઓનાં વિવાહ અશક્ય થઇ જાય. મેં તેમને કહ્યું કે હું તેમના માતા-પિતાને મળી તેમને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ. તેમણે ના કહી. પરિવારના વડીલો સાથે આ વિષયમાં વાત કરીશ તો તેમને ઘરની બહાર જવાની પણ રજા ન મળે એવું હતું.

ભગ્ન હૃદયે હું ‘યંગ અૉફિસર્સ કોર્સ’ માટે બરેલી ગયો.

પરિક્રમા..

અમારી મીડ-ટર્મ પરીક્ષાઓ પહેલાં અમારા સિનીયર કૅડેટ્સની પાસીંગ આઉટ પરેડ હતી. કૅડેટસ્ માટેની સંસ્થાઓમાં એક પરંપરા હોય છે: જે સિનિયર કૅડેટ્સ અમને શિક્ષા કરતા હતા, એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ આપતા હતા, તેમના અૅકેડેમીના વાસ્તવ્યના છેલ્લા દિવસે તેમનું રૅગીંગ કરવાનો જુનિયરોને અધિકાર હતો. અમારા બાકીના સિનિયર - અંડર અૉફિસર, કંપની સાર્જન્ટ મેજર તથા ક્વાર્ટરમાસ્ટર સાર્જન્ટનો અમારા પ્રત્યે વર્તાવ પ્રમાણમાં સારો હતો. પણ બહાદુરસિંઘ? તેને કોણ છોડે?

પાસીંગ આઉટની આગલી રાત્રે અમે બધા તેની રુમની બહાર પહોંચી ગયા. અમને જોઇને જ બહાદુરસિંઘ રડી પડ્યો. ‘તમને બધાને હું મારા દીકરાની જેમ માનતો હતો, અને હવે તમે મારંુ, આ બહાદુરસિંઘનું રૅગીંગ કરવા આવ્યા છો?” ડુસકાં ખાતાં ખાતાં આ બહાદુર (!) સાર્જન્ટ કહેવા લાગ્યો.

આ વખતે કોઇએ તેને છોડ્યો નહિ. તેની પાસે ઢઢ્ઢુ ચાલ કરાવી, ફ્રન્ટ રોલ કરાવ્યા. અંતે તેનાં આંસુ અને ડુસકાં જોઇ તેને જવા દીધો.

મિડ ટર્મની પરીક્ષાઓ થઇ અને હું પાસ થયો. અમને એક અઠવાડિયાની રજા મળી. ત્રણ મહિનાની સખત મહેનત કર્યા બાદ બાના હાથનું ભોજન ખાવા મળશે તે વિચારથી જ મન પુલકિત થઇ ગયું. ઘેર આવી બાએ બનાવેલ પુરણપોળી, મસાલા-ભાતની મિજબાની જમીને ઉંઘી ગયો, અને સવાર થઇ ત્યાં રજા પૂરી થઇ ગઇ એવું લાગ્યું. સુખના દહાડા કેટલા જલદી પૂરા થઇ જતા હોય છે! કૅમ્પમાં પાછા જવાનો દિવસ આવ્યો અને બા તથા બહેનો મને ફરી સ્ટેશન પર મૂકવા આવ્યા. આંસુભરી આંખે અમે ફરી એક વાર વિદાય લીધી.

બીજી ટર્મમાં અમે પોતે જ સિનિયર હતા, તેથી નીડરતાથી પ્રશિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરી શક્યા. આનો અર્થ એ નથી કે ઇન્સ્ટ્રક્ટર વર્ગ તરફથી કૅડેટ્સ પ્રત્યે કોઇ પણ જાતની ઢીલ બતાવવામાં આવી હોય. અમે ડ્રીલ સ્ક્વેર પાસ કર્યો હોવા છતાં અમારા ‘ટર્નઆઉટ’ની ચકાસણી પહેલાં કરતાં વધુ સખત બની. દર સોમવારે સવારે થતી ડ્રીલમાં અમે વાળ કપાવ્યા છે કે નહિ તે ખાસ જોવામાં આવતું.

એક રવિવારે આઉટપાસ પર રવિંદર અને હું પુના શહેરમાં ગયા હતા. સિનેમા જોઇને બહાર આવ્યા તો બજારમાંની ‘હૅર કટીંગ સલૂન’ બંધ થઇ ગઇ હતી. અમે ઉતાવળે કૅમ્પમાં પહોંચ્યા તો ત્યાંની બાર્બર શૉપ પણ બંધ હતી. વાળ કપાવ્યા વગર ડ્રીલમાં જઇએ તો સુબેદાર મેજર ઓછામાં ઓછી પાંચ ‘એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ’ આપ્યા વગર ન રહે. મારા ફળદ્રુપ ભેજામાં વિચાર ઝબક્યો: બેરી (beret) પહેરીને ટોપીની કિનારની નીચેના વાળ સેફ્ટી રેઝર વડે સાફ કરી નાખીએ તો કેવું? રવિંદરને મારો વિચાર ગમ્યો, અને અમે એક બીજાને અક્ષરશ: ટોપી પહેરાવી, વાળ સાફ કરી નાખ્યા!

બીજા દિવસે ઇન્સ્પેક્શનમાં સુબેદાર મેજરે આખી કંપની સમક્ષ મને અને રવિંદરને લાઇનમાંથી એક કદમ આગળ આવવા કહ્યું અને હુકમ કયર્યો, “ઇન દો જીસી કો દેખો. કલ ઇનકી તરહ સબકા ‘હેર કટ હોના ચાહીયે!” તે દિવસે અમને બન્નેને કંપનીના ૯૬ કૅડેટ્સની જેટલી ગાળો સાંભળવા મળી, એટલી જીંદગીમાં આ પહેલાં એક જ વાર - કર્નલ વિષ્ણુ શમર્માના ક્લાસમાં સાંભળી હતી!

સેનામાં અપાતા હુકમ સ્પષ્ટ અને સરળ હોવા જોઇએ જેથી તેના અમલમાં જરા જેટલી શંકા ન રહે. આનું પ્રાત્યક્ષીક અમને ડગલેને પગલે અપાતું. દાખલા તરીકે અમારા ઉસ્તાદજી અમને કોઇ શિક્ષા આપે, તો તેમનો હુકમ આ પ્રમાણે હોય:
“જીસી. આપકે પૂરા બાયેં, સૌ ગજ, કિકર કા દરખ્ત. દેખા?” દરખ્ત વૃક્ષ માટેનો ઉર્દુ શબ્દ છે. કિકર એટલે બાવળ.
“જી હાં, ઉસ્તાદ.”
“આપ દૌડકે ઉસકે દાયેંસે જા કર બાયેંસે અપની જગહ પર વાપિસ આયેંગે. કોઇ શક?” કોઇ શક એટલે હુકમ સમજવામાં કોઇ શંકા છે?
એક વાર મને શિક્ષા થઇ. સાર્જન્ટે પુછ્યું, “સેવન્ટી ફાઇવ, સામને, દો સો ગજ, કિકર. દેખા?”
મને મજાક કરવાનો વિચાર આવ્યો. મેં કહ્યું, “જી હાં, ઉસ્તાદ. ક્યા મૈં ઉસકે દાયેંસે જા કર બાંયેસે દૌડકે આઉં?”
ઉસ્તાદ પણ જાય તેવા નહોતા. તેમણે કહ્યું, “આપને બિલકુલ દુરુસ્ત સમઝા જીસી. આપને અકલ કા ઠીક ઇસ્તેમાલ કિયા હૈ, ઇસ લિયે આપ ઉસકા ચક્કર દો બાર કાટેંગે!”

અમારી ટ્રરેનીંગની અંતિમ પરીક્ષા હતી ‘એક્સરસાઇઝ પરિક્રમા.’ આમાં અમારે સાત દિવસમાં રાઇફલ અને ૨૫ કિલોના વજનની ઇક્વીપમેન્ટ ઉપાડી સો માઇલનું માર્ચીંગ કરવાનું હતું. ટ્રેનીંગ દરમિયાન અમે શીખેલ યુદ્ધશાસ્ત્રની દરેક ક્રિયાનું ‘પરિક્રમા’માં પ્રાત્યક્ષીક કરી બતાવવાનું હતું. તેમાં આક્રમણ, સંરક્ષણ, આખા દિવસના લાંબા માચર્ચીંગ બાદ રાત્રીના સમયે કરવાનો હુમલો, પેટ્રોલીંગ વિગેરે આવી જતા હતા હતા. અમારી કંપની જ્યારે સંરક્ષણ માટેની ખાઇ ખોદીને બેસે ત્યારે રાતના ગમે ત્યારે બીજી કંપની અમારા પર હુમલો કરે, જેના માટે અમારે તૈયાર રહેવાનું હોય. રાતના સમયે દરેક કૅડેટે બે કલાકની સેન્ટ્રી ડ્યુટી કરવાની આવે, અને ડ્યુટી પૂરી થાય કે બે કલાક આરામ, અને ત્યાર પછી ફરી બે કલાકની ડ્યુટી. તે વખતે ચોમાસું બરાબરનું જામ્યું હતું અને પુનાની નજીક આવેલ દીઘીના પથરાળ ડુંગરાઓમાં ખાઇઓ ખોદી થાક્યા પાક્યા ગ્રાઉન્ડશીટ અને એક કામળો પાથરી તેના પર સુવાનું, શરીર પર બીજો કામળો ઓઢવાનો, અને મુસળધાર વરસાદમાં કામળા ન ભીંજાય તે માટે કામળા પર રેન કોટ મૂકવાનો. ડુંગરાના ઢાળ પર સૂવાનું હોવાથી વરસાદ પડે ત્યારે અમારી ઉપરથી અને નીચેથી ધોધમાર પાણી વહેતું હોય. અમે એટલા થાકી જતા કે અમને ખડકાળ જમીનમાં સૂવાનું કે ઉપર-નીચેથી વહેતા પાણીનું પણ ભાન નહોતું રહેતું! તેવામાં સેન્ટ્રી ડ્યુટીનો વારો આવતાં અમને જગાડવામાં આવે ત્યારે કલ્પના કરજો અમારી કેવી સ્થિતિ થતી હશે!
સો માઇલની પરિક્રમાને અંતે અમારે પરોઢિયે હુમલો કરવાની કામગિરી કરવી પડી. તેમાં અમારું ‘Battle Inoculation’ કરવામાં આવ્યું. આનો અર્થ અમને ખાઇઓ અને મોરચાઓમાં બેસાડી અમારા પર જીવતા કારતુસની હજારો ગોળીઓ છોડવામાં આવી. આક્રમણનો અભ્યાસ કરતી વખતે અમારી સુરક્ષાનો ખ્યાલ રાખી અમારા માથા ઉપરથી અને આજુબાજુથી મશીનગનની ગોળીઓ છોડવામાં આવી, અને સલામત અંતર પર અમારી આજુબાજુ ટુ-ઇંચ અને થ્રી ઇંચ મોર્ટરના બૉમ્બની વરસાવવામાં આવ્યા. સાચી લડાઇમાં અમારા પર દુશ્મનની ગોળીઓ અને બૉમ્બ પડે તો તેનો ડર ન લાગે તે માટેની આ ‘ભય-વીરોધી રસી’ હતી.

‘પરિક્રમા’ દરમિયાન મારું એક સુંદર સ્વપ્ન સિદ્ધ થયું! તે વખતે આશા પારેખ અત્યંત પ્રસિદ્ધ ‘સ્ટાર’ હતા. મૂળ સૌરાષ્ટ્રના હોવાથી કે કેમ, મારાં તેઓ પ્રિય અભિનેત્રી હતાં. અમે માર્ચીંગ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે સામેથી ખુલ્લી કન્વટર્ટીબલમાં આશાબહેન આવી રહ્યા હતા. મારાં સદ્ભાગ્યે મારી નજીક આવ્યા અને તેમના ડ્રાઇવરે ગાડી ધીમી કરી. બાકીના બધા કૅડેટ તો તેમની તરફ જોતા રહ્યા, પણ મેં તેમની તરફ હાથ હલાવી અભિવાદન કર્યું. તેમણે મારી તરફ એવું તો મધુર સ્મિત કર્યું અને જવાબમાં હાથ હલાવ્યો કે મારી તો પરિક્રમા ત્યાં જ સફળ થઇ ગઇ. મારા સાથી બોલી ઉઠ્યા, ‘અબે સેવન્ટીફાઇવ, આશાને તુઝમેં ઐસા ક્યા દેખા, તેરે અકેલેકો ઇતની મીઠી મુસ્કાન દી?”
“યે તો પર્સનલ ચાર્મકી બાત હૈ ભાઇ!” મેં જવાબ આપ્યો.
આમ ‘પરિક્રમા’ પતી ગઇ, અને જે દિવસની રાહ જોઇને અમે બેઠા હતા, તે આવી લાગ્યો.

બ્રેનગન અને બ્રેકફાસ્ટ....

સૈન્યમાં સેક્શન સૌથી નાની પણ પાયાની ટુકડી હોય છે. સેક્શનનું સૌથી ભારે હથીયાર Bren Gun અથવા LMG - લાઇટ મશીનગન હોય છે. અમારા માટે તેનું પ્રશિક્ષણ અતિ મહત્વનું ગણાતું. અા ટ્રેનીંગમાં બ્રેનગન ચલાવવા ઉપરાંત તેના નાનામાં નાના હિસ્સા-પૂજર્જા ખોલી, સાફ કરી તેમની બે થી ત્રણ મિનીટમાં અૅસેમ્બ્લી કરવાની કૂશળતા પર ઘણો ભાર મૂકાતો. ઘણી વાર અમારા ‘ઉસ્તાદજી’ અમને પલોટવામાં એટલા મશગુલ થઇ જતા કે તેમને સમયનું ભાન ન રહેતું. એક વાર LMGનો વર્ગ બ્રેકફાસ્ટ પહેલાં લેવાયો. પીટી કયર્યા બાદ અમે બૅટલ ડ્રેસ પહેરી સીધા વેપન ટ્રેનીંગ એરિયામાં ગયા. ક્લાસનો સમય પૂરો થયો પણ ઉસ્તાદજી અમને છોડવાનું નામ ન લે! અમે બધા ભૂખથી વ્યાકુળ થઇ રહ્યા હતા, પણ ઉસ્તાદજી તો મંડી પડ્યા હતા અમને પલોટવામાં! હવે અહીં જે કામ દરેક કૅડેટે કરવાનું હતું તે પૂરૂં થયા બાદ તેણે ‘રીપોર્ટ’ આપવાનો હોય છે: “નંબર વન બ્રેન.. ઠીક!” “નંબર ટૂ બ્રેન.. ઠીક!” વિ.
અમારા સાથી કૅડેટ બચૈંતસિંઘનો વારો આવ્યો ત્યારે તેણે થાકેલા પણ પડછંદ અવાજમાં રીપોર્ટ આપ્યો:
“નંબર વન... બ્રેકફાસ્ટ........ ઠીક!”
આખો સ્ક્વૉડ ખડખડાટ હસી પડ્યો. ઉસ્તાદજી ઝંખવાણા પડી ગયા અને ક્લાસને રજા આપી!

આવી હાલતમાં સૅંડ મોડેલ રૂમમાં આવેલા વર્ગમાં બેઠાં પછી ‘થિયરી’ના લેક્ચરમાં ઘણા કૅડેટ્સ થાકીને ક્લાસમાં જ ઝોકાં ખાતા અને ઉંઘી પણ જતા. તેમના પર કોઇ પ્રશિક્ષકની નજરે પડી જાય તો તત્કાળ સૌની સામે તેને ગલોટિયાં ખાવાની શિક્ષા. એકથી વધુ કૅડેટ્સ ઝોકાં ખાતાં દેખાય તો આખા ક્લાસને સામુહિક રીતે સખત મેદાનમાં ઇક્વીપમેન્ટ સાથે ૨૦-૨૫ ગલોટીયા ખાવા પડે!

એક દિવસ અમારો ક્લાસ ગોરખા રાઇફલ્સના કર્નલ વિષ્ણુ શમર્મા લેતા હતા. બસો કૅડેટ્સના ક્લાસમાં ઝોકું ખાનારાઓમાં હું જ પકડાઇ ગયો. બૂમ પાડી તેમણે મને ઉભો કયર્યો, અને પૂછ્યું, ‘પ્લૅટુનમાં કેટલા ‘ટુ-ઇંચ મોર્ટર બૉમ્બ હોય છે?’
એક તો હું ઉંઘતો હતો, તેમાં વળી પકડાઇ ગયો. જેમ સવાલ બૂમ પાડીને પૂછાય તેમ અમારે જવાબ પણ બૂમ પાડીને આપવાનો હોય. હું ગુંચવાઇ ગયો હતો તેમ છતાં ઘાંટો પાડીને જવાબ આપ્યો, “ટ્વેન્ટી ફોર, સર!’ - જે સાવ ખોટો હતો. કર્નલ સાહેબનો પારો એકદમ ચઢી ગયો, અને તેમણે આખા વર્ગને ક્લાસરૂમમાંથી બહાર કાઢી સો ગજ સુધી ગલોટિયાં ખાવાનો હુકમ કયર્યો. દરેક ગલોટિયે એકસો નવાણું અવાજ નીકળતા હતા, “સા... સેવન્ટીફાઇવ!

આ જાણે ઓછું હોય તેમ બૅરેકમાં પાછા જઇએ ત્યાં અમારા સિનીયરો અમને ‘રગડવા’ તૈયાર હોય. ડગલેને પગલે તેઓ તાત્કાલિક શિક્ષા - જેમાં તેમને ‘ઢઢ્ઢુ ચાલ’ અત્યંત પ્રિય હતી - તે અમારી પાસેથી કરાવતા જ રહેતા. ‘બ્લડી ફૂલ’ અમારા સિનિયરોનો પ્રિય ઉદ્ગાર! દિવસમાં આ શબ્દનો જેટલી વાર પ્રયોગ કરતા એટલી વાર તેમણે ભગવાનનું નામ લીધું હોત તો તેઓ સદેહે સ્વર્ગમાં જઇ શક્યા હોત!
આવા સખત કાર્યક્રમ - અને શિક્ષાઓથી હેરાન થઇને ઘણા કૅડેટ એક અઠવાડિયામાં જ OTS છોડીને જતા રહ્યા હતા. અહીં એક નિયમ હતો કે જે લોકો એક અઠવાડિયામાં જતા રહે તેમને કોઇ દંડ ભરવો નહોતો પડતો. ત્યાર બાદ દરેક દિવસ દીઠ નિયત કરેલા દરે ટ્રેનિંગનો ખર્ચ આપવો પડે. આ કારણસર ઘણા જીસી એક અઠવાડિયામાં જ OTS છોડીને પાછા જતા રહ્યા હતા.

હું ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્રના વાતાવરણમાં ઉછયર્યો હતો. આપણા સભ્ય સમાજના લોકો ગાળાગાળી નથી કરતા. ગુસ્સો આવે કે કોઇએ ગમે એટલી મોટી ભુલ કરી હોય તો પણ અપશબ્દ બોલાતા નથી. અહીં તો ટ્રકમાંથી ઉતરતાં વેંત અપમાન, ગાળો અને અકારણ અપાતી શિક્ષાને કારણે મારો જીવ ઉકળી ઉઠ્યો હતો. મારા ચારિત્ર્યનું ઘડતર એવી રીતે થયું હતું કે હું કદી અન્યાય કે જુઠો આરોપ સહન કરી શકતો નહોતો. અકારણ મળતી સજાને કારણે એક દિવસ હું અત્યંત દુ:ખી થયો. મન ઉદાસીનતાથી ભરાઇ ગયું. મારા સાથીઓ બપોરના સમયે બૅરેકમાં આરામ કરતા હતા. હું અૅન્ટીરૂમમાં જઇ ગમગીન થઇને બેઠો હતો, તેવામાં અમારી મેસના બટલર, મિસ્ટર ભોંસલેએ મને જોયો. જાણે કોઇ psychic હોય તેમ તેઓ મારી પાસે આવ્યા.
“સાહેબ, ઘણા પરેશાન દેખાવ છો. પાછા જવાનો વિચાર તો નથી કરતા ને?”
“તમે કેવી રીતે જાણ્યું?”
“હું અહીંનો સૌથી જુનો મૅનેજર-કમ-બટલર છું. તમારી સૌની વ્યથા હું જાણી શકું છું. મારે તમને એક જ વાત કહેવી છે. ‘બહુત ગઇ થોડી રહી’. તમને ખબર પણ નહિ પડે કે બાકીના દિવસો કેવી રીતે નીકળી ગયા. બીજી વાત: તમે દેશની રક્ષા કરવાના ઉદ્દેશથી અહીં આવ્યા છો. ગમે તે થાય, હવે પાછી પાની કરતા નહિ. શિવાજી મહારાજ અને રાણા પ્રતાપને તમારા આદર્શ બનાવો. તમે તેમના અફસર છો એવો વિચાર કરશો તો તમારો ઇરાદો વધુ મજબૂત થશે. કંઇ પણ થાય, પાછા જવાનો વિચાર કરશો મા.”

મિસ્ટર ભોંસલેની વાત સાંભળી હું ભોંઠો પડી ગયો. મેં નિશ્ચય કયર્યો કે જે ઉદ્દેશથી હું અહીં આવ્યો છું, તે પૂરો કયર્યા વગર નહિ રહું.

OTSમાં આમ તો આખી પ્લૅટુનના કૅડેટ્સ મારા મિત્ર બન્યા, પણ તેમાં બે ખાસ હતા - હોમી દારા શ્રૉફ અને રવિંદર કોહલી. હોમી મુંબઇના કફ પરેડમાં રહેતા ધનાઢ્ય પરિવારનો યુવાન હતો. તેની સાથે ગુજરાતીમાં વાત કરવાની તક મળતી. મિલીટરીની બાબતનો તે જાણકાર હતો. આમ પણ ભારતીય સેનામાં જનરલ, એડમીરલ અને એર ચીફમાર્શલ જેવા ઉચ્ચ પદ પર પારસીઓએ સારી પરંપરા જાળવી છે. હોમીના ઘણા સગાં-સંબંધીઓ મિલીટરીમાં ઉચ્ચ પદ પર હતા, અને તેણે સેનાના અૉફિસર-કાડર વિશે સારો અભ્યાસ કયર્યો હતો. એક દિવસ મેં તેને પૂછ્યું, ‘હોમી, આપણે અહીં અફસર થવા આવ્યા છીએ, તો આપણી સાથે આપણા સિનિયર, આપણાથી ઉતરતા પદના સુબેદાર અને હવાલદાર આપણી સાથે આટલું ગંદું વર્તન શા માટે કરે છે? આપણી ડીગ્નીટીનો કચરો થતો કેમ કરીને સહેવાય?”

“સાંભલ, સેવન્ટીફાઇવ. આય એવણનો pschological પ્લાન છે. આપરી સુંવાલી સિવિલિયન જીંદગીની સૉફ્ટનેસ કાઢી ટફ અને સખત પર્સનાલિટીવાલા, સ્ટૅમીનાવાલા સોલ્જરમાં બડલવા માટે આ ટ્રેનીંગ ડેવેલપ કરી છે. સમજ, તું નરમ માટીનો રહીશ તો કમીશન્ડ ઓફિસર થયા પછી તારા જવાનોને લડાઇમાં કડક થાઇને કેમનો લીડ કરવાનો? બસ, આ છ મહિના તું ભુલી જા તું કોન હુતો, અને યાદ રાખ કે આગલ જતાં તું શું બનવાનો છે.”

મિસ્ટર ભોંસલે અને હોમીની વાત સાંભળીને મારો સમગ્ર દૃષ્ટીકોણ બદલાયો. મેં મારા અભ્યાસમાં પૂરી રીતે મન પરોવ્યું. શારીરિક ક્ષમતા વધારી અને હવે ૨૫ કિલો વજનની ઇક્વીપમેન્ટ અને રાઇફલ ઉંચકીને એક કલાકમાં પાંચ માઇલ અને પોણા બે કલાકમાં દસ માઇલની દોડ પણ સહેલાઇથી પૂરી કરવા લાગ્યો. પૂરી 'ઇક્વીપમેન્ટ'વાળા "ઘાયલ" સૈનિકને ખભા પર ઉંચકી, તેની અને મારી રાયફલ બીજા ખભા પર લટકાવી બસો ગજની દોડ બે મિનીટમાં પૂરી કરવા લાગ્યો.

સાંજે દોડ પૂરી કરીને આવ્યા બાદ કૅન્ટીનમાં પચાસ પૈસામાં મળતી કોકાકોલાની બૉટલ અને એટલી જ કિંમત પર મળતા એક બુંદીના લાડુની જ્યાફત ઉડાવતા ત્યારે એવી સુખદ ભાવના થતી!

આમ દિવસ વિતતા જતા હતા.....

"જીસી સેવન્ટીફાઇવ"

પુનામાં થયેલી બીજી હોનારત - મારા OTSમાં પહોંચ્યાના બીજા દિવસથી અમારી ટ્રેનિંગ શરુ થઇ ગઇ!

ચાર વાગે ઉઠીને સૌ પ્રથમ મોટો મગ ભરીને ‘બેડ ટી’ અને બિસ્કીટનો નાસ્તો. ત્યાર પછી દાઢી, બ્રશ અને બાથરુમમાં જઇ પ્રાતર્વિધી પતાવી કસરતનો - એટલે પી.ટી. (ફિઝીકલ ટ્રેનિંગ)નો યુનિફોર્મ પહેરી બૅરેકની બહાર પ્લૅટુન-વાર લાઇનબંધ ઉભા રહી જવાનું. હવે સાર્જન્ટ બહાદુરસિંઘ આવી અમારો ‘ટર્ન-આઉટ’ (પહેરેલો પોશાક, બુટ પૉલીશ વિ.) ચેક કરે. તેમાં કોઇ ઉણપ હોય કે ન હોય, "યૂ બ્લડી ફૂલ્સ, આઇ હૅવ નાટ્ટ સીન જોકર્સ લૈક યૂ." અને 'તમારા દેદાર જોઇ મને શરમ આવે છે' વિ.વિ. કહી અમારામાંથી કેટલાકનાં નંબર બોલી, નોંધી લે. જેમનો નંબર નોંધાયેલો હોય, તેમણે રાતના ભોજન બાદ સજા ખાવા મેદાનમાં જવાનું. અહીં અમને ‘ફ્રન્ટ રોલ’ (ખરબચડી જમીન પર ગુંલાટિયા ખાવાના), બૅક રોલ (ઉંધા ગુંલાટિયા), અમારા ઘૂંટણ, સાથળ અને પગની ઘૂંટીનો સત્યાનાશ કરનારી ‘ઢઢ્ઢુ ચાલ’ (અંગ્રેજી: frog march) અને છેલ્લે ‘ચિત્તા ચાલ’ - એટલે જમીન પર ચત્તા સુઇ, ચિત્તાની જેમ ઘસડાતા જઇ ૫૦-૧૦૦ ગજનું અંતર કાપવાનું - એવી સજા મળે. આને સજા ન કહેતાં ‘extra drill’ કહેવામાં આવતી. એક્સ્ટ્રા ડ્રીલનું ઉર્દુ નામ ‘પિઠ્ઠુ પરેડ’. પિઠ્ઠુ એટલે પીઠ પર લગાડવાનો થેલો (અં: Haversack), જેમાં કૂચ કરતી વખતે તેમાં સુચિ પ્રમાણે ત્રણે’ક કિલોગ્રામના વજનની વસ્તુઓ રાખવાની હોય છે. જો કે પિઠ્ઠુ પરેડમાં નિયત વસ્તુઓને બદલે આ થેલામાં તેનું વજન પૂરૂં કરવા પત્થર અને ઇંટ મૂકવામાં આવે. બહાદુરસિંઘ તેને ‘પેટી પરેડ’ કહેતા. અા ‘પરેડ’નો એક વણલખ્યો નિયમ એવો હતો કે ત્રણથી ઓછી “પેટી પરેડ” કોઇને ન અપાય! મારી પ્લૅટુનના ઓરિસ્સાના કૅડેટ પૂર્ણચંદ્ર પરીજાને એટલી એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ મળી હતી, કે ટ્રેનિંગ પૂરી કરી, સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટ થઇને પોતાની રેજીમેન્ટમાં ગયો ત્યારે તેના નામે અગિયાર એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ બાકી રહી હતી!

પ્લૅટુન સાર્જન્ટ બહાદુરસિંઘની ‘બહાદુરી’ બાદ અમે પીટી કરવા જઇએ. રોજ સવારે ‘રોડ-વૉક-અૅન્ડ-રન’માં બે માઇલની દોડ કરી આવવાનું. ત્યાર બાદ બ્રેકફાસ્ટ. હવે પછીનો પિરીયડ લશ્કરી કવાયત-ડ્રીલનો. બ્રેકફાસ્ટ બાદ કવાયતનો ખાસ યુનિફૉર્મ પહેરી ડ્રીલ સ્ક્વેરમાં જવાનું. બે ટ્રેનીંગ વિસ્તાર વચ્ચેનું અંતર એક-દોઢ કિલોમીટર હતું, અને અમારે ત્યાં દોડતા જવાનું હતું. વળી જ્યાં સુધી ડ્રીલની પરીક્ષા પાસ ન કરીએ ત્યાં સુધી અમને કૅમ્પમાંથી બહાર જવાનો ‘આઉટ પાસ’ ન મળે, અને અમારા બૂટને પૉલીશ કરી, બાકીના સામાનને તૈયાર કરી આપવા માટે અૉર્ડલર્લી ન મળે. ડ્રીલમાં ‘લેફ્ટ-રાઇટ’ કરવા ઉપરાંત ‘Ceremonial Parade’ (તમે ૨૬મી જાન્યુઅારીની પરેડ જોઇ હશે, તેમાં જે રીતે પરેડ કમાંડર તલવાર લઇને માર્ચ કરતા હોય છે, સલામી શસ્ત્ર અને ‘Beating the Retreat’ કરતા હોય છે, તે બધી વિધી શીખવી પડતી હોય છે.) ડ્રીલમાં સૌથી વધુ અગત્યતા અપાય છે પોશાકને. શર્ટના કૉલર કે બાંયમાંથી સૂતરનો એક પણ તાંતણો ડોકિયું કરતો હોય તો જીસી ‘ફેઇલ’. પૉલીશ કરેલા બૂટમાં સુબેદાર મેજરને પોતાનો ચહેરો ન દેખાય તો પણ તમે ‘ફેઇલ’. લાંબા મોજાની ઉપરની કિનારમાંથી પતંગિયાના આકારના લાલ અને ભૂરા રંગના ‘garter flash’ની લંબાઇ પણ નિયમ પ્રમાણે હોવી જોઇએ. અમારા ડ્રિલ સાર્જન્ટને અંગ્રેજી આવડતું ન હોવાથી ગાર્ટર ફ્લૅશને ‘ગટરફ્લાય’ કહેતા! ટોપી - એટલે બેરી (beret) ડાબી આંખની ભમરથી બે આંગળ કરતાં ઉંચી કે નીચી હોય તો પણ તમે ‘ગયા’. વાળ એવા કપાયેલા હોવા જોઇએ કે બેરીની પાછળના ભાગમાં એક પણ વાળ દેખાવો ન જોઇએ. આ તો શરુઆત. ત્યાર બાદ દરેક હલન ચલન, સૅલ્યુટ કરવાની રીત, પગ ઉપાડીને પછાડવાની ઢબ - જવા દો, આ બધું યાદ આવે છે અને ફરી ડ્રીલ સ્ક્વેરના (પરીક્ષાના) નામથી ધ્રુજારી છૂટે છે. હું ડ્રીલ સ્ક્વેરમાં બે વાર ‘ફેલ’ થયો હતો. પહેલી વાર મારા કૉલરમાંથી એક મિલીમીટરના ૧૦૦મા ભાગ જેટલું તાંતણું સુબેદાર મેજરની નજરે ચઢ્યું તેથી ફેઇલ. બીજી વાર મારી આંખમાં આંખ પરોવીને તેમણે જોયું ત્યારે મારી આંખનું પોપચું એક મિલીમીટરના હજારમા ભાગ જેટલું હલી ગયું તેથી નાપાસ! કોઇ પણ કારણ હોય, પણ રીપોર્ટમાં ફક્ત એટલું લખાયું કે ‘સેવન્ટી ફાઇવ ડ્રીલ સ્ક્વેરમાં બે વાર ફેલ થયો છે, જે દશર્શાવે છે કે તે ડ્રીલમાં સાવ કાચો છે અને તેની ડ્રીલ સાવ ખરાબ છે.’ આ રીપોર્ટ વાંચીને મારી એકલાની એવી બારીકાઇથી પરીક્ષા લેવાઇ, જાણે સુબેદાર મેજર હાથમાં સુક્ષ્મદર્શક યંત્ર લઇને મારો યુનીફોર્મ, બૂટ પૉલીશ, બેલ્ટ, બકલ, બેરી પરનો બૅજ ચકાસી રહ્યા હતા. ત્યાર પછી ડ્રીલની “પત્રકે સાથ સૅલ્યૂટ કરના” જેવી એકે એક વિધી મારી પાસેથી કરાવી, અને છેલ્લે મારા ચહેરાથી એક સેન્ટીમીટર પર પોતાનો ચહેરો લાવીને જોયું કે મારી આંખ સીધી લાઇનમાં જોઇ રહી છે કે તેમની તરફ. અંતે તેમણે મને પાસ થયાનો હુકમ ‘કૅરી અૉન’ આપીને કહ્યું, ‘સેવન્ટી-ફાઇવ’ આપકી ડ્રીલ બહુત બહેતર હુઇ હૈ. કોઇ કસર નહિ. કૅરી ઓન’. આના જવાબમાં શિરસ્તા પ્રમાણે હું ઉંચા સાદે એક જ શબ્દ બોલી શકું: “સર!”
મારા હોઠ પર શબ્દ આવ્યા હતા, ‘આપને મેરી ડ્રીલ કબ દેખી થી જો અબ બહેતર હુઇ?’ પણ આવું કશું કહેવાય નહિ, અને કહીએ તો દસ થી ઓછી એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ મળ્યા વગર ન રહે! આ વખતે મને સૌથી વધુ દુ:ખ થયું હોય તો શાળા કે કૉલેજ દરમિયાન એનસીસીમાં ન જોડાયો તેનું હતું. OTSમાં જે શિક્ષણ મેળવી રહ્યો હતો તે મને એનસીસીમાં મળ્યું હોત તો અહીંની ટ્રેનિંગ મને વસમી ન લાગત.

પીટી અને ડ્રીલ કરીને થાકી ગયા બાદ ‘વેપન ટ્રેનિંગ’ (રાઇફલ, લાઇટ મશીનગન, સ્ટેન ગન અને પિસ્તોલ ચલાવવાનું શિક્ષણ તથા આ હથિયારોના હિસ્સાઓ ખોલી, સાફ કરી ઝપાટાબંધ ફરી ‘ફીટ’ કરી નાખવા- વિ.), ક્લાસરૂમમાં બેસીને યુદ્ધશાસ્ત્ર, યુદ્ધનો ઇતીહાસ, ભારતીય સેનાનાં જુદા જુદા વિભાગોની સંઘટના, મૅપ રીડીંગ વિગેરેનો અભ્યાસ, વાયરલેસ સંચાર વિજ્ઞાન વિગેરે શીખવાનું. બપોરના ભોજન બાદ એકા’દ કલાક આરામ કરી સાંજે ખેતર કે વગડામાં દોડવાનું - ક્રૉસ કંટ્રી રન, રમત ગમત અને ફરજીયાત અૉબ્સ્ટેકલ કોર્સ . આ બધું પતાવીને નાહી-ધોઇ, સૂટ પહેરી મેસમાં જવાનું. રાતે ભોજન કરી, નસીબ સારા હોય અને બહાદુરસિંઘે ‘પેટી પરેડ’ આપી ન હોય તો સૂઇ જવાનું. સવાર પડે અને બ્યુગલર ‘રવાલી’ના સૂર વગાડે, જે અમારા માટે “જાગો મોહન પ્યારે!” હતા.

હોનારત.....

જુલાઇ ૧૯૬૩: જેન્ટલમન કૅડેટ ‘ઇલેવન સેવન્ટી-ફાઇવ’.

આખરે આમર્મી હેડક્વાર્ટર્સમાંથી મને OTS -અૉફિસર્સ ટ્રેનિંગ સ્કૂલ- પુનામાં હાજર થવાનો હુકમ આવી ગયો.

મારા એક મિત્ર - કૅપ્ટન ભદ્રીના કહેવા પ્રમાણે ૬ જુલાઇના રોજ પુનામાં બે હોનારતો થઇ. આ જ તારીખે, ત્રણ વર્ષ પહેલાં પુનાની નજીક મુળા-મૂઠા નદી પરનો પાનશેત બંધ ભાંગી પડ્યો હતો, અને તેમાં અર્ધું પુના શહેર વહી ગયું હતું. બીજી હોનારત - નરેન મિલીટરીમાં અૉફિસર થવા પુના સ્ટેશન પર પહોંચ્યો ત્યારે થઇ!

અમને મળેલા લેખીત હુકમ પ્રમાણે સૌ પ્રથમ મુવમેન્ટ કન્ટ્રોલ ઓફિસર પાસે મેં હાજરી આપી અને નામ નોંધાવ્યું. વેઇટીંગ રુમમાં મારા જેવા અનેક યુવાનો ભેગા થયા હતા. થોડા સમયમાં અમને લેવા ત્રણ-ચાર થ્રી-ટન ટ્રક આવ્યા. તેની સાથે જીપમાં ગ્રેનેડીયર રેજીમેન્ટના કૅપ્ટન ચંદર નાગરાની આવ્યા. તેમનો રુવાબદાર યુનિફૉર્મ, કૅપ પર લગાવેલ સફેદ પીંછાનું હૅકલ અને હાથમાં છડી જોઇ અમે અંજાઇ ગયા. અમે પણ તેમના જેવા અફસર બનવાના છીએ એ ખ્યાલથી અપૂર્વ ઉત્સાહ સાથે અમે જાણે અત્યારથી જ અફસર થઇ ગયા તેવા રૉફથી ટ્રકમાં ચઢ્યા અને કુલી પાસેથી ટ્રંક અને બિસ્તરો અંદર મૂકાવ્યો. અમારી ખુમારી ક્ષણભંગુર નીકળશે તેનો અમને જરા પણ ખ્યાલ નહોતો. જેવા અમારા ટ્રક્સ OTS (અૉફિસર્સ ટ્રેનિંગ સ્કૂલ)માં પહોંચ્યા, અમારું ‘સ્વાગત’ કરવા સાવ ઝીણા કાપેલા વાળ, સ્માર્ટનેસ અને સખ્તાઇથી સભર ચહેરા અને સફેદ શર્ટ, ભૂરી ફ્લૅનલની પૅન્ટ, ગળામાં સ્કાર્ફ અને બ્લેઝરમાં સજ્જ એવા અમારી પહેલાંની બૅચના પાંચ કે છ જેન્ટલમેન કૅડેટ્સ હાજર હતા. તેમનાથી થોડે દૂર બે મેજર અને ચાર કૅપ્ટન ઉભા હતા.

અમે ટ્રકમાંથી નીચે ઉતયર્યા અને અમારો ટ્રકમાંથી સામાન ઉતારવા કુલી કે પોર્ટરની રાહ જોવા લાગ્યા. તેવામાં વિજળીના કડાકા જેવી ગર્જના સાંભળી.

“યૂ બ્લડી ફૂલ્સ...તમારો સામાન ઉતારવા કોણ તમારા પૂર્વજ આવવાના છે? ઉતારો સામાન. અને યાદ રાખજો, અહીં ચાલવાની મનાઇ છે. બધું કામ દોડીને કરવાનું છે,” બુલ ડૉગ જેવા લાગતા જેન્ટલમેન કૅડેટ તાડુક્યા. અમે ધડાધડ સામાન ઉતાયર્યો અને આગલા હુકમની રાહ જોવા લાગ્યા. અમને એક લાઇનમાં ઉભા રહેવાનું કહેવામાં આવ્યું, અને નંબર વાર અમારી જુદી જુદી કંપનીઓમાં વહેંચણી કરવામાં આવી. મારો નંબર Arjun ઉર્ફ 'આલ્ફા' કંપની અને તેની 'સી' પ્લૅટૂનમાં મૂકવામાં આવ્યો. ત્યાર બાદ અમને ચેસ્ટ નંબર અપાયા. મારો નંબર ‘આલ્ફા-૧૧૭૫’ હતો. હવે પછી અમારૂં સામાન્ય નામ થયું જી.સી. - એટલે જેન્ટલમન કૅડેટ, અને મારૂં વિશેષ નામ થયું “ઇલેવન સેવન્ટીફાઇવ” - ટૂંકમાં 'સેવન્ટી-ફાઇવ'. અમને ટ્રેનિંગ આપનારા હવાલદાર, નાયબ સુબેદાર અને સુબેદાર અમને જીસી - અને માન આપવાનો વિચાર થાય તો ‘સર’ કહીને બોલાવે, પણ વર્તન અત્યંત કડક. હવાલદારોને અમારે ‘ઉસ્તાદ’ કહીને સંબોધવાના. નાયબ સુબેદાર, સુબેદાર અને સુબેદાર મેજરને ‘સા’બ’ કહી બોલાવવાના.

બીજો હુકમ મળતાં અમે ભારે ભારે ટ્રંક અને બિસ્ત્રાઓ ઉંચકીને અમને બતાવાયેલી બૅરેકમાં લગભગ દોડતા ગયા. ત્યાં સામાન મૂક્યો કે તરત અમને ક્વાર્ટરમાસ્ટર સાર્જન્ટે બોલાવ્યા. તેમણે પણ અમને ‘બ્લડી ફૂલ’ની વધામણી સાથે આવકાર આપ્યો અને અમને કૅડેટના યુનિફોર્મ આપ્યા. ત્યાર બાદ અમને અમારા પ્લૅટુન સાર્જન્ટ બહાદુરસિંઘનો પરિચય અપાયો. હવેથી તેઓ અમારા વાલી છે, તેવું કહેવામાં આવ્યું. આનો અર્થ એ હતો કે તે અમને ગમે ત્યારે સજા આપી શકતા હતા, ગમે ત્યારે - મધરાતે પણ - બૅરેકની બહાર ‘ફૉલ ઇન’ એટલે લાઇનબંધ થવાનો હુકમ આપી શકતા હતા. અમારી કોઇ ફરિયાદ હોય તો તેમને જ રીપોર્ટ કરવાનો, પણ બહાદુરસિંઘની આજ્ઞા હતી કે ફરિયાદ કરવી હોય તો અમારા જોખમે જ કરવી. શુદ્ધ પંજાબી-હિંદી (આવી કોઇ ભાષા છે તેની મને અગાઉ જાણ નહોતી!) માં તેમણે કહ્યું, “સુણો બ્લડી ફૂલો, ફરિયાદ કરણ-વાળે રોતી સૂરત લોગાંસે મૈંનું સખ્ત નફરત હૈ. કમ્પ્લેન્ટ કરન-તૂં પહિલાં સૌ બાર સોચણાં.” અહીં ‘બ્લડી ફૂલો’ મૂળ શબ્દના બહુવચન તરીકે વપરાયો હતો!

આ કાર્યવાહી પૂરી થઇ ત્યાં સાંજ પડી ગઇ અને અમને મેસમાં ભોજન માટે જવાનો હુકમ અપાયો. મેસમાં સૂટ અને ટાય વગર જવાય નહિ. મેસ બે ભાગમાં વહેંચાયેલી હોય છે. લાઉન્જ - અથવા Ante Room - એન્ટી રૂમ અને તેની પાછળ ડાઇનીંગ રુમ. ભોજનકક્ષમાં દરેક નવા કૅડેટની સાથે એક એક સિનિયરને બેસાડવામાં આવ્યો. તેમનું કામ હતું અમને ‘Table Manners’ શીખવવાનું! તેમાં છરી કાંટા કેવી રીતે વપરાય તેનો પણ અભ્યાસ કરાવાયો. મારી કંપનીમાં મોટા ભાગના ‘નવા’ જીસી પંજાબ અને હરિયાણાના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાંથી આવતા હતા. ત્યાર બાદ નંબર આવે રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશના ગ્રામ્ય વિસ્તારના કૅડેટ્સનો. બંગાળ, મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષીણ ભારત અને ઓરિસ્સાથી આવતા લગભગ બધા કૅડેટ્સ શહેરી વિસ્તારના હતા. મોટા ભાગના જીસીઓએ આ અગાઉ કદી પણ છરી-કાંટા-ચમચા વડે ભોજન કર્યું નહોતું.
અહીં રાજ્ય વાર આવતા કૅડેટ્સનું વર્ણન કર્યું. તમે પૂછશો, ગુજરાતના કૅડેટ્સની વાત કેમ ન કરી?

અહીં એક મજાની વાત કહું. OTS પુનાના કમાન્ડન્ટ બ્રિગેડિયર આપજી રણધીરસિંહજી હતા. જોધપુરના રાજવી પરિવારના સૅન્ડહર્સ્ટથી કિંગ્ઝ કમીશન લઇ આવેલા આપજીનાં લગ્ન સૌરાષ્ટ્રના રાજપરિવારમાં થયા હતા. તેઓ ગુજરાતી જાણતા હતા. અમારી ટ્રરેનિંગના છેલ્લા દિવસે તેમણે આપેલા પ્રવચનમાં કહ્યું કે અમારા OTSના વાસ્તવ્ય દરમિયાન અમને ઘણી શિક્ષા ભોગવવી પડી હતી, પણ ગુજરાતની કહેવત ‘સોટી વાગે છમ છમ, વિદ્યા આવે ઘમ ઘમ’નું અહીં સારૂં પરિણામ આવ્યું છે, કહી તેમણે અનાયાસે પુછ્યું, ‘અહીં ગુજરાતના કેટલા કૅડેટ્સ છે?”
હાજર રહેલા મારા કોર્સના અને નવા આવેલા કૂલ ૧૫૦૦ કૅડેટ્સમાંથી ફક્ત એક હાથ ઉંચો થયો હતો - મારો!

"...રાઇટ": યોગ્ય પગલું?

અમદાવાદ ખાતે લેવાનારા પ્રાથમિક ઇન્ટરવ્યૂ માટે વધુ રાહ જોવી પડી નહિ. અમારા મિત્ર મંડળમાંથી મારો વારો પહેલાં આવ્યો હતો. તે વખતે સમજાયું નહોતું કે આ મુલાકાતમાં બે મેજર અને એક કર્નલના ‘બોર્ડ’ દ્વારા ઊમેદવારનું વ્યક્તિત્વ, તેનું bearing, તેનું સામાન્ય જ્ઞાન તથા રાજકીય અને સામાજીક હાલત વિશેની ચચર્ચા દ્વારા તેની અંગ્રેજીમાં સંભાષણ કરવાની આવડત ચકાસવામાં આવી હતી. બે અઠવાડિયા બાદ અમદાવાદની મિલીટરી હૉસ્પિટલમાં પ્રાથમિક દાક્તરી તપાસ માટે બોલાવવામાં આવ્યો, જેમાં હું પાસ થયો.

અત્યાર સુધી મેં બાને મિલીટરીમાં જોડાવા અંગેના મારા વિચારની વાત કરી નહોતી. મને ખબર હતી કે બાનો મારા પર પોતાના પ્રાણથી વધુ સ્નેહ હતો અને મિલીટરીમાં મોકલવામાં તેમને અત્યંત દુ:ખ થશે. મારી ટેવ હતી કે દરરોજ સાંજે બા પાસે બેસીને આખા દિવસ દરમિયાન શું થયું તેની વાત કરતો. મારી મેડીકલ ટેસ્ટ થયા બાદ તે સાંજે મેં બાને પૂછ્યું, “બા, મારે મિલીટરીમાં જોડાવું છે. મને ઓફિસરની જગ્યા મળે તેમ છે તમે રજા આપો તો જઉં. તમને તો ખબર છે કે ચીને ભારત પર હુમલો કર્યા બાદ આપણા દેશને આપણી સેનામાં અફસરોની તાતી જરુર છે. આપણા જેવા લોકો ફોજમાં નહિ જાય તો બીજું કોણ જશે?”
બા એક ક્ષણ શાંત રહ્યા. તેમની આંખ ભિંજાઇ આવી. મારા ખભા પર હાથ મૂકી તેમણે ગળગળા સ્વરે કહ્યું, “ભાઇ, તારી વાત બરાબર છે. સેનામાં જોડાવાની તારી અંતરની ઇચ્છા હોય તો હું આડે નહિ આવું. મારો તો તું આધાર છે, તેમ છતાં દેશની સેવા કરવા માટે તું મોરચા પર જઇશ તો વીર પુત્રની માતા થવામાં ગૈારવ અનુભવ કરીશ. તું ખુશીથી જા, બેટા. મારી તને રજા છે.”
બાએ મારા મસ્તક પર વહાલથી હાથ ફેરવ્યો.

ત્રણ મહિના બાદ મને જબલપુરના સર્વિસીઝ સીલેક્શન બોર્ડમાં અંતિમ સીલેક્શન માટે હાજર થવાનો હુકમ મળ્યો. સાથે રેલ્વેનો પાસ પણ મોકલવામાં આવ્યો હતો. વિતેલા ત્રણ મહિના દરમિયાન મારા કેટલાક મિત્રોએ સાંભળેલી અનેક અફવાઓના આધાર પર મને મિલીટરીમાં ન જવા વિશે સલાહ આપી. રિલીફ રોડ પર આવેલ એક સિનેમા થિયેટરના મૅનેજરને એમર્જન્સી કમીશન માટે સીલેક્ટ કરવામાં આવ્યા હતા, પણ તેમનાથી સખત ટ્ર્ેનિંગ જીરવાઇ નહિ. એક અઠવાડિયામાંજ તેઓ ઘેર પાછા આવી ગયા હતા. આવા જ સમાચાર મેં ગુજરાતમાંથી અફસરની ભરતી માટે ગયેલા અન્ય યુવાનો વિશે સાંભળ્યા. મારી અૉફિસના કેટલાક લોકો તો એમ પણ કહેવા લાગ્યા, “ભાઇ, આપણા લોકોનું આ કામ નથી. અૉફિસર થવા જાવ તો છો, પણ નામોશી લઇને અડધેથી પાછા આવશો તો કોઇને મોઢું દેખાડવાને લાયક નહિ રહો!” તેમ છતાં મારો નિશ્ચય અડગ રહયો. જબલપુર જવાનો હુકમ મળવાથી મારો ઉત્સાહ વધી ગયો.

જબલપુરનું સર્વિસીઝ સિલેક્શન બોર્ડ - SSB - ઘણું સખત છે તેની માહિતી જબલપુર સ્ટેશન પર પહોંચતાં વેંત મળી! પ્રથમ વર્ગના વેટીંગ રૂમમાં મને કેટલાક અસફળ થઇ ઘેર પાછા જવા નીકળેલા ઉમેદવારો મળ્યા. અત્યંત મુશ્કેલ એવી શારીરિક કૌશલ્યની, ‘સ્ટૅમીના’, IQ તથા psychological Testની લેખિત પરીક્ષાઓ તથા ટીમ-વર્ક અને લીડરશીપની કઠણ પરીક્ષાઅો વિશે તેમણે વાતો કહી. “SSB પાસ કરના ઐસે-વૈસેકા કામ નહિ,” કહી તેઓ ટ્રેનમાં બેસી ગયા. તેઓ ગયા ત્યારે વેટીંગરૂમના ખુણામાં શાંત બેઠેલ એક પંજાબી યુવાને મને પોતાની પાસે બોલાવ્યો અને કહ્યું, “સુનો યાર, નાહિંમત કરાને વાલે લોગોંકી ઇસ દુનિયામેં કમી નહિં. તુમ સિર્ફ પૉઝીટીવ ઍટીટ્યુડ રખના. જો ભી સવાલ પુછા જાય, ચાહે સાઇકોલોજીકલ ટેસ્ટકી લેખિત ઇમ્તેહાન હો યા પર્સનલ ઇંટરવ્યૂ, હિંમતસે પૉઝીટીવ જવાબ દેના. ફૈાજ કો હિંમતસે લીડ કરનેવાલે અફસર ચાહિયે. યે બાત યાદ રખોગે તો તુમ્હેં સીલેક્ટ હોનેસે કોઇ નહિ રોક સકતા!”

આ વાત ચાલતી હતી ત્યાં સિલેક્શન બોર્ડનો ટ્રક લઇને એક અમલદાર આવ્યા. સ્ટેશનના વેટીંગ રુમમાં રાહ જોઇ રહેલા ઉમેદવારોમાં હું એકલો ગુજરાતી યુવાન હતો. બધા ઉમેદવારોને તેઓ જબલપુર કેન્ટોનમેન્ટ લઇ ગયા, અને અમને એક બૅરૅકમાં ઉતારો આપ્યો. બીજા દિવસથી જે કાર્યક્રમ અંકાયા હતા તેની તેમણે પૂર્ણ રુપરેખા આપી. ત્યાર પછીના ચાર દિવસ કેવી પરીક્ષાઓ લેવામાં આવશે તેનો મને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નહોતો. જો કે મને તેની ચિંતા નહોતી. મારા મનમાં જે વાત ચાલતી હતી તેનું વર્ણન ઉર્દુના એક જ શબ્દમાં કરી શકું: જુનુન. જબલપુરના ઇંટરવ્યૂનો પત્ર આવ્યો ત્યારથી જ મનમાં ઝંખના જાગી હતી કે મારા શરીરમાં અને આત્મામાં ઘુમી રહેલ શક્તિના પ્રત્યેક બિંદુને એકાગ્ર કરી સિલેક્શન બોર્ડની દરેક પરીક્ષા, શારીરિક ક્ષમતા અને માનસિક દૃઢતાની ચકાસણીને પાર કરવી. તે વખતે મને જરા પણ ખ્યાલ નહોતો કે વાસ્તવમાં આ બધી પરીક્ષાઓ કેટલી સખત હતી. એક તરફ મારા જેવા અનેક યુવાનો સીધા સર્વિસીઝ સીલેક્શન બોર્ડમાં જતા હતા, જ્યારે પંજાબમાંથી આવતા ઉમેદવારો ચંડીગઢમાં ચાલતી દિઓલ એકેડેમી જેવી સંસ્થાઓમાં ભારે ફી આપીને બોર્ડમાં લેવાતી પરીક્ષાઓની તાલિમ લઇને જતા. લશ્કરી અધિકારીઓના પુત્રો તેમના પિતાની રેજીમેન્ટમાં ‘ઓબ્સ્ટેકલ કોર્સ’માં નૈપૂણ્ય પ્રાપ્ત કરી આવતા. આ એક એવી પરીક્ષા છે જેમાં નિયત સમયમાં ઉમેદવારે ૩૦ ફીટ ઉંચા દોરડા પર ચઢી જવાનું, ૮ ફીટ પહોળો, પાણી-પત્થરથી ભરેલ ખાડો કૂદી જવાનું, વીસ-પચીસ ફીટના અંતરે આવેલા બે ઉંચા વૃક્ષો પર ત્રીસેક ફીટ ઉંચે બાંધેલા દોરડાના પૂલને પાર કરવાનું, ૧૫ ફીટ ઉંચાઇ પરથી જમીન પર ભુસકો મારવા જેવી ઘણી પરીક્ષાઓ હોય છે. થોડી શરતચૂક થાય તો હાથ કે પગ તૂટ્યા વગર ન રહે! મેં અમદાવાદમાં સ્વ. વસંતરાવ હેગિષ્ટેએ શરુ કરેલ વ્યાયામશાળામાં કરેલ કસરત અને રમતગમતમાં વષર્ષો સુધી ભાગ લીધો હતો તેનો મને ઘણો ફાયદો થયો. અન્ય પરીક્ષાઓમાં બૌદ્ધીક અને માનસિક ક્ષમતા તથા નેતૃત્વ અને યોજના - (leadership and planning) જેવા વિષયો હતા. સૌથી છેલ્લે હતી સખત દાકતરી તપાસ. શરીરનું એકેએક અવયવ બરાબર કામ કરે છે કે નહિ તે જોવા ઉપરાંત પગની હાલત પર ખાસ ભાર આપવામાં આવ્યો હતો. આમાં જે ઉમેદવારના પગની પાની સપાટ (Flat feet) હોય કે બન્ને ઘૂંટણ એકબીજાને અડતા હોય (knock-knee) હોય તો તેને તરત ગેરલાયક ગણવામાં આવે છે. મારી બૅચના ચાલીસ ઉમેદવારોમાંથી કેવળ બે યુવાનો સીલેક્ટ થયા. તેમાં મારું નામ આવેલું જોઇ હરખનો પાર ન રહ્યો!

અમદાવાદ પહોંચીને મેં બાને સમાચાર આપ્યા ત્યારે તેમને અત્યંત આનંદ થયો. જો કે ચીન સામે થયેલી લડાઇમાં શહિદ થયેલા મિલીટરીના જવાનોની વાતો હજી પણ અખબારોમાં આવતી હતી, તેથી તેમની ચિંતા કાંઇ ઓછી થઇ નહોતી, પણ તેમણે તેનો ઓછાયો પણ મને દર્શાવ્યો નહિ.
હવે હું આમર્મી હેડક્વાર્ટર્સના પત્રની રાહ જોવા લાગ્યો.

પ્રથમ પગલું - "લેફ્ટ..."

ગુજરાતને ફોજ સાથે લેણાદેણી ઓછી!

આપણે ત્યાં એવી માન્યતા રૂઢ થઇ હતી કે ‘માર્શલ લૉ’ જાહેર થાય અને મિલીટરી આવી કે સમજવું કે દેશમાં કોઇ જરા જેટલું તોફાન કરે એટલે મિલીટરી ગોળીબાર કરી તોફાનીઓને સીધા દોર કરી નાખે. તેમના કાયદા કાનુન સખત અને તેનું પાલન કરવામાં તેઓ એવી સખતાઇ કરે કે તેમની હાજરીથી જ લોકોના હાંજા ગગડી જાય. અમદાવાદમાં જ્યારે કોમી હુલ્લડ થતા અને મિલીટરીને બોલાવવામાં આવતી ત્યારે શહેરના સૌથી વધુ ખુનખાર ગણાતા વિસ્તારમાં ચકલુંયે બહાર ફરકી શકતું નહિ, એવી સેનાની ધાક હતી. સાચું કહું તો તે વખતે અમને કોઇને સૈન્યમાં ઇન્ફન્ટ્રી, આટર્ટીલરી, કોર અૉફ સિગ્નલ્સ જેવા જુદા જુદા વિભાગ હોય છે તેની માહિતી નહોતી! ‘સોલ્જર’ કહ્યો એટલે એવો માણસ જેણે યુનિફૉર્મ પહેરી, હાથમાં રાઇફલ લઇ રણક્ષેત્રમાં જઇ દુશ્મનનો પ્રતિકાર કરવાનો. તેમાં હાથોહાથની લડાઇ કરવી પડે, શહીદ થવું પડે તો તેના જેવું મરણ તો કાશીનું પણ નહિ, એવો અમારો ખ્યાલ હતો. મિલીટરીના કૅમ્પમાં સિવીલિયનોને પેસવા નથી દેતા, અને કોઇ જાય તો તેની ખેર નથી રહેતી, આવા સેના વિશેના ખ્યાલ હોવાથી કોઇની કૅમ્પમાં જવા માટે પણ હિંમત ચાલતી નહોતી. સદ્ભાગ્યે તે સમયે મારા મોટાં બહેન ભાનુ’દીના પતિ અમદાવાદમાં મિલીટરી એન્જિનિયરીંગ સર્વિસીઝમાં કાર્યરત હતા. હું તેમને માનથી અણ્ણાસાહેબ કહીને બોલાવતો. એક દિવસ કૅમ્પમાં જઇ હું તેમને મળ્યો અને સેનામાં સિપાહીની ભરતી કેવી રીતે થાય છે તે પૂછ્યું. જ્યારે તેમને ખબર પડી કે મને અને મારા મિત્રોને સેનામાં ‘સોલ્જર’ તરીકે જોડાવું છે, ત્યારે તેમણે કહ્યું, “અરે, તમે બધા ગ્રૅજ્યુએટસ્ છો તો એમર્જન્સી કમિશન્ડ અૉફિસર માટે શા માટે અરજી નથી કરતા? ટર્ેનિંગ તો સિપાહી અને અફસર બન્ને માટે સખત હોય છે. એક સરખી મહેનત કરવાથી તમે અફસર બની શકતા હો, તો મારી સલાહ છે કે તમે બધા એમર્જન્સી કમીશન્ડ અૉફિસર માટેનું ફૉર્મ ભરો. સરકારે વય મયર્યાદા પણ ૩૦ વર્ષની કરી છે તેનો લાભ તમારે જરૂર લેવો જોઇએ. એટલું જરૂર કહીશ કે અૉફિસર્સનું સીલેક્શન ઘણું કડક અને અઘરું હોય છે, પણ તમને વાંધો નહિ આવે.”

અણ્ણાસાહેબની વાત સાંભળીને હું વિચારમાં પડી ગયો. થોડા સમય પહેલાં અમારા મકાનની સામે પંજાબ રેજીમેન્ટના મેજર ધારકર રહેવા આવ્યા હતા. તેમનું ભવ્ય વ્યક્તિત્વ, કડક ઇસ્ત્રીનો યુનિફૉર્મ, ચકચકતા પૉલિશ કરેલા બૂટ, છાતી પરના ડાબા ખિસ્સાની ઉપર રંગબેરંગી મેડલ-રિબન અને તેમનો દબદબો જોઇ અમારો આખો લત્તો અંજાઇ જતો. આ જાણે ઓછું હોય, સવારે તેમને લેવા જીપ આવતી, અને જેવા મેજર સાહેબ ઘરની બહાર નીકળતા, જીપનો ડ્ાઇવર અને તેમને લેવા આવેલ સિપાહી એક લયમાં પગ પટકી શિસ્તબદ્ધ સલામ કરતા તે જોઇ અમને થતું, મિલીટરીમાં જનારા લોકો કોઇ જુદી જ દુનિયાના માનવી હોય છે. ‘આપણા જેવા લોકોનું મિલીટરીમાં કામ નહિ,’ એવી બધાની ખાતરી થઇ ગઇ હતી! તેમાં પણ મેજર ધારકર જેવી ભવ્ય ‘પર્સનાલિટી’ વગર આપણને કોઇ અફસર તરીકે સીલેક્ટ કરશે કે કેમ, એવો વિચાર મારા મનમાં આવી ગયો. એકવડીયા બાંધાનું મારા મિત્રોનું અને મારું શરીર હોવાથી ઉંચાઇ, વજન વિગેરે મિલીટરીની જરુરિયાતમાં ‘ફિટ’ થઇશું કે નહિ એવી દ્વિધામાં અમે પડી ગયા.

મારી પોતાની વાત કરૂં તો મને એક વધારાની ચિંતા હતી. બા- અને બહેનોની સંપૂર્ણ જવાબદારી મારા પર હતી. મીનાદીદીનાં લગ્ન લોન લઇને પાર પાડ્યાં હતા. બીજી બે નાની બહેનો - સૂ અને ડૉલીનાં લગ્ન ન થાય ત્યાં સુધી લગ્ન કરવાનો મારો વિચાર નહોતો. હું અઠ્યાવીસ વર્ષનો થઇ ગયો હતો, પણ આ કારણવશાત્ મેં લગ્ન કયર્યા નહોતા. એક તરફ મારી ઉમર વધતી જતી હતી. એક રાષ્ટ્રીયકૃત નિગમમાં હું આસિસ્ટન્ટના પદ પર હું pen-pushing કરતો હતો જેમાં હું સંતુષ્ટ નહોતો. મારે ગાડરીયા પ્રવાહમાંથી બહાર નીકળવું હતું. મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીવાળા કોઇ પણ ક્ષેત્રમાં મને પ્રવેશ મળે તો મારા પોતાના અને મારી આસપાસના લોકોના જીવનમાં થોડી ઉન્નતિ લાવી શકીશ એવો ગુરૂજનોના આશિવર્વાદથી આત્મવિશ્વાસ કેળવ્યો હતો.

મારો પ્રથમ પ્રયાસ સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવાનો હતો. કટાર કરતાં કલમ વધુ શક્તિશાળી છે આ કહેવત પર મારો વિશ્વાસ હતો. સ્વ. ચાંપશીકાકા ઉદ્દેશીને મારૂં લેખન ગમ્યું હતું. તેમણે મારા ત્રણ લેખ “નવજીવન”માં પ્રસિદ્ધ કયર્યા હતા, જો કે અન્ય સ્થળે સફળતા મળી નહિ. સારા પગારની નોકરી છોડી અમદાવાદના એક દૈનિકમાં ‘સબ-એડીટર’ની જગ્યા માટે અરજી કરી હતી અને તેમના તંત્રી અને પ્રસિદ્ધ કટાર લેખક શ્રી. અશોક હર્ષ પાસે ઇન્ટરવ્યૂમાં ગયો હતો. સફળતા ન મળી. જીવનમાં નોંધપાત્ર કામ કરી છૂટવા માટે બીજા પયર્યાય હોય છે એવી મને શ્રદ્ધા હતી, પણ ત્રીસીને આરે આવીને મારા જીવનનું વિહંગાવલોકન કર્યું તો મને સ્પષ્ટ જણાયું કે મારી કારકિદર્દીને કોઇ દિશા નહોતી. મારા મનની ભાવનાત્મક સ્થિતિ અત્યંત દ્વિધા ઉપજાવનારી હતી. દેશ પ્રેમ, રાજકીય વિચારો અને આદશર્શો મને મિલીટરીમાં ભરતી થવા માટે પ્રવૃત્ત કરતા હતા. અણ્ણાસાહેબે સહજતાથી કહ્યું કે હું અફસર બની શકીશ, તેથી મારા મનમાં આશા જાગી. ભાગ્ય સાથ આપે અને હું સેનામાં અફસર તરિકે સીલેક્ટ થઉં તો મારી મહેચ્છા તથા આદર્શ એક સાથે ફળીભૂત થઇ શકે તેવું હતું.

આ પહેલાં મને આફ્રિકા અને ઇંગ્લંડ જવાના મોકા આવ્યા હતા, ત્યારે મારી કૌટુમ્બીક સમસ્યા સંબંધે મારા નિકટના સંબંધીઓ સાથે વાત કરી હતી. બન્ને વખતે મને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવામાં આવ્યું હતું, “આફ્રિકા જઇને તને ‘બ્લૅક વૉટર ફીવર’ જેવું કશું થાય તો બા અને બહેનોની જવાબદારી અમે નહિ લઇ શકીએ.” મિલીટરીમાં જવાથી - અને તે પણ ચીન સાથેની લડાઇ બાદ, મારા માટે કોઇ ભયાનક પ્રસંગ અવશ્ય ઉભો થાય તેમાં શંકાને કોઇ સ્થાન નહોતું. આમ છતાં મેં તેમની સાથે વાત કરી. જે જવાબ મળ્યો, અપેક્ષીત હતો.

મારા માટે આ કઠણ સમસ્યાનો કોઇ હલ નીકળે તેવું ન હતું, તેથી એક દિવસ હું ભાનુ’દીને ઘેર ગયો અને અણ્ણાસાહેબ સાથે મારી મુંઝવણ વિશે વાત કરી.

“નરેન, મારી વાત ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. યુદ્ધમાં જનારા બધા જ સૈનિકો કંઇ મરતા નથી. બીજી વાત. અત્યારે સેનામાં અફસરોની ભારે કમી છે અને તે પૂરી કરવા માટે સરકારે એમર્જન્સી કમીશન્ડ અફસરોની ખાસ ભરતી શરુ કરી છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ પ્રથમ વાર આવી ભરતી થઇ રહી છે. આવી તક તને ફરી કદી નહિ મળે. અફસરોના સીલેક્શન માટે શારીરિક સ્વસ્થતા અને પરિશ્રમ કરવાની ક્ષમતાની સાથે જે ચીજ પર ભાર આપવામાં આવે છે તે ‘Officer-like Quality’-OLQ- હોય છે. OLQમાં ઉમેદવારનું સામાન્યજ્ઞાન, તેનું શિક્ષણ, સંસ્કાર, તેના પરિવારની સૈનિક પરંપરા, વર્તન, પ્રામાણિકતા અને વફાદારીની ભાવનાની સાથે સાથે નેતૃત્વ કરવાની લાયકાતનો સમાવેશ થાય છે. તમારી પાસે OLQ છે કે નહિ તે ઇન્ટરવ્યૂ અને સર્વિસીઝ સીલેક્શન બોર્ડની બધી પરીક્ષાઓમાં વરતાઇ આવશે. હું તો ખાતરીપૂર્વક કહીશ કે તમને આ બાબતમાં વાંધો નહિ આવે. બાકી શારીરિક ‘ફિટનેસ’ માટે અત્યારથી વહેલી સવારે દોડવાનું અને કસરત કરવાનું શરુ કરો.”

મેં આ વાત મારા મિત્રોને કરી. અમે બધાએ ફૉર્મ ભયર્યા અને ઇન્ટરવ્યૂની રાહ જોવા લાગ્યા.

(બીજું પગલું "રાઇટ..." આવતી કાલે!)