સોશિયલ વર્કરની નોંધપોથીમાંથી: પહેલો સેમીનાર

Stereotype - બીબામાં ઢળાયેલા પૂર્વગ્રહનો સામનો

બ્રિટનમાં (અને અમેરિકામાં) વસતા મોટા ભાગના લોકોમાં વર્ણ, વંશ, વર્ગ અને જાતિ વિશે પ્રવર્તતા ખ્યાલથી જીપ્સી અજાણ્યો નહોતો. માણસના વિચારો પર પર્યાવરણ, શિક્ષણ તથા તેના peer groupના દબાણની ઘણી અસર પડે છે તે સહુ કોઇ જાણે છે. આવા દબાણોને કારણે એક વર્ગ, જાતિ કે વંશીય ઉચ્ચતાનો આભાસ ધરાવતા લોકો એક બીજાને ઉતરતા ગણી તેમના માટે દ્વેષપૂર્ણ અને કટુતાભર્યા શબ્દ વાપરતા હોય છે. બ્રિટનમાં વર્ણદ્વેષી શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં એકલા અંગ્રેજોનો ઇજારો નથી. જેમ બધા એશીયનો (ભારત, પાકિસ્તાન. બાંગ્લાદેશી અને શ્રીલંકાવાસી) માટે તેમણે એક વિશાળ લેબલ ‘પાકી' અથવા 'પૅકી’ શબ્દ શોધ્યો અને શરૂઆતમાં પાકિસ્તાનથી આવેલા લોકો માટે વાપર્યો અને સમય જતાં સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડના લોકો માટે વાપરવાની શરૂઆત કરી. આવી જ રીતે તેમણે અાફ્રીકન મૂળના તથા જ્યુઇશ લોકો માટે પણ શોધી કાઢ્યા હતા. વળી આખા જગતમાં સંસ્કાર-સંસ્કૃતી, નૈતિકતાના મૂલ્યોનો ઇજારો કેવળ ભારતીયો પાસે જ છે એવા અહંકારયુક્ત આભાસમાં આપણે રાચતા રહીએ છીએ એવો આક્ષેપ તેઓ આપણા માટે કરતા હતા. જો કે આ આરોપ આંશીક રીતે સાચો છે એવું જીપ્સીના જોવામાં આવ્યું છે! જ્યાં વર્ણદ્વેષી શબ્દોનો ઉપયોગ કરવાની વાત આવે છે, ત્યાં આપણા લોકો પણ જાય તેવા નથી. ગોરાઓ પ્રત્યે આપણામાંના ઘણા લોકોનાં મનનાં ઊંડાણમાં ભલે ગુલામીની કે હીનતાની ગ્રંથિ હોય, પણ તેમને અંદરોઅંદર અસંસ્કારી ‘ધોળીયા’ (અને ભણેલા લોકો તેમને riff raff) કહી સંતોષ માની લેતા હોય છે. જ્યાં આફ્રીકન લોકોનો સવાલ આવે છે, ત્યાં તેમને ‘કાળીયા’ કે તેથી પણ વધુ હલકા શબ્દોથી નવાજમાં આવતા હતા. આ stereotypesનો અભ્યાસ Race & Cultureના ખાસ વિભાગમાં કરવામાં આવ્યો. આ સંબંધે થતી ચર્ચામાં ભારતની વર્ણ અને જાતિ પ્રથા તથા પશ્ચિમની વર્ગ વ્યવસ્થા આવરી લેવાઇ. તેમાંની કેટલીક મહત્વની વાતો અભ્યાસ દરમિયાન જાણવા મળી.
આપણી વર્ણ વ્વવસ્થાની ચર્ચામાં પશ્ચિમના અને ખાસ કરીને ભારતના સામ્યવાદી ઇતિહાસકારોએ વર્ણાશ્રમ પદ્ધતિના મૂળ અંગે ઋગ્વેદના પુરુષ સુક્તનો ઉલ્લેખ કરી તેમાંની એક વાત પર ખાસ ભાર આપ્યો: બ્રાહ્મણોએ પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા એવું કહ્યું કે તેમની પોતાની ઉત્પત્તિ બ્રહ્માના મુખમાંથી, ક્ષત્રીયોની ભુજામાંથી, વૈશ્યોની જંઘામાંથી અને શુદ્રોની બ્રહ્માના પગમાંથી થઇ. આ સામાન્ય અર્થઘટન એટલી વાર કહેવામાં આવ્યું કે તે ઘસાયેલી રેકર્ડની જેમ એક જગ્યાએ અટકાઇ ગયું. એ જ રીતે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશની બાબતમાં, ખાસ કરીને મહેશ માટે પશ્ચીમમાં (અને ભારતમાં સુદ્ધાં) Shiva the Destroyerનું નિરૂપણ પ્રચલિત થઇ ગયું.
આ બાબતમાં જીપ્સીએ કરેલા ઘનીષ્ઠ સંશોધન દરમિયાન મળેલું ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણને આપેલ વિવરણ ઓછી પ્રસિદ્ધી પામ્યું હોવા છતાં જીપ્સીની જેમ આપ સૌને બુદ્ધિગ્રાહ્ય લાગશે.
પુરૂષ સુક્તમાં માનવસમાજને વિરાટ સમાજપુરુષની ઉપમા આપવામાં આવી છે. આ વિરાટ સમાજપુરૂષ’ના મુખમાંથી વેદવાણી કહેવાની, બાહુમાં સમાજનું સંરક્ષણ કરવાની, સાથળમાં સ્થિર રહેવાની ક્ષમતા તથા પગમાં સમાજની પુષ્ટિ અને આરોગ્ય માટે વિચરણ કરવાની શક્તિ છે. આમ સમાજપુરૂષના અંગના ભાગ એકબીજા વગર જીવીત રહી ન શકે.
વેદકાલીન વર્ણાશ્રમ પદ્ધતિમાં ચારે વર્ણોમાં social mobility હતી: કોઇ પણ વર્ણનો માનવી તેની આવડત, શોખ અને તેમાં મેળવેલી પ્રવીણતા અનુસાર કોઇ એક વર્ણમાંથી બીજા વર્ણમાં જઇ શકતો. આ વિધાન માટે ગ્રંથ સંદર્ભ (ગ્રંથ, પ્રકરણ, શ્લોકની કડી સહિત) ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ બ્લૉગની સીમા જોતાં તે અહીં આપવામાં આવ્યા નથી.
એ જ રીતે પરમાત્માનું સ્વરૂપ એક છે. તે તત્વ જ્યારે નિર્માણનું કાર્ય કરે છે, તેને બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાયું, સંવર્ધન અને નિભાવનું કાર્ય કરે છે ત્યારે વિષ્ણુ અને જ્યારે તેમણે નિર્મેલ જીવંત સૃષ્ટી - જીવ, જંતુ, વૃક્ષ જર્જરીત થતાં તેનો લય-વિલય કરવામાં તે જ તત્વ સહાયતા કરે છે તથા તેનું શિવ એટલે પરમ તત્વમાં રૂપાંતર કરનાર શક્તિને શંકર/રૂદ્ર કહેવાઇ. રાધાકૃષ્ણન્ આ ત્રિમૂર્તિ (Trinity)ને ‘The Creator, Sustainer and Judgment’ કહે છે. આનું સમાંતર ઉદાહરણ સ્ત્રી છે. વ્યક્તિ એક છે, પુત્રી, બહેન, પત્નિ અને માતા આ તેનાં સ્વરૂપ છે. જીપ્સીએ તેના સેમિનારમાં આ વિચાર રજુ કર્યો ત્યારે તેના પર ઘણી ચર્ચા થઇ, પ્રશ્નો પૂછાયા અને ખાસ કરીને Shiva the Destroyerની સમજુતિથી મોટા ભાગના સહાધ્યાયીઓના વિચારને નવું પરિમાણ મળ્યું એવું તેમણે લેખિત feedbackમાં કહ્યું.

આવી જ રીતે માનવની બુદ્ધિમતા, આવડત અને આભને આંબવાની શકતિ તે ક્યા વર્ણમાં જન્મ લે છે, એટલે biological origin સાથે સંબંધ નથી. આફ્રિકાના લોકોને શ્વેતવર્ણીય લોકો તો ઠીક, આપણા ભારતીયોએ પણ જંગલી, અસંસ્કૃત ગણ્યા. જ્યારે ઇતિહાસ અને આજનો કાળ સાહેદી પૂરે છે કે ઇજીપ્તની સંસ્કૃતી ભારતની સપ્તસિંધુની સંસ્કૃતી કરતાં વધુ પુરાણી નહિ તો તેની સમકાલિન તો જરૂર છે. જ્યારે આ સંસ્કૃતી મધ્યાહ્ને પહોંચી હતી, યુરોપમાં hunter-gatherersની ટોળીઓ વિચરતી હતી. ભગવદ્ગીતામાં ભગવાને 'વાસાંસિ જીર્ણાની'ના તત્વજ્ઞાનમાં અવિનાશી આત્મા જીર્ણ શરીર છોડીને નવા શરીરમાં પ્રવેશ કરવા વિશેનું સત્ય કહ્યું, ત્યારે તેમણે કોઇ ભેદ નહોતા પાડ્યા કે એક ભારતીયનો આત્મા કેવળ બીજા ભારતીય શરીરમાં જ પ્રવેશે! એ તો ગમે તે શરીર ધારણ કરી શકે છે, શ્વેત, અશ્વેત, વર્ણ કશાનો ભેદ રાખ્યા વગર. તેથી કોઇને તેના વર્ણ પરથી અપમાન કરવું, ઘૃણા કરવી પરમાત્માના વિધાનનું અપમાન કે અવહેલના કરવા સમાન છે, એ વાત નજરમાં આવ્યા વગર ન રહે.
કૉલેજના પ્રથમ વર્ષમાં થયેલી આવી ચર્ચાઓએ સોશિયલ વર્કર્સના માનસ અને વિચારસરણી પર ઘેરી અસર કરી. કદાચ આ કારણે જ બ્રિટનમાં સોશિયલ વર્કર્સમાં સંવેદનશીલતા અને અન્ય નાગરિકો પ્રત્યે આદરની ભાવના જોવા મળી. દરેક નિયમમાં અપવાદ હોય છે તેમ કેટલાક સોશિયલ વર્કર્સમાં તેમનો ઉંડો પૂર્વગ્રહ જઇ ન શક્યો. જો કે આવા ક્વચિત ઉદાહરણ જોવા મળ્યા.
હવે પછીના અંકમાં ‘પ્લેસમેન્ટ’ કે ઇન્ટર્નશીપના અનુભવ રજુ કરવાનો પ્રયત્ન થશે.

સોશિયલ વર્કરની ડાયરીમાંથી: મહારાણીની મુલાકાતે!

કેસવર્ક, સર્જરી તથા ‘કિરણ’ ટૉકીંગ ન્યુઝપેપરનું કામ ધમદોકાર ચાલતું હતું તેવામાં બે યાદગાર પ્રસંગો થઇ ગયા. બ્રિટનનાં મહારાણી એલિઝાબેથ ધ સેકન્ડ દર વર્ષે ઉનાળામાં તેમના મહેલના ઉદ્યાનમાં ટી પાર્ટી યોજે. તેમાં તેઓ બ્રિટનના સમાજસેવાના ક્ષેત્રમાં કે કોઇ સખાવતી સંસ્થામાં નોંધપાત્ર કામ કર્યું હોય તેવી વ્યક્તીઓને ભાગ લેવા આમંત્રણ મોકલે. એક દિવસને જીપ્સીને મહારાણીના અંગત સચિવ લૉર્ડ ચૅમ્બરલેનની અૉફિસમાંથી ફોન આવ્યો. આ વર્ષે યોજાનારી પાર્ટીમાં આમંત્રણ આપવા માટે સરકાર તરફથી જેમનાં નામ સૂચવવામાં આવ્યા હતા, તેમાં તમારૂં નામ છે અને મહારાણીએ તેને મંજુરી આપી છે. તમારી સાથે તમારાં પત્નિ તથા અવિવાહિત પુત્રીને તમે લાવી શકો છો, તો તેમનાં નામ આપશો?”
આ એક વિસ્મયકારક વાત હતી. આ ભલામણ કોણે અને ક્યારે કરી તેનો તેને જરાય ખ્યાલ નહોતો. ઊંડો વિચાર કરતાં તેને યાદ આવ્યું કે તેણે "કિરણ" માટે સરકારી અનુદાન મેળવવા અરજી કરી હતી અને તેની વિચારણા કરવા આવેલા એક ઉચ્ચ સરકારી અફસર આગળ સ્ટુડીયોમાં જ presentation કર્યું હતું. "કિરણ"ના કાર્યની સઘન તપાસને અંતે તેમને જાણવા મળ્યું કે ભારતીય ભાષામાં “કિરણ” ટૉકીંગ ન્યુઝપેપર દ્વારા બ્રિટનમાં વસતા ભારતીય ઉપખંડના અંધ નાગરિકો માટે આ અભિગમ બ્રિટનમાં પહેલી જ વાર કોઇએ શરૂ કર્યો હતો. “કિરણ”ની કૅસેટ આખા દેશમાં વહેંચાતી હતી. તેમના પર અમારા નમ્ર પ્રયાસની આટલી ઘેરી અસર થશે એનો જીપ્સીને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નહોતો.
અત્યાર સુધી બકીંગહમ મહેલને અમે દૂરથી જોયો હતો. તે દિવસે જીપ્સી, અનુરાધા તથા તેમની પુત્રી કાશ્મીરા રાજમહેલની મખમલી હરિયાળી પર યોજાયેલા સમારંભમાં જઇ આવ્યા. ક્રાઉન ડાર્બીની નાજુક બોનચાઇનાની ક્રૉકરીમાં ચ્હા, ક્યુકમ્બર સૅન્ડવીચીઝ, ચાંદીની કટલરીથી સજ્જ દસ્તરખ્વાન, અને દેશભરથી આવેલા મહેમાનોથી ભરચક સમારંભ એક અનન્ય અનુભવ હતો. આટલા બધા લોકોમાંથી મહારાણીને કેવળ ત્રણ કે ચાર મહેમાનોની મુલાકાત કરાવાય. અમારો નંબર તેમાં નહોતો!! જો કે આખા સમુદાયમાં કાશ્મીરા (તે વખતે ૧૯ વર્ષની હતી!) સાવ જુદી તરી આવતી હતી તેથી કે કેમ, મહાનુભાવોના જુથમાંથી એક ઘેરા જામ્બૂડા રંગના પાદરીના પોશાકમાં સજ્જ સદ્ગૃહસ્થ તેની પાસે આવ્યા. “Come with me young lady. I’ll introduce you to some nice people!” આ વેસ્ટમિન્સ્ટરના બિશપ હતા.
તેમણે કેટલાક એવા લોકો સાથે તેની મુલાકાત કરાવી જેમના ફોટા અમે છાપાંઓમાં જોતા હતા. તેવામાં એક જાડા, વૃદ્ધાવસ્થાને આરે આવેલા ભવ્ય વ્યક્તિત્વવાળા ગૃહસ્થે બિશપને બોલાવ્યા. બન્ને જુના મિત્રો હતા. બિશપ તેમને "Teddy" નામથી સંબોધતા હતા. તેમણે કાશ્મીરાની 'ટેડી' સાથે ઓળખાણ કરાવી.
"Meet my old friend. We were at Eton and Oxford together."
“How do you do, Teddy? I... mean.. Sir?” કાશ્મીરાએ તેમની સાથ હાથ મિલાવ્યો.
બિશપે કહ્યું, “ યુ નો, કાશ્મીરા, ટેડી થોડા વર્ષો અગાઉ આપણા પ્રાઇમ મિનિસ્ટર હતા! તું તેમને સર એડવર્ડ હીથના નામે જાણતી હઇશ, ખરૂં ને?”
કાશ્મીરા લજ્જાથી લાલ થઇ ગઇ. ઘણી વાર ઉંધું બફાઇ જતું હોય છે તેનો આથી વધુ ઉત્તમ નમૂનો કયો હોઇ શકે?
બકીંગહામ પૅલેસની મુલાકાત જીપ્સી તથા તેના પરિવાર માટે અવિસ્મરણીય અનુભવ હતો.

*

બીજા બનાવે જીપ્સીની કારકિર્દીમાં આમુલાગ્ર ફેરફાર આણ્યો. તે વર્ષે કાઉન્સીલે અનક્લૉલીફાઇડ સોશિયલ વર્કર્સને બે વર્ષના ફૂલ ટાઇમ કોર્સ પર મોકલવાનું નક્કી કર્યું. આના માટે ત્રીસ ઉમેદવારોમાંથી છ જણા પસંદ કરવામાં આવ્યા. જીપ્સીનો તેમાં નંબર આવ્યો. બે વર્ષ પૂરા પગારે આ ટ્રેનીંગ હતી. તેણે ચાર કૉલેજોમાં અરજી કરી, જેમાંથી લંડનની સાઉથ બૅંક યુનિવર્સીટીએ તેને શરતી અૅડમીશન આપ્યું. આ પોસ્ટ ગ્રૅજ્યુએટ ડીપ્લોમા કોર્સ હતો અને પ્રશિક્ષણ દરમિયાન ત્રણ જુદી જુદી ઇન્ટર્નશીપ કરી તેમાં ઉત્તિર્ણ થવાના અંતે સોશિયલ વર્કર માટે જરૂરી CQSW (સર્ટીફીકેટ અૉફ ક્વૉલીફીકેશન ઇન સોશિયલ વર્ક) મળે. અૅડમીશન માટે શરત હતી અંગ્રેજીમાં રિપોર્ટ લખવાની આવડત.
એશિયન સ્પેશીયાલિસ્ટ સોશિયલ વર્કર (અનક્વૉલીફાઇડ)ની કારકિર્દી દરમિયાન જીપ્સીએ બે વધારાનાં કામ કર્યા હતા. એક તો તેની અૉફિસમાં કામે લગાડવામાં આવતા દરેક સોશિયલ વર્કરે તેના induction દરમિયાન એક દિવસ જીપ્સી સાથે ગાળવો પડતો. દિવસ દરમિયાન તેને ભારતીય ઉપખંડની સંસ્કૃતી, તે દેશોમાંથી બ્રિટનમાં આવેલા પ્રાંતિય સમૂહ, તેમની ખાસિયતો વગેરેની સમજુતિ આપવા ઉપરાંત તેના કેસલોડમાંના એક ક્લાયન્ટની મુલાકાતે લઇ જવાનું રહેતું. જે વાત તેને વારંવાર સમજાવવતી પડતી તે તેણે પંદર પાનાંની પુસ્તિકામાં લખી. તેમાં મુખ્ય ભાગ હતા દરેક દેશની ભૌગોલીક અને ઐતિહાસીક રૂપરેખા, ત્યાં બોલાતી ભાષાઓ, ધર્મ અને લોકોની ખાસિયતોનું વર્ણન હતું. બીજું કામ તેણે તેના વિસ્તારમાં રહેતી એશિયન પ્રજાને સોશિયલ સર્વિસીઝની સેવાઓ વિશે કેટલી માહિતી હતી, અને જો તે ન હોય તો તેની તેમને કેવી રીતે જાણ કરવી તે વિશે એક sample survey કર્યો હતો. આનો રિપોર્ટ તેણે સોશિયલ સર્વિસીઝના ડાયરેક્ટરને આપ્યો હતો. આ બન્ને દસ્તાવેજ જીપ્સીએ એપ્લાઇડ સોશિયલ સાયન્સીઝની ડાયરેક્ટરને આપ્યો. તેને અૅડમીશન મળી ગયું.
બ્રિટનની જાણીતી યુનિવર્સીટીમાં અભ્યાસ કરવાનો આ એક નવો અનુભવ હતો. આની વિગતવાર વાત આગળ જતાં કહેવાનો પ્રયત્ન જીપ્સી કરશે.

સોશિયલ વર્કરની ડાયરીમાંથી: 'ઓપન સર્જરી'

આ શસ્ત્રક્રિયાવાળી સર્જરીની વાત નથી! બ્રિટનમાં સર્જરી શબ્દ બે સંદર્ભમાં વપરાય છે. ‘ડૉક્ટર્સ સર્જરી’ એટલે અમેરીકામાં જેને ડૉક્ટર્સ અૉફીસ કહે છે તે; બીજી મેમ્બર અૉફ પાર્લમેન્ટ દ્વારા યોજાતી તેમના મતદાતાના ઇમીગ્રેશન જેવા અંગત પ્રશ્નોનો હલ લાવવા તેની સાથે ખાનગી (one-on-one) મીટીંગ. ઘણી વાર એમ.પી.ની ‘ઓપન સર્જરી’ એટલે નિયત સમયમાં અૅપોઇન્ટમેન્ટ વગર આવનારા લોકો માટે વહેલો તે પહેલોના આધારે યોજાય. આવી ‘સર્જરી’ને બહોળા અર્થમાં વાપરી સોશિયલ વર્કર દ્વારા યોજાતી વિકલાંગ વ્યક્તિઓના એસએસમેન્ટ કે બસ પાસ માટેની વિનંતિઓ સ્વીકારવા માટેના સત્રને ‘સર્જરી’ તરીકે ઓળખાવા લાગી.
અમારી ટીમમાં દર મંગળવારે ટીમ મિટીંગ થતી. એક મિટીંગમાં લિઝ વેબે જીપ્સીને કહ્યું, “તમારો વેલ્ફેર બેનીફીટ અંગેનો બહોળો અનુભવ જોતાં તમે આપણા એરીયામાં રહેનારા એશીયનો માટે અઠવાડીયામાં એક સવારે વેલ્ફેર બેનીફીટની સર્જરી શરૂ કરો તો કેવું? મારી જાણમાં આવ્યું છે કે સિટીઝન્સ અૅડવાઇઝ બ્યુરોમાં એશિયન ભાષામાં વાત કરનાર કાર્યકરો નથી તેથી આપણા વિસ્તારમાં રહેનારા એશિયનોને આ બાબતમાં ઘણી હાલાકી ભોગવવી પડે છે. તમે ઓપન સર્જરી રાખો. આવનાર માણસો રિસેપ્શનીસ્ટને રિપોર્ટ કરે એટલે તે તેમનાં નામ નોંધી એક પછી એક ક્લાયન્ટને તમારી પાસે મોકલશે. તમારો કેસલોડ ભારે છે તે જોતાં આ તમે કરી શકો કે નહિ તેનો વિચાર કરીને મને જણાવજો.”
જીપ્સીએ તરત અનુમતી આપી. રીસેપ્શન હૉલના નોટીસ બોર્ડ પર ગુજરાતી, હિંદી અને ઉર્દુમાં આની જાહેરાત કરી. પહેલા અઠવાડીયાથી જ લોકોએ આવવાની શરૂઆત કરી. મોટા ભાગના ક્લાયન્ટ્સ તેમને કાઉન્સીલ તરફથી આવેલા પત્રો વંચાવવા, તેના જવાબ લખાવવા અને બેનીફીટ્સના ફૉર્મ ભરાવવા આવતા હતા. જેટલી રસપ્રદ વ્યક્તિઓ આવી તેમની વાત અહીં જણાવીશ.
*
‘ડિસેબિલીટી’..
સર્જરીમાં આવેલા કલાબહેનના કહેવા પ્રમાણે તેમને ડીસેબિલિટી હતી. તેમનું નામ વિકલાંગ રજીસ્ટરમાં નોંધી તેમને મફત બસ અને અંડરગ્રાઉન્ડનો પાસ અપાવો તેવી વિનંતિ કરી.
જીપ્સીએ તેમને જણાવ્યું કે આ રજીસ્ટરમાં નોંધણી કરવા માટે કેટલીક શરતો હોય છે, જેમાંની એક છે વ્યક્તિમાં એવી વિકલાંગતા હોવી જોઇએ કે તે મદદ વગર ૧૦૦ ગજ કરતાં વધુ ચાલી ન શકે. આ બાબતનું સર્ટિફિકેટ ડૉક્ટર પાસેથી લાવે તો તેમને મદદ કરી શકાય. ડિસેબિલીટીની નોંધણી જુદું સેક્શન કરે છે, પણ તેઓ ડૉક્ટર પાસેથી સર્ટિફીકેટ લાવી આપે તો જીપ્સી તેમને જરૂર મદદ કરી શકશે.
“મારા ભાઇ, રહેવા દ્યોને આ બધી માથાકૂટ! આપણા માણસ થઇને આટલું ન કરી શકો? તમે જ લખી આપો ને કે હું ચાલી શકતી નથી!”
“કલાબેન, હું તો તમને કેવળ સલાહ આપીને તમારૂં કામ સહેલું કરી આપું. બાકી નોંધણીનું કામ ડિસેબિલીટી સેક્શન કરે. તમારી અરજી હું તેમને મોકલી આપીશ, અને તેઓ તેને નોંધી લેશે. પૂરતી તપાસ કર્યા બાદ તે નામંજુર થાય તો ફરીથી અરજી કરવાથી તેઓ વધુ તપાસ કરશે કે તમારી શારીરિક સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સારો કે ખરાબ ફેરફાર થયો છે કેમ. ફ્રી બસ-ટ્યુબ પાસ માટે કાઉન્સીલ લંડન ટ્રાન્સ્પોર્ટને દર વર્ષે વ્યક્તિ દીઠ સારી એવી રકમ આપે છે તેથી અહીં થોડી વધુ ચકાસણી થાય છે.”
“એમ, તો પછી તમારા રજીસ્ટરમાં મારૂં નામ ન લખતા. આગળ જતાં મને ક્યાંક ઉપાધિમાં ન પડવું પડે. હું જઉં છું,” કહી ઉતાવળથી જતા રહ્યા.
*
લાકડી...
કલાબેન બાદ એક કાકા આવ્યા. ડીઝાઇનર શર્ટ, ટાય, ટાય-પિનમાં સજ્જ.
“મને સૂ થૉર્નટને સ્પેશીયલ અૅલ્યુમિનિયમની લાકડી આપી હતી તે ખોવાઇ ગઇ છે. મને બીજી લાકડી અપાવો ને! આમ તો હું તેને સીધો ફોન કરૂં તો એ બિચારી મોકલી આપે છે. આ તો અહીંથી નીકળ્યો હતો તે થયું તમારા થકી રિક્વેસ્ટ મોકલી આપું.”
જીપ્સીએ તરત સૂને ફોન લગાડ્યો અને આ બાબતમાં પૂછ્યું. “હા, લાકડી છે. હું મારી આસીસ્ટંટને મોકલું છું. તમારા ક્લાયન્ટનું નામ શું છે? તેમનું નામ અમારા રજીસ્ટરમાં લખવું પડશે.”
જીપ્સીએ નામ કહ્યું તે સાંભળી સૂ ખડખડાટ હસવા લાગી. “The famous Mr. Narshi! ત્રણ મહિનામાં આ તેમના માટે અગિયારમી cane છે! બિચારા ભુલકણા છે. બસમાં નહિ તો ટ્રેનમાં, ક્યાંક ને ક્યાંક ભુલી આવે છે. ચિંતા ન કરશો, હું હમણાં જ બીજી કેન મોકલું છું.”
જીપ્સીએ શ્રી. કાનજી પાસે પૃચ્છા કરી. લાકડી વગર એક પગલું પણ ચાલી ન શકે તે માણસ બસમાં લાકડી ભુલી જાય, તે પણ દસ વાર, તે જરા મગજમાં ઉતર્યું નહિ.
“અરે જાવા દ્યો ને, બાના! આ તો ખાનામાં અમારા ભાઇબંધ હાટુ લઇ જઇએ છીએ. વેસ્ટમિન્સ્ટર બરો કાઉન્સીલના O.T. વાયડા છે. ડીસેબીલીટીના રૂલમાં ન બેસે તેમને તેઓ લાકડી નથી આપતા. આ તો આપણે ધરમનું અને ભલાઇનું કામ કરીએ છીએ!”
*

Word of Mouth Marketing અથવા buzz ને માર્કેટીંગની દુનિયામાં નાનકડું પણ અણમોલ સ્થાન છે. અમારી સર્જરીમાં દૂર દૂરથી લોકો આવવા લાગ્યા. તેમાંના એક હતા મહેશભાઇ. કંપનીના કામ માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષથી તેઓ નૈરોબીથી લંડન વર્ષે-બે વર્ષે આવતા હતા. આ વખતે કોણ જાણે કોણે તેમને અમારી બુધવારની ‘સર્જરી’ની વાત કરી, અને તેઓ જીપ્સી પાસે આવ્યા.
તેમની વાત કંઇક આવી હતી:
મહેશભાઇના સદ્ગત પિતાશ્રી દાયકાઓથી કેન્યામાં વસી ગયા હતા. તેમનો સારો એવો વ્યાપાર હતો. એક દિવસ અચાનક તેમનું અવસાન થયું. તેમણે વીલમાં ખેડા જીલ્લામાંની મોંઘી જમીનો તથા કેન્યામાંની મોટા ભાગની મિલ્કત મહેશના નામે કરી. તેના મોટા ભાઇને સાવ ઓછો ભાગ આપ્યો. મહેશના નામે બાપુજી એક પત્ર છોડી ગયા હતા: ‘બાનું ધ્યાન રાખજે.’
પિતાના મૃત્યુ વખતે મહેશ ભારત હતો. પિતાની મિલ્કતમાંથી ‘બેદખલ’ થવાથી મોટાભાઇ ગુસ્સે થયા. પરીક્ષાઓ પતાવી તે નૈરોબી આવે તે પહેલાં મોટાભાઇ બાને લઇ લંડન જતા રહ્યા.
“હું નૈરોબીથી આવું છું. મારાં બા અહીં તમારા બરોમાં મારા મોટાભાઇ સાથે રહે છે. મોટાભાઇ મારા પર ગુસ્સે થયા છે અને છેલ્લા સાત વર્ષથી તેઓ મને મારાં બા સાથે મળવા દેતા નથી. મારી કંપનીના કામે હું અહીં દર દોઢ-બે વર્ષે એક વાર અહીં આવું છું. મારે ફક્ત એક વાર મળીને જોઇ લેવા છે. બાને મળવામાં તમે મારી મદદ ન કરી શકો? તે સાવ ઘરડા થઇ ગયા છે. આ વખતે તેમને ન મળી શકું તો....” કહેતાં તે ઘણા ભાવવિવશ થઇ ગયા.
તેમની પાસે મોટાભાઇનો ટેલીફોન નંબર હતો તે લઇ જીપ્સીએ તેમને ફોન કર્યો તો તેમણે પ્રામાણીકતાથી કહ્યું કે તેમના નાનાભાઇની વાત સાચી છે. તેમનો મિલકત અંગે નાનાભાઇ સાથે ઝઘડો છે અને તેની સાથે સ્નાનસૂતકનો સંબંધ નથી. ‘તમે સોશિયલ વર્કર છો તેથી હું તમને એટલું કહી શકું કે બા હવે મારી સાથે નથી રહેતા. તેમને કાઉન્સીલે ફ્લૅટ આપ્યો છે તેથી તે સ્વતંત્ર છે. મહેશને મળવું હોય તો તે અૅડ્રેસ ખોળી લે અને બાને મળી લે. બાકી બાનું સરનામું હું કોઇને આપવા બંધાયો નથી.”
જીપ્સીએ તેમને કહ્યું, “જો એવું જ હોય તો અમે પોલીસ તથા અમારા એલ્ડર્સ ડીપાર્ટમેન્ટ થકી તપાસ કરાવીશું, કારણ કે ૮૦ વર્ષનાં વૃદ્ધા એકલાં રહે અને તેમને કંઇ થઇ જાય તો અમારી, એટલે સોશિયલ સર્વિસીઝની જવાબદારી બને.”
આવો એક કેસ અમારે ત્યાં થયો હતો. એકલા રહેનારા એક અંગ્રેજ વૃદ્ધ ગૃહસ્થ અવસાન પામ્યા હતા અને તેમનું મૃત શરીર પંદર દિવસ સુધી તેમના એક બેડરૂમના ફ્લૅટમાં પડી રહ્યું હતું. છાપાંઓમાં તે કાઉન્સીલની ઘણી ઝાટકણી થઇ હતી. ત્યારથી અમારે ત્યાં ખાસ ‘સેલ’ની રચના થઇ હતી. તેના કર્મચારીઓ એકલા રહેનારા ૬૫ વર્ષ ઉપરની ઉમરના નાગરિકો સાથે દર અઠવાડીયે ટેલીફોનથી સંપર્ક સાધતા અને મહિનામાં એક વાર અંગત મુલાકાત લેતા.
જીપ્સીની વાત સાંભળી મોટાભાઇ ચોંકી ગયા પણ ઉત્તેજીત સ્વરે કહ્યું, ‘તમારે જે કરવું હોય તે કરજો,’ કહી તેમણે ફોન મૂક્યો.
મહેશભાઇને બીજા દિવસની વહેલી ફ્લાઇટથી પાછા કેન્યા જવાનું હતું. નિરાશ હૃદયે તેઓ જતા રહ્યા.
કામ પર પહોંચ્યો કે તેમના મોટાભાઇનો ફોન આવ્યો. જીપ્સીને તેમણે એક સરનામું આપ્યું અને કહ્યું તેમને ત્યાં જઇને મળવું. આ તેમની બાનો ફ્લૅટ હતો. તેઓ બહાર ઉભા જીપ્સીની રાહ જોઇ રહ્યા હતા. તેમણે તાળું ખોલ્યું અને અમે અંદર ગયા. બા પાસે જીપ્સીને મૂકી થોડા સમય માટે બહાર ગયા. “તમારે જે પૂછવું હોય તે પૂછી લો.”
બાએ પણ એ જ વાત કહી. “બે ભાઇઓ વચ્ચેના ઝઘડામાં પડીને હું શું કરૂં? મને પણ બહુ થાય છે કે મહેશને મળું, પણ મોટાને નારાજ કેમ કરાય? મારૂં છેલ્લું કારજ તો મોટાએ જ કરવાનું છે ને! હું અહીં ઠીક છું. મોટો રોજ અટાણે આવે છે, કાઉન્સીલમાંથી જમવાનું આવશે એટલે મને જમાડીને એ જતો રહેશે તે ઠેઠ કાલે આવશે. હું અહીં ભગવાનનું નામ લઇને બેસી રહું છું.”
“તમે તેમની સાથે કેમ નથી રહેતા?”
“એની બૈરીને હું નથી ગમતી. તેને એવું લાગે છે કે મહેશના બાપુજીને મેં ચઢાવ્યા હતા જેથી કરીને તેમણે નડીયાદની જમીન મોટાને આપવાને બદલે મહેશને આપી. મને શું? મને તો મારો બેનીફીટ મળે છે તે મોટાને આપી દઉં છું. તેમાંથી એ મારો બધો ખરચો કરે છે, ગૅસ, વિજળી, પાણી, જમવાનું - બધું જ. ભાડું કાઉન્સીલ આપે છે. મને કશી તકલીફ નથી.”
એટલામાં મોટાભાઇ આવ્યા. “મીલ્સ અૉન વ્હીલ્સ વાળા આવી ગયા. હવે બાને જમાડીને હું જઇશ તે કાલે આવીશ.”
“તમે મહેશને એક વાર તો મળવા દેવો જોઇતો હતો.”
“ના, મારો હક્ક છીનવી લેવાની તેને મેં આ રીતે સજા આપી છે. આખી જીંદગી એ પસ્તાવામાં કાઢશે.”
મોટાભાઇને એ ખ્યાલ ન આવ્યો કે નાનાભાઇને માનસીક માર આપવા માટે તેઓ બાનો લાકડી તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા. જીપ્સીના સોશીયલ વર્કના અનુભવમાં આ એક માત્ર પ્રસંગ નહોતો.
આવા કેટલાક પ્રસંગોને વણી લઇને તેણે એકાંકી નાટક લખ્યું: “હાથીનું કબ્રસ્તાન”. કોઇક વાર અહીં પ્રકાશીત કરશે.

સોશિયલ વર્કરની ડાયરીમાંથી: હેમન્તી દાસ

મિસ્ટર જીની જેમ આ પણ જીપ્સીનો શરૂઆતનો જ કેસ હતો. સવારે જ તેને એરીયા મૅનેજરે તેમની અૉફિસમાં બોલાવ્યો. ટીમ લીડર લિઝ વેબ પણ ત્યાં હાજર હતા. બન્નેનાં ચહેરા પર ચિંતાની રેખાઓ હતી.

“આજે પીટરની ક્લાયન્ટ મિસેસ દાસની કેસ કૉન્ફરન્સ છે. લિઝ અને મારૂં માનવું છે કે આ કેસમાં ‘એશિયન સ્પેશીયાલિસ્ટ સોશિયલ વર્કર’ તરીકે તમારી સલાહ ઘણી અગત્યની નીવડશે. કૉન્ફરન્સમાં જે નિર્ણય લેવાશે તેના પર એક મહિલાનું ભવિતવ્ય આધાર રાખે છે. અહીં Race Relationsનો પણ સંબંધ છે તેથી તમારી સલાહ ઘણી જરૂરી છે.”

તેમણે ટૂંકમાં જે માહિતી આપી તે આ પ્રમાણે હતી.

ક્લાયન્ટનું નામ: હેમંતી દાસ. ઉમર: ૨૨ વર્ષ. પરિણીત. હેમંતીના લગ્ન લંડનમાં વસતા એક ભારતીય કોમના આગેવાન અને પ્રતિષ્ઠીત ગણાતા સદ્ગૃહસ્થ સાથે થયા છે. લગ્ન કરીને અહીં આવ્યા બાદ દોઢ વર્ષે તેને પુત્ર થયો હતો. એક દિવસ તે પોતાના છ-સાત મહિનાના પુત્રને લઇ દક્ષીણ લંડનના ટ્યુબ સ્ટેશન પર ગઇ. પુત્રને પ્લૅટફોર્મ પર એક બાંકડા પર બેઠેલી કેટલીક ભારતીય મહિલાઓ પાસે મૂક્યો અને દૂરથી આવી રહેલી ટ્રેનનો અવાજ સાંભળી તે પ્લૅટફોર્મના છેડા તરફ દોડવા લાગી. સદ્ભાગ્યે સ્ટેશનના એશિયન કર્મચારીને તેની હિલચાલ શંકાસ્પદ લાગી, અને અણીને વખતે તેને બચાવી લીધી. રડતાં રડતાં તેણે કહ્યું ‘મને મરવા દો. મારે હવે જીવવું નથી.’

લિઝ વેબ્સ્ટરે આગળ કહ્યું, “અત્યારે મિસેસ દાસને સેન્ટ ટોમસ હૉસ્પીટલના સિક્યૉર સાયકીઅૅટ્રીક વૉર્ડમાં નિરીક્ષણ માટે રાખવામાં આવી છે. કન્સલ્ટન્ટ સાયકાઅૅટ્રીસ્ટનું માનવું છે કે આ યુવતી acute but delayed post-natal depressionથી પીડાય છે. તેનું વલણ આત્મઘાતી છે. તે પોતાનો જીવ તો લેશે જ, તે ઉપરાંત તેના બાળકના જીવન માટે જોખમકારક હોઇ શકે છે. આ બધાં કારણો જોતાં તેને મેન્ટલ હેલ્થ અૅક્ટની ધારા ૨ મુજબ સાઇકીઅૅટ્રીક વૉર્ડમાં લાંબા ગાળના દર્દી તરીકે દાખલ કરવી જોઇશે. તેના બાળકને તેની દાદી તથા નણંદો પાસે રાખવું એવી વિનંતી તેના પતિએ કરી છે. આજની કેસ કૉન્ફરન્સમાં આ બધી વાતો વિશે નિર્ણય લેવામાં આવશે. મિસ્ટર જીના કેસમાં તમે કરેલા કામ બાદ આપણું ડીપાર્ટમેન્ટ તમારા અભિપ્રાયને મહત્વનું ગણશે.

આજની કેસ કૉન્ફરન્સમાં તમારૂં અહીં બેવડું કામ છે. એક તો એશિયન સ્ત્રીઓમાં આપઘાતની ઘટનાઓ પાછળ કોઇ કલ્ચરલ કારણો હોય છે કે કેમ તે વિશે માહિતી સાથે તમારે અભિપ્રાય આપવાનો છે. બીજું, તમારી નીમણૂંક Race Relations Act મુજબ થયેલી હોવાથી મિસેસ દાસ પ્રત્યે લેવાયેલા નિર્ણયમાં વર્ણભેદ દાખવવામાં આવ્યો નથી તે જોવાનું છે.”

કેસ કૉન્ફરન્સ બે કલાક બાદ હતી. જીપ્સીએ ઉતાવળે જ મિસેસ દાસની ફાઇલ જોઇ. હેમંતીના પતિનું નામ પુરુષોત્તમદાસ હતું તેથી તેની અટક અમારી અૅડમીન પૅટએ ‘દાસ’ લખી હતી. હેમંતીની ઉમર ૨૦ વર્ષની હતી. પતિ ૩૨ વર્ષના. ‘રીફરલ’ મળ્યા બાદ પીટર તેને મળ્યો હતો. હેમંતીને અંગ્રેજી જરા પણ આવડતું નહોતું તેથી તેની નણંદે હેમંતીના દુભાષીયા તરીકે કામ કર્યું હતું. હેમંતીએ ગુજરાતીમાં આપેલા જવાબનું તેની નણંદે અંગ્રેજીમાં આપેલા જવાબના આધારે પીટરે નક્કી કરયું હતું કે તેની ફરી એક વાર મુલાકાત લેવી. નવાઇની વાત એ હતી કે હેમંતીના ‘માનસિક અસંતુલન’ વિશે આ જ નણંદે સોશિયલ સર્વિસીઝને ‘આપઘાત’ના પ્રસંગના બે અઠવાડીયા અગાઉ ફરિયાદ કરી હતી.

દુભાષીયાનો ઉપયોગ કરવા વિશે ચલાવાતા પ્રશિક્ષણમાં ચોક્ખું કહેવામાં આવે છે કે સામાન્ય રીતે આ કામ કરવા માટે કુટુમ્બીજનોનો ઉપયોગ ન કરવો. ઘણી વાર પરિવારને લગતી ખાનગી વાતોને છુપાવવા કુટુમ્બના માણસ સાચો જવાબ આપતા નથી. જે મહિલાએ હેમંતી વિશે પહેલાં ફરિયાદ કરી હતી તેનો જ ઉપયોગ દુભાષિયા તરીકે કરવામાં આવ્યો હોવાથી તેમનો આશય શંકાસ્પદ લાગ્યો. જ્યાં સુધી આ કેસમાં હેમંતી સાથે ‘એશિયન સ્પેશીયાલીસ્ટ સોશિયલ વર્કર’ તરીકે આ બાબતમાં પૂરી તપાસ ન થાય ત્યાં સુધી આખરી નિર્ણય ન લેવો જોઇએ, એવી ભુમિકા સાથે જીપ્સી કેસ કૉન્ફરન્સમાં ગયો.

કેસ કૉન્ફરન્સમાં નિષ્ણાતો તથા પોલીસ અધિકારી હાજર હતા. એક પછી એક નિષ્ણાતે પોતાનો અભિપ્રાય આપ્યો. પોલીસ કૉન્સ્ટેબલે કહ્યું કે હેમંતીએ બાળકના ગજવામાં ચિઠ્ઠી મૂકી હતી, તેમાં તેનાં સાસરિયાનું નામ અને સરનામું લખી બાળકને તેમના ઘેર પહોંચાડવાની ગુજરાતીમાં વિનંતી કરી હતી. હૉસ્પીટલના નિષ્ણાતે તેમણે અગાઉ આપેલ અભિપ્રાય પર ભાર મૂક્યો અને કહ્યું કે ગઇ કાલ સવારથી તેણે કશું ખાવાનો ઇન્કાર કર્યો છે. આ ભુખ હડતાલ તેની 'આત્મઘાતી વૃત્તિ' પુરવાર કરે છે. આવી હાલતમાં તેને લાંબા ગાળાના ઇલાજ માટે ખાસ સાઇકીઅૅટ્રીક (આપણી ભાષામાંં મેન્ટલ) હૉસ્પીટલમાં દાખલ કરવી જોઇએ.

જીપ્સીનો વારો આવ્યો ત્યારે તેણે તેની ભુમિકા રજુ કરી. અત્યાર સુધીમાં હેમંતીની માનસીક હાલતનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું તેમાં કોઇ પ્રોફેશનલ વ્યક્તિએ હેમંતી સાથે સીધી વાત કરી નહોતી. તેને જે કહેવું હતું તેનું ભાષાંતર તેની નણંદે કર્યું હતું. વૉન્ડઝ્વર્થ ટ્યુબ સ્ટેશન પરથી પોલીસ તેને હૉસ્પીટલમાં લઇ ગઇ ત્યારથી તેની સાથે તેની વાત સમજી શકે અને ડૉક્ટર કે પીટરને તેની વાત સમજાવી શકે તેવા તાલિમબદ્ધ ગુજરાતી ભાષી ઇન્ટરપ્રીટરની સેવા તેને મળી નહોતી. આ કારણસર કેસ કૉન્ફરન્સના નિર્ણયો એકતરફી, અનૈતિક તથા કદાચ ગેરકાયદેસરની સુદ્ધાં ગણાય, તેવી રજુઆત કરી. ત્યાર બાદ કૉન્ફરન્સમાં હાજર વ્યક્તિઓને ગુજરાતમાં પરિણીત સ્ત્રીઓના આપઘાત પાછળના સામાજીક કારણ જણાવ્યા. જીપ્સીની વાત સાંભળી કેસ કૉન્ફરન્સના અધ્યક્ષે પોતાનો ફેંસલો જણાવ્યો.

દસ દિવસની અંદર પીટર અને જીપ્સી હેમંતીની મુલાકાત લઇ, તેની પૂરી હાલતનો અહેવાલ તૈયાર કરે. હાલની કેસ કૉન્ફરન્સ બે અઠવાડીયા માટે મોકૂફ રાખવામાં આવે. ફરી યોજાનારી મિટીંગમાં નવા અહેવાલના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે.

બીજા દિવસે પીટર અને જીપ્સી સેન્ટ ટૉમસ હૉસ્પીટલમાં ગયા. સાઇકાએટ્રીક નર્સ તેમને હેમંતી પાસે લઇ ગઇ.
હેમંતીને જોઇ જીપ્સી આશ્ચર્ય પામી ગયો. હેમંતીની માનસિક હાલતનું જે વર્ણન તેની નણંદે કર્યું હતું તેના પરથી અમે ધાર્યું હતું કે વિખરાયેલા વાળ સાથે ઘેલછાભરી હાલતમાં કોઇ સ્ત્રી અમારી પાસે આવશે. અમારી પાસે આવેલી હેમંતી નહાઇ-ધોઇ સ્વચ્છ અને સુઘડ રીતે તૈયાર થયેલી હતી. તેનું મ્હોં સુકાયેલું હતું. હૉસ્પીટલમાં લગભગ બધા જ દર્દીઓ તથા કર્મચારીઓ અંગ્રેજ કે આફ્રીકન-કૅરીબીયન હતા. હેમંતી એકલી ભારતીય પેશન્ટ હતી તેથી તે અત્યંત ગભરાયેલી સ્થિતિમાં હતી. જીપ્સીને જોઇ તેના ચહેરા પર થોડી ખુશી જણાઇ. ત્યાર પછી પીટર અને હેમંતી વચ્ચે થયેલા વાર્તાલાપનું જીપ્સીએ ભાષાંતર કર્યું તે આ પ્રમાણે હતું:

“તમે ગઇ કાલથી ભુખ હડતાલ પર ઉતર્યા છો?”

“જી ના. ગઇ કાલે નિર્જળા એકાદશી હતી. પરમ દિવસે પોલિસ મને અહીં લઇ આવી ત્યારથી કંઇ ખાઇ શકી નહોતી, કારણ કે અહીં બધી સ્ત્રીઓને માંસ-મચ્છી જેવું ભોજન આપ્યું હતું. હું મરજાદી વૈષ્ણવ છું. મારાથી અભડાયેલું ભોજન ન લેવાય. ગઇ કાલે રહેવાયું નહિ તેથી ચ્હાની એક પ્યાલી લીધી હતી, પણ એકાદશીને કારણે કશું ખાધું નહિ. આજે નાસ્તામાં એક સફરજન લીધું છે. તમે ગુજરાતી છો ને? મને અહીંથી છોડાવી મારા બાબા પાસે લઇ જાઓ ને!”

“તમે શા માટે આપઘાત કરવા જતા હતા?”

આનો જવાબ હેમંતીએ આપ્યો તેનો અહીં સારાંશ જ આપીશ.

પુરુષોત્તમદાસ તેમના સંપ્રદાયના ધર્મગુરૂ છે. તેમનાં પહેલાં પત્નિને કોઇ બાળક નહોતું થતું તેથી તેમના બાદ તેમની ગાદી સંભાળવા માટે વારસ જોઇતો હતો. બે વર્ષ પર તેમનું અવસાન થયા બાદ પુરુષોત્તમદાસ ભારત ગયા અને તેમની જ્ઞાતિમાંથી કન્યા શોધવા લાગ્યા. કોઇ કારણસર તેમને કોઇ કન્યા આપવા તૈયાર નહોતું. હેમંતીના પિતા અત્યંત ગરીબ હતા. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે લગ્ન બાદ તેમની ત્રણે દિકરીઓ તથા પુત્રની જવાબદારી જમાઇ લેશે. હેમંતીના લગ્નનો અને તેને લંડન લઇ જવાનો બધો ખર્ચ દાસ પરિવાર ઉપાડી લેશે. બન્નેના વયમાં તફાવત હોવા છતાં સમગ્ર પરિવારનો વિચાર કરી હેમંતી લગ્ન માટે તૈયાર થઇ.

લગ્ન બાદ લંડન આવતાં તેને મિસ્ટર દાસની પારિવારીક હાલતનો ખ્યાલ આવ્યો. તેમની બે બહેનો પાંત્રીસીની આસપાસ પહોંચી હોવા છતાં તેમના સ્વભાવને કારણે તેમની સાથે લગ્ન કરવા મુરતીયો મળતો નહોતો. એક પરિણીત બહેન દિવસનો મોટા ભાગનો સમય પીયર ગાળતા હતા. આવા મોટા પરિવારની રસોઇ, વાસણ, કપડાં, સાસુમાની સેવા તથા પતિ માટે પૂજા-અર્ચાની જવાબદારી હેમંતીને માથે આવી. એક વર્ષ બાદ તેને દિકરો થયો તેની ખુશીમાં તેમના સંપ્રદાયના ભક્તોએ મોટી મોટી ભેટ અને ઘરેણાં ‘માતાજી’ને આપ્યા. હેમંતીને તેઓ માતાજી કહેતા હતા, અને પુરુષોત્તમદાસજીને મહારાજ.
બાળક છ મહિનો થતાં દાદીમા અને બધી ફોઇઓએ તેનો કબજો લીધો. હેમંતી ગામડામાંથી આવેલી હોવાથી તેમને ભક્તગણ આગળ લઇ જવામાં નાનમ લાગવા લાગી. સાસરિયાનો ત્રાસ એટલી હદ સુધી વધી ગયો કે હેમંતીએ પતિ પાસે માગણી કરી કે તેને લઇ જુદા રહેવા જાય. કેટલા ‘ભક્તો’ની નજરમાં પણ આ વાત આવી હતી. તેમાંના એક ભક્ત પાસે મોટું મકાન હતું. તેમાં જુદો ફ્લૅટ બનાવી આપ્યો અને મહારાજ તથા માતાજીને ત્યાં પધારવા વિનંતિ કરી. અંતે મહારાજ તૈયાર થયા. જુદા રહેવા ગયા, પણ ઘરમાં હેમંતી વિરૂદ્ધ આક્રોશ થયો. મિસ્ટર દાસ દિવસે કામ પર, સાંજે માને ઘેર અને મોડી રાતે હેમંતી અને બાળક પાસે જતા. વહેલી સવારે કામ પર. હા, ‘એ’ લેવલ્સ સુધી ભણેલા હોવાથી બૅંકમાં પાર્ટટાઇમ નોકરી કરતા હતા અને બાકીનો સમય સંપ્રદાયના વડા તરીકે ગાળતા.

મહારાજ કામ પર જાય ત્યારે બન્ને નણંદો હેમંતીને ઘેર જઇ તેના પર ફિટકાર વરસાવતી. “અમારા પરિવારમાં ભંગ પડાવનારી, તને એવો પાઠ ભણાવીશું કે તારી પાસેથી તારો છોકરો લઇ તને તારા બાપના ઘેર મોકલી આપીશું,” એવી ધમકી અપાવા લાગી.

મોટી નણંદ બ્રિટનના સોશિયલ સર્વિસીઝ ખાતાની સેવાઓથી પૂરી રીતે પરિચિત હતી. તેણે અમારી અૉફિસમાં ફરિયાદ કરી કે તેમની ભાભી ઘેરા ડીપ્રેશનથી પીડાય છે અને તેના બાળકની જીંદગી તેના હાથમાં સલામત નથી. તેની માનસિક હાલતનું ‘એસેસમેન્ટ’ કરવું જોઇએ, અને જો એવું જણાય કે તેની માનસિક હાલત ખરાબ છે, બાળકની દાદીમા અને ફોઇઓ તથા પિતા તેને સારી રીતે સાચવશે. હેમંતીને લાંબા ગાળા માટે સાઇકાએટ્રીક સારવાર આપવામાં આવે, અને જરૂર જણાય તો પરિવાર તેને પોતાના ખર્ચે ભારત પાછી મોકલવા તૈયાર છે.

આ કેસ પીટરને અપાયો. પીટર જમેકાનો આફ્રિકન-કૅરીબીયન હતો. છ ફીટ ઉંચો, કદાવર શરીરનો પીટર જ્યારે હેમંતીને મળવા ગયો અને કહ્યું કે તે સોશિયલ સર્વિસીઝ તરફથી તેની હાલત જોવા ગયો છે, તેને જોઇને હેમંતી ગભરાઇ ગઇ. તેણે આવડતા હતા તે ચાર-પાંચ અંગ્રેજી શબ્દોમાં પીટરને કહ્યું: No English. Gujarati speaking please! પીટરે ટેલીફોન કરી હેમંતીની નણંદને દુભાષિયાનું કામ કરવા બોલાવી. અહીં સૌને ખ્યાલ આવી શકે છે પીટરને કેવા જવાબ મળ્યા હશે.

પીટરે તેને જણાવ્યું: વધુ તપાસ માટે તે બે દિવસ પછી પાછો આવશે. સાથે મેન્ટલ-હેલ્થ સ્પેશીયાલિસ્ટ સોશિયલ વર્કર તથા trained interpreter હશે જેથી તેની હાલત વિશે કોઇ વિચાર કરી શકાય. આનું ભાષાંતર નણંદબાએ કર્યું, “બે દિવસ પછી અમે પાછા આવીશું અને તારા બાબાને લઇ જઇશું. તારી રવાનગી મેન્ટલ હૉસ્પીટલમાં કરાવીશું.”

તેમના ગયા બાદ આખો દિવસ હેમંતીએ રડવામાં કાઢ્યો. સાંજે પતિનો ફોન આવ્યો કે રાતે તેઓ માને ઘેર રહેવાના છે. રાતે તે વિચાર કરવા લાગી કે દેશમાં ખબર પહોંચે કે હેમંતી ગાંડી થઇ છે અને તેને મેન્ટલ હૉસ્પીટલમાં મૂકવામાં આવી છે, તો તેની બહેનો સાથે કોઇ લગ્ન નહિ કરે. આખો પરિવાર બરબાદ થઇ જાય. અંતે તેને થયું કે જો તે આપઘાત કરે તો બધી સમસ્યાનો અંત આવે. સવારે નાહી, બાળકને નવરાવી, દૂધ પાઇ તે તૈયાર થઇ ગઇ. શરીર પરનાં ઘરેણાં ઉતાર્યા અને ઘરધણીની પત્નિને સાચવવા આપ્યા. એક કાગળમાં સાસરિયાનું ગુજરાતીમાં સરનામું લખી, બાબાના સ્વેટરના ખીસામાં મૂક્યું અને વૉન્ડ્ઝવર્થ ટ્યુબ સ્ટેશન પર ગઇ. ત્યાં પ્લૅટફૉર્મના એક બાંકડા પર બેસેલી કેટલીક ગુજરાતી સ્ત્રીઓ પાસે બાબાને મૂકીને કહ્યું, “હું લેડીઝ રૂમમાં’ જઇ આવું છું ત્યાં સુધી આનું ધ્યાન રાખજો,” અને તે પ્લૅટફૉર્મના છેડા તરફ ચાલવા લાગી. ત્યાં તેને સ્ટેશન અૅટન્ડન્ટે બચાવી અને પોલીસને બોલાવી.પોલીસ તેને સેન્ટ ટૉમસ હૉસ્પીટલમાં મોકલી. કાયદા પ્રમાણે તેનું અડતાલીસ કલાકની અંદર અૅસેસમેન્ટ થવું જોઇએ, તેથી આ કેસ કૉન્ફરન્સ તાત્કાલીક ધોરણે બોલાવવામાં આવી હતી.

પીટર આ સંાભળી ચકિત થઇ ગયો. “My God! This could have resulted in such a disaster! I cannot believe that people could go to such low level!” તેણે તરત રજીસ્ટ્રાર સાથે પૂરી વાત કરી. તેને પણ નવાઇ લાગી. બે દિવસ તે હૉસ્પીટલમાં રહી તે દરમિયાન ડ્યુટી ડૉક્ટર, નર્સ તથા અન્ય અૅન્સીલરી સ્ટાફ દ્વારા કરવામાં આવેલ નિરીક્ષણના રિપોર્ટમાં તેની વર્તણૂંક નૉર્મલ હતી. કેવળ ખાવા-પીવાની બાબતમાં તેણે ફળ સિવાય બીજી કોઇ વસ્તુ લીધી નહોતી. સવાર-સાંજ પ્રાર્થના કરતી હતી, સ્વચ્છતાની બાબતમાં પૂરતી કાળજી રાખતી હતી. આ બધું જોતાં તેણે કન્સલ્ટન્ટ સાયકાઅૅટ્રીસ્ટની રજા લઇ હેમંતીને ડિસ્ચાર્જ કરવાની રજા આપી. આમ પણ કોઇ માનસિક હાલતના પેશન્ટને ૪૮ કલાક કરતાં વધુ રાખવાના હોય તો કોર્ટની રજા લેવી પડે. પીટરે અમારા એરીયા મૅનેજર સાથે વાત કરી અને હેમંતીની વ્યવસ્થા અમારા ખાતાએ માન્ય કરેલ પરિવાર સાથે રહેવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે તેવું જણાવ્યું. તેમણે મંજુરી આપી.

અમારા સમયમાં એશિયન સોશિયલ વર્કર્સનું અમે મંડળ બનાવ્યું હતું. અમારી પાસે આવતા અસીલો માટે મંડળ તરફથી એક સંસ્થા સ્થાપી હતી: “બાપનું ઘર”. અહીં અમે પોલીસ ખાતા તરફથી clearance મેળવેલા અને પૂરી રીતે ચકાસવામાં આવેલા પરિવારો પાસે ડોમેસ્ટીક વાયોલન્સનો ભોગ બનેલી અમારી અસીલ બહેનોને થોડા સમય માટે રહેવા મોકલતા હતા. આવી વ્યવસ્થા પૂરી પાડનાર પરિવારોને અમારા ડિપાાર્ટમેન્ટ પાસેથી સારી રકમ આપવામાં આવતી. અમે હેમંતીને આવા પરિવાર પાસે રહેવા મોકલી. થોડા દિવસ સાઇકાઅૅટ્રીક નર્સ તેની મુલાકાત લેતી રહી અને જે પરિવાર સાથે રહેતી હતી તેમની પાસેથી તેની દૈનંદિની તથા વર્તણુંકનોે અહેવાલ મેળવતી રહી. પીટર અને હું તેને મળવા બે વાર ગયા હતા.

બીજી વાર થયેલી કેસ કૉન્ફરન્સમાં પીટર તથા મેં રિપોર્ટ આપ્યો. સેન્ટ ટૉમસ હૉસ્પીટલ દ્વારા મોકલવામાં આવેલા લેખિત રિપોર્ટ, હેમંતીની હાજરી તથા તેને પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નોના અપાયેલા જવાબને આધારે એવો નિર્ણય લેવાયો કે હેમંતી માનસિક રીતે પૂર્ણત: સ્વસ્થ છે. તેના તરફથી બાળકને કોઇ ભય નથી અને બાળકને તેની પાસે રહેવા દેવામાં આવે. તે દિવસની મિટીંગમાં દાસમહારાજ પણ હાજર હતા. તેમણે કોઇ વિરોધ દર્શાવ્યો નહિ. તેમણે એટલું જ કહ્યું કે અત્યારે તેમની પાસે જુદા રહેવાની કોઇ વ્યવસ્થા ન હોવાથી મકાન મળે ત્યાં સુધી કાયદા પ્રમાણે હેમંતીની વ્યવસ્થા કાઉન્સીલનું હાઉસીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ અને સોશિયલ સર્વિસીઝ કરે! અમે તેની જવાબદારી લીધી.

કેસ કૉન્ફરન્સ પૂરી થઇ. અમને સંતોષ થયો કે એક નિર્દોષ યુવતિને માનસિક અત્યાચાર અને પારિવારીક ષડયંત્રનો ભોગ થતાં બચાવી.

અંતમાં શું થયું તે જાણવું છે?

કાઉન્સીલના હાઉસીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ તરફથી એક નવા બ્લૉકમાં હેમંતીને બે બેડરૂમનો ફ્લૅટ મળ્યો. તેની પોતાની કોઇ આવક ન હોવાથી તેનું પૂરૂં ભાડું કાઉન્સિલ આપવા લાગી. દાસમહારાજને અમે પત્ર લખ્યો કે બાળકની સંભાળ માતા રાખે અને જો તેમને કસ્ટડી અંગે કોઇ શંકા હોય તો અમે કોર્ટ પાસે તેવી રજા લેવા તૈયાર છીએ. બીજી તરફ દાસમહારાજના સંપ્રદાયના મુખ્ય ભક્તને જાણ થઇ કે ‘માતાજી’ ફ્લૅટમાં રહેવા ગયા છે, તેમણે ઉંચી જાતનું ફર્નિચર, ફ્રીજ વિગેરેની વ્યવસ્થા કરી આપી. તેમણે દાસમહારાજને વિનંતી કરી કે તેમની ગાદીને વારસ આપનાર માતાજી પાસે રહેવા જવું જોઇએ. બાળકની સારી સંભાળ તેની મા જ લઇ શકે. અંતે પરિવારને છોડી, પુત્રને લઇ તેઓ હેમંતી સાથે રહેવા ગયા.

એક દિવસ કામ પર જવા હું બસ સ્ટૉપ પર ઉભો હતો. અચાનક મારી પાસે એક જૅગુઆર આવીને ઉભી રહી. બારીનો કાચ નીચે ઉતર્યો અને હેમંતીનો સ્મિતભર્યો ચહેરો નજર આવ્યો. દાસમહારાજ ગાડી ચલાવી રહ્યા હતા. તેમનો બાબો પાછલી સીટમાં સિક્યૉર કરેલ બેબીસીટમાં આરામથી ઉંઘી રહ્યો હતો. મને તેમણે રાઇડ આપવાની અૉફર કરી. મેં આભાર સાથે ના કહી. તેમના અને દાસમહારાજના ચહેરા પરના આનંદને જોઇ ખુશી ઉપજી. મારી આંખ થોડી નબળી હતી, તેથી મને એવો આભાસ થયો કે હેમંતીની આંખમાં ઝળઝળીયાં હતા.

આ તેમની સાથેની મારી છેલ્લી મુલાકાત હતી.

સોશિયલ વર્કરની નોંધપોથીમાંથી: અબ્દુસ્સમદ સાહેબ

કાઉન્સીલના ડિસેબિલિટી સેક્શન તરફથી રીફરલ આવ્યું. અબ્દુસ્સમદ સાહેબને ‘મલ્ટીપલ’ ડિસેબિલિટીઝ હતી. કોઇની મદદ વગર બિસ્તરમાંથી બહાર નીકળી શકતા નહોતા. કાઉન્સીલ તરફથી તેમને અૅપાર્ટમેન્ટ મળ્યું હતું, અને અૉક્યુપેશનલ થેરપીસ્ટ તરફથી grab-rail જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી હતી. તેમની ‘સોશિયલ નીડ્ઝ’ તથા અન્ય ‘પ્રૅક્ટીકલ સપોર્ટ’ના અૅસેસમેન્ટ તથા તેની આનુષંગીક સેવાઓનું નિયોજન કરવાની જરૂર હતી.
સૌ પ્રથમ ‘meals on wheels’ના એશિયન કિચનમાંથી બપોરનું ભોજન શરૂ થયું. વિકલાંગ વ્યક્તિઓ માટેના ડે સેન્ટરમાં અઠવાડીયામાં એક દિવસની વ્યવસ્થા કરી, પણ તેમને ત્યાં જવાનું ગમ્યું નહિ. તેમના અૅલાવન્સની બાબતમાં તપાસ કરતાં જણાયું કે તેમને અૅટેન્ડન્સ અૅલાવન્સ તથા મૉબિલિટી અૅલાવન્સ નહોતા મળતા. આની અરજી કરી, અને તે મળવા લાગ્યા. અમે પાછલી તારીખથી આની માગણી કરી, તે આંશીક રીતે મંજુર થઇ. જો કે તેમાં તેમને એટલા પૈસા મળ્યા કે પંદર વર્ષ બાદ તેમના વતન ભારતના હૈદરાબાદમાં આવવા જવાનું ભાડું નીકળી આવ્યું.
બુકીંગ એક મહિના બાદનું હતું. તેમના ઘરમાં હવે એક વાતની કમી હતી. મીલ્સ અૉન વ્હીલ્સમાંથી દર શુક્રવારે ત્રણ દિવસનું એટલે શુક્ર-શનિ-રવિવારનું ભોજન આવતું. રેફ્રીજરેટર વગર ખાવાનું બગડી જતું, તેથી જીપ્સીએ તેમને કહ્યું, “સમદ ચાચા, આપ કહો તો રીજન્ટ્સ પાર્ક મસ્જીદના ઝકાત ફંડમાંથી ફ્રીજ માટે અરજી કરીએ. આ અગાઉ તેમણે મારા બે ક્લાયન્ટ્સને જરૂરી સાધનો લઇ આપ્યા હતા.”
“અમારાથી ઝકાત ફંડના પૈસા લઇ ન શકાય. અમે સૈયદ છીએ, રસુલ કરીમ સ.વ.ઉ.ના વંશજ. અમે ઝકાત આપીએ, લઇએ નહિ. આ અમારા ઝમીરની વાત છે.”
જીપ્સીને હંસાબાની યાદ આવી. સંસારમાં આવી અનન્ય વ્યક્તિઓ હજી જીવે છે, ગૌરવ, સ્વમાન અને નિતાંત ાપ્રમાણીકતાથી.

સોશિયલ વર્કરની ડાયરીમાંથી: શાહિન બેગમ

આ કથા ૨૭ જુલાઇ ૨૦૧૦ના રોજ 'જીપ્સીની ડાયરી'માં પ્રકાશિત થઇ હતી. સોશિયલ વર્કરની વાતનું સાતત્ય જળવાઇ રહે તે માટે ફરીથી પ્રકાશિત કરી છે.

૧૯૮૦ના દાયકામાં અમારા સોશિયલ સર્વિસીઝ ડીપાર્ટમેન્ટમાં ભારતીય ઉપખંડના કાર્યકર્તાઓની ભારે કમી હતી. તેમાં પણ બહેનો તો સાવ ઓછી. પાકિસ્તાની મહિલાઓાનો આગ્રહ રહેતો કે તેમનું કામ સ્ત્રી સોશિયલ વર્કર્સ જ કરે. અમારે ત્યાં મુંબઇની TISSની ઝૈતૂન મનજી તથા વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી MSW કરીને આવેલ સુકેશા અમીન હતી તેથી અમારા શહેરની મુસ્લિમ મહિલાઓનું કેસ-વર્ક આ બે બહેનોને જ સંભાળવું પડતું. (કેસ વર્કની ગુપ્તતા જાળવવા અહીં અપાયેલા બધા નામ બદલાવ્યા છે). તેમનો કેસ-લોડ એટલો વધી ગયો હતો કે ઘણા કેસીઝ વેઇટીંગ લિસ્ટમાં હતા. તેમની વધારાની સમસ્યા એ હતી કે તેમનું પંજાબી ભાષાનું જ્ઞાન નહિવત્ હતું તેથી તેમને દ્વિ-ભાષી સહકારી ન મળે, ત્યાં સુધી તેમનું કામ અધુરું રહેતું. તે સમયે મૂળ ગુજરાંવાલા શહેરના અને હવે અમારી ટીમના વિસ્તારમાં રહેનાર શાહિન બેગમનો કેસ વેઇટીંગ લિસ્ટમાં હતો. શાહિનનો આગ્રહ હતો કે તેનો કેસ સ્ત્રી સોશિયલ વર્કર જ સંભાળે તેથી શરૂઆતમાં તેને ‘પ્રૅક્ટીકલ સપોર્ટ’ આપવાનું કામ ઝૈતૂનને સોંપ્યું હતું. તેણે શાહિનના છૂટાછડા લેવા માટેની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. કોર્ટની તારીખ આવી હતી, ઝૈતૂનને તે સમયે પારિવારીક પ્રસંગો માટે નૈરોબી જવાનું હતું. તેથી આ કેસ અમારી ટીમના કોઇ સભ્યને સોંપાય તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું. કેસ એલોકેશન મિટીંગમાં ઝૈતૂને શાહિનના કેસની વિગત આપી.
શાહિન ગુજરાંવાલા શહેરના ગરીબ પરિવારની મોટી દિકરી હતી. પિતા ઘોડાગાડી ચલાવતા. ચાર ભાઇબહેનોમાં શાહિન સૌથી મોટી. મૅંચેસ્ટરના મધ્યમ વર્ગના પરિવારના મોટા પુત્ર માટે શાહિનના દૂરના કાકા દ્વારા માગું મોકલાવ્યું. મૂરતિયો પૈસાદાર હતો. શાહિનનો પરિવાર મૂળ કાશ્મિરનો હતો. કાશ્મિરી સ્ત્રીઓ સૌંદર્ય માટે પ્રખ્યાત હોય છે. શાહિન તેમાં અપવાદ નહોતી. તેણે દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. આસપાસના દસેક બાળકોને માસિક પાંચ-પાંચ રૂપિયા લઇ રોજ એક-બે કલાક ભણાવતી હતી તેથી ઘરમાં તેની આર્થિક મદદ થતી. હવે જો તેનાં લગ્ન વિલાયતમાં થાય તો આખા પરિવારનો ઉદ્ધાર થાય તેવી આશાથી મૂરતિયા ખાલિદને જોયા વગર લગ્ન માટે હા કહેવામાં આવી. Fiance`Sponsorshipની જોગવાઇ નીચે તે મૅંચેસ્ટર ગઇ અને લગ્ન થયા.

લગ્નનો પ્રસ્તાવ લઇ આવનાર કાકાએ મૂરતિયાની સમૃદ્ધી વિશે કહેલી સાચી વાતોમાં એક નાની સરખી વાત છુપાવી હતી.

ખાલિદ Bi-polar હતો.

મહિનામાં એક કે બે વાર manic episode આવે ત્યારે કોઇવાર હિંસક થઇ તેની સામે કોઇ હોય તેને ઝૂડી કાઢતો. શાહિનને આનો અનુભવ લગ્ન બાદ તરત જ આવ્યો. પિયરના ભાવિ સુખને ખાતર તે ખાલિદની માંદગી તથા માર સહેતી રહી. ચાર વર્ષમાં બે બાળકીઓને જન્મ આપ્યા બાદ સાસુ તરફથી પણ ત્રાસ શરૂ થયો. શાહિને ‘વારિસ’ આપ્યો નહોતો! દિકરીને હજી પણ વંશ ચાલુ રાખનાર વારસ ગણાતી નથી.

એક દિવસ ખાલિદની બિમારીનો ભોગ તેની મોટી દિકરી જબીન થઇ. ત્રણ વર્ષની જબીનને તેણે ક્રોધના આવેશમાં ફટકારી કાઢી. શાહિન તેને છોડાવવા ગઇ તો તેનું ગળું દબાવવા લાગ્યો. મહા મુશ્કેલીએ ખાલિદના પિતા મકબૂલ ભટ્ટીએ તેને છોડાવી. મકબૂલમિયાં ભલા માણસ હતા. તેમણે શાહિન તથા તેની બેઉ દિકરીઓને બર્મિંઘમમાં રહેતી તેમની પરિણીત દિકરી પાસે થોડા દિવસ માટે મોકલી. ત્યાંના બે-ત્રણ દિવસના વાસ્તવ્યમાં શાહિને ખૂબ વિચાર કર્યો. તેના પર થતા હિંસક હુમલા તેણે ચાર વર્ષ સહ્યા, હવે સંતાનો તેનો ભોગ બને તે તેને મંજુર નહોતું. મકબૂલમિંયાએ બચાવી ન હોત તો તે કદાચ મરી ગઇ હોત.

શાહિન બુદ્ધિમાન યુવતિ હતી. ચાર વર્ષના બ્રિટનના વાસ્તવ્ય દરમિયાન તે અહીંની ઘણી વાતોથી વાકેફ થઇ હતી. તેની બહેનપણીઓને સંગાથ આપવા જુદી જુદી અૉફિસોમાં જતી ત્યારે તેને સોશિયલ સિક્યોરિટીમાંથી મળતા ઇંકમ સપોર્ટ, હૉસ્પિટલની સારવાર તથા કાઉન્સિલ તરફથી મળતા મકાન વિગેરેની જાણકારી મળી હતી. અંગ્રેજી બોલવામાં ફાવટ આવી નહોતી, તેમ છતાં મૅંચેસ્ટર પાછા જવાના બહાના નીચે તે બસ સ્ટૉપ પર ગઇ અને ત્યાંથી સીધી અમારા શહેરમાં પહોંચી. બસ સ્ટેશનથી ટૅક્સી કરી સોશિયલ સર્વિસીઝની અૉફિસમાં આવી અને ત્યારથી અમારા કેસ વર્કમાં હતી. ઝૈતૂને તેને હોમલેસ પર્સન્સ અૅક્ટ હેઠળ કાઉન્સીલમાં મકાન અપાવ્યું હતું. હવે આગળનું કામ કોને સોંપાય તેની વિચારણા કરવામાં આવી. િમલિટરીમાં લાંબા સમય માટે કામ કર્યું હોવાથી ‘જીપ્સી’ને ઉર્દુ તથા પંજાબી બોલવામાં સારી ફાવટ હતી, અને વાતચીતમાં જળવાતી તહેઝીબનું સારૂં કહી શકાય તેવું જ્ઞાન હતું. શાહિનને પુરૂષ સોશિયલ વર્કર વિશે વાંધો ન હોય તો તે કેસ લેવા તૈયાર હતો. ઝૈતૂને શાહિન સાથે આ બાબતમાં વાત કરી તેનો નિર્ણય જણાવીશ એવું કહ્યું.
બીજા દિવસે ઝૈતૂનનો ફોન આવ્યો. શાહિન મારો ઇન્ટરવ્યૂ લઇ મને ‘જોવા’ માગતી હતી. તેને લાગે કે આ “હિંદુ” સભ્ય માણસ છે અને મહિલાનું સન્માન તથા અંતર જાળવી શકશે તો તે નક્કી કરશે. ઇન્ટરવ્યૂ થયો અને શાહિને મંજુર કર્યું કે જીપ્સી તેનો સોશિયલ વર્કર થઇ શકશે. જો કે ટીમમાં આ વાત પરથી તેની ઘણી મજાક ઉડાવવામાં આવી. પરાયા પુરુષો પ્રત્યે ઓજલ રાખનાર મુસ્લિમ મહિલા તે પણ પાકિસ્તાની સ્ત્રીએ જીપ્સીને હા કહી તેનું શું કારણ હોવું જોઇએ તેની રેચલ કોલ્ટરે ટીખળ કરી.
કોર્ટમાં કેસ ચાલે તે પહેલાં સૉલીસીટર સાથેની મુલાકાત માટે જીપ્સી શાહિન સાથે ઘણી વાર ગયો અને તેને જોઇતી જરૂરી માહિતી આપી. બ્રિટન જતાં પહેલાં સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત, પંજાબ જેવા પ્રદેશોના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં સારૂં એવું રહ્યો હોવાથી લોકમાન્યતાઓ, ખાસ કરીને માનસિક બિમારી અંગેના પ્રવર્તતા ખ્યાલથી તેને વાકેફ કર્યો (દા.ત. સ્ત્રીઓની માનસિક બિમારીનું કારણ મુખ્યત્વે ભૂત-પ્રેતના વળગણને કારણે તથા પુરૂષોની લૈંગીક સમસ્યા દૂર કરવા તેના લગ્ન કરી દેવાથી દૂર થાય છે એવી ગામઠી માન્યતાઓ) સાંભળી તેને આશ્ચર્ય થયું. મકબૂલભાઇ સજ્જન હતા. તેમના મતે કોર્ટમાં પારિવારીક બદનામી ન થવી જોઇએ. બન્ને પક્ષોની સંમતિથી ડિવોર્સ માટે કોર્ટ પાસે રજુઆત થઇ. છૂટા છેડા મંજુર થયા અને અમે તેનો કેસ ‘ક્લોઝ’ કર્યો.

* * * * * * * * *
એક વર્ષ વિત્યું અને શાહિને અમારી અૉફિસને ફોન કર્યો. તેને લગ્ન અંગે સલાહ જોઇતી હતી. ૧૯૮૦ના દાયકામાં આપણી ભાષામાં મૅરેજ કાઉન્સેલીંગ કરી શકે તેવા નિષ્ણાતો નહોતા. શાહિનને અંગ્રેજ કાઉન્સેલર પાસે મોકલી તેના માટે ઇન્ટરપ્રીટરની જોગવાઇ કરી શકાશે તેવું કહેવા જીપ્સીને મોકલ્યો. વાતચીત દરમિયાન શાહિને કહ્યું, “મારી એક બહેનપણીએ તેના ભાઇ માટે મારી સાથે લગ્ન કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. તેનો ભાઇ નસીમ કુરેશી જર્મનીમાં છે અને તે મને મારી બેઉ દીકરીઓ સાથે સ્વીકારવા તૈયાર છે. એટલું જ નહિ, એ તો જર્મની છોડી અહીં વસી જવા તૈયાર છે. શું કરવું મને સમજાતું નથી. આપણા ‘કલ્ચર’ વિશે અંગ્રેજો શું જાણે? તમે મને સલાહ ન આપી શકો?”
“હું તમને અનૌપચારીક સલાહ ન આપી શકું. તમારૂં ‘રીફરલ’ લઇ મારે તમારા કેસ વિશે ટીમમાં વાત કરવી પડશે. જો અમારા નિયમોમાં આ કેસ સામેલ થતો હોય અને તે મને સોંપવામાં આવે તો જ હું તમારો સોશિયલ વર્કર થઇ શકું.” આ નાનકડી ‘બ્યુરૉક્રસી’ બાદ શાહિનનો કેસ ફરીથી મારી પાસે આવ્યો.

શાહિનના પ્રસ્તાવિત મૂરતિયા વિશે શાહિનની બહેનપણી પાસેથી માહિતી મેળવતાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે જનરલ ઝિયા ઉલ-હકની સરમુખત્યારી અને પીપલ્સ પોલિટીકલ પાર્ટી સામેના તેમના અત્યાચારનો લાભ લઇ પાકિસ્તાનમાંથી હજારોની સંખ્યામાં સ્વીડન, નૉર્વે, નેધરલૅન્ડઝ તથા જર્મનીના ઉદાર ‘પોલિટીકલ એસાયલમ’ અંગેના નિયમોનો લાભ લઇ િરક્ષાવાળા, ઘોડાગાડીવાળા, મજુર અને બેકાર શિક્ષીતો ત્યાં પેસી ગયા હતા. તેમાંનો એક નસીમ હતો. ત્યાર બાદ બીબી બેનઝીર ચૂંટાયા ત્યારે ખાસ કરીને જર્મનીએ આવા રાજકીય નિરાશ્રીતોને પાછા પાકિસ્તાન મોકલવાનો નિર્ણય લઇ તેમને નોટિસ આપી હતી. ‘First Come First Go’નો નિયમ બનાવી તેમણે આવા લોકોને ડીપોર્ટ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. નસીમનો નંબર ત્રણે’ક મહિનામાં આવવાનો હતો. “મારો ભાઇ ડબલ ગ્રૅજ્યુએટ છે. શાહિન મારી વહાલી બહેનપણી છે, તેથી તેના પર અહેસાન કરવા મેં તેને તૈયાર કર્યો છે. એ તો પૈસા ખર્ચી અહીં શાહિનને મળવા પણ આવી ગયો હતો. અહીં આવીને મોટો અફસર થઇ જશે અને શાહિન તથા તેની દીકરીઓ ન્યાલ થઇ જશે.”

જીપ્સીએ શાહિન પાસે સમગ્ર વાત મૂકી. તેની દૃષ્ટીએ નસીમ શાહિન સાથે સગવડીયા લગ્ન કરવા માગતો હતો. શાહિન હવે બ્રિટીશ નાગરિક હતી તેથી તેની સાથે લગ્ન કરી નસીમ અહીં સહેલાઇથી આવી શકશે એવું તેને લાગે છે. અગાઉ એક વાર જણાવ્યા પ્રમાણે બ્રિટનમાં ‘પ્રાઇમરી પર્પઝ’ (લગ્ન કરવા પાછળનું અસલ કારણ પૂરવાર કરવાનો નિયમ) હજી ચાલતો હતો, તેથી લગ્ન પછી નસીમને અહીં રહેવા વિઝા મળશે એવી કોઇ ગૅરન્ટી નથી તે સુદ્ધાં મેં તેને જણાવ્યું. જીપ્સીએ કાઉન્સેલીંગનો બેસીક કોર્સ કર્યો હતો. તે જાણતો હતો કે તેનું કામ શાહિનને નિર્ણય લેવામાં સરળતા પડે તે માટે લગ્નના પ્રસ્તાવના બધા પાસા બને એટલા સ્પષ્ટ કરી આપવા, દરેક નિર્ણય પાછળના ભયસ્થાનો અને તેમાંથી બચવા માટે તેની પાસે કયા પર્યાય છે તે બતાવી આપવાનું હતું. અંતે નિર્ણય શાહિને જ જ લેવાનો હતો.
“ખુદા ન કરે, અને નસીમને અહીં આવવા ન મળે તો તમે મુલતાનની ગલીમાં બન્ને દીકરીઓ સાથે રહી શકશો?” મેં પૂછ્યું.
શાહિને મને જવાબ ન આપ્યો. જતાં પહેલાં તેને કહ્યું કે ત્રણ મહિનામાં તે જીપ્સીનો સંપર્ક નહિ સાધે તો તેનો કેસ ‘ક્લોઝ’ કરવામાં આવશે. પણ જો તેને અમારા ડીપાર્ટમેન્ટ તરફથી કોઇ પણ મદદની જરૂર હોય તો નિ:સંકોચ મને ફોન કરી શકે છે. તેનો ફોન ન આવ્યો અને કેસ ‘ક્લોઝ’ થયો.
* * * * * * * *
ત્યાર પછીના બે વર્ષમાં ઘણી નવી વાતો થઇ ગઇ, જેની વાત આગળ જતાં થશે. શાહિન બેગમનો ‘રી-ઓપન’ થયેલો કેસ જીપ્સીને મળ્યો. જીપ્સીને તે મળતાં જ તે રડવા લાગી. જીપ્સીએ તેને આશ્વાસન આપ્યું અને પાણીનો ગ્લાસ આપ્યો. શાંત થયા બાદ તેણે જે વાત કહી તે આ પ્રમાણે હતી:

“તમને છેલ્લે મળીને ગયા બાદ નસીમે અમને હૅમ્બર્ગથી રીટર્ન ટિકીટ મોકલી. હું તેને મળવા ગઇ તો તે મને અને જબીનને વળગીને રડવા લાગ્યો. તેને ડીપોર્ટેશનનો હુકમ મળ્યો હતો. તેણે મારા પ્રત્યે અને મારી બન્ને દિકરીઓ પ્રત્યે પ્રેમનો ઇઝહાર કર્યો. જો હું લગ્ન નહિ કરૂં તો તે બરબાદ થઇ જશે. અમારા સહુના સુકુન માટે મારે તેની સાથે તત્કાળ લગ્ન કરવા પડશે. મને તેના પર દયા આવી .... અને હું ફસાઇ ગઇ. તેને બ્રિટીશ વિઝા ન મળ્યો અને જર્મનીએ તેને ડીપોર્ટ કર્યો. હું તેની સાથે મુલતાન ગઇ અને ઇસ્લામાબાદ જઇ બ્રિટીશ હાઇકમીશનમાં અપીલ કરી. મહિનાઓ સુધી ચક્કર માર્યા બાદ તેમણે જણાવ્યું છે કે લંડનની ટ્રાઇબ્યુનલમાં અપીલ છ-સાત મહિના પછી અાવશે. તે દરમિયાન હું ગર્ભવતિ થઇ. હવે તમારે મને મદદ કરવાની છે,” કહી તે ફરી રડવા લાગી.
અમારા સ્થાનિક કમ્યુનીટી લૉ સેન્ટરમાં આવા કેસ મફત લેવામાં આવતા. તેમનો કેસ-લોડ ભારે હોવા છતાં જીપ્સીના બૅરીસ્ટર મિત્ર માઇકલ ગ્રીનબર્ગે શાહિનનો કેસ હાથમાં લીધો. કેસ ચાલ્યો ત્યારે તેમણે જીપ્સીને શાહિનના સોશિયલ વર્કર તરીકે સાહેદી આપવા બોલાવ્યો. નસીમને બ્રિટનમાં આવવા દેવાથી શાહિન તથા તેના ત્રણ બાળકો (સૌથી નાના બાબાનો પિતા નસીમ હતો)ને કેટલો આધાર મળશે તેવી જીપ્સીએ રજુઆત કરી. છેલ્લા ત્રણ વર્ષ શાહિને કેટલી મુશ્કેલીમાં કાઢ્યા હતા તેનું વર્ણન કર્યું. ટ્રાઇબ્યુનલે શાહિનની અરજી મંજુર કરી. નસીમને વિઝા મળી ગયો.
એક અઠવાડીયા બાદ શાહિન તેના ત્રણે બાળકોને લઇ મને મળવા આવી. આ વખતે તેણે પોતાની દિકરીઓને કહેલા ચાર શબ્દો જીપ્સીના જીવનમાં યાદગાર રહી ગયા.
“બેટી, મામૂકો સલામ કરો.” નાની ફરખંદાએ હસીને મને સલામ કર્યા અને ચૉકલેટનો ડબો આપ્યો. તેમાંની એક ચૉકલેટ લઇ તેને ડબો પાછો આપ્યો. હસતે મુખે શાહિન તેના બાળકોને લઇ અૉફિસની બહાર ગઇ. ફરી એક વાર તેનો કેસ ‘ક્લોઝ’ કર્યો.

* * * * * * * *

આ વાતને ત્રણ-ચાર વર્ષ થઇ ગયા હશે. એક દિવસ રસ્તામાં માઇકલ ગ્રીનબર્ગ અચાનક મળી ગયા. થોડી ખુશહાલીની વાત કર્યા બાદ કહે, “બાય ધ વે, તમારી ક્લાયન્ટ - શું નામ તેનું? શાહિન? હા, મને મળવા આવી હતી. તેના હસબંડને સિટીઝનશીપ મળી ગયા પછી તે શાહિનને છોડીને જતો રહ્યો. શાહિન મને પૂછતી હતી, ‘એવો કોઇ કાયદો છે જે આવા નમકહરામની સિટીઝનશીપ કૅન્સલ કરી તેને પાછો તેના મુલ્કમાં મોકલી શકે?’ Any way, it was nice seeing you again...”


Disclaimer: આ સંકલિત કેસવર્ક્સ ઉદાહરણ છે. કોઇ એક વ્વક્તિ કે પરિવારનું વર્ણન નથી. કોઇ સ્થળે સમાનતા જણાય તો તે આકસ્મિક છે.

સોશિયલ વર્કરની નોંધપોથીમાંથી: બોલતું અખબાર!

અમારી ટીમમાં રિવાજ હતો કે લંચના સમયે સૅન્ડવીચ લેવા કોઇ બહાર જાય તો બાકીના સભ્યોને પૂછે કે તેમના માટે કોઇ ચીજ લાવવી છે કે કેમ. એક દિવસ પૅટ હૅમ્પસને જીપ્સીને કહ્યું, “આજે લંચના સમયે આપણે સાથે જઇએ તો કેવું? તમને અમારો 'ટૉકીંગ ન્યુઝપેપર'નો સ્ટુડીયો પણ બતાવીશ. આવશો?”
તે દિવસ સુધી ‘ટૉકીંગ ન્યુઝપેપર‘ નામની કોઇ વસ્તુ હોય છે એવું કોઇએ કહ્યું હોત તો હસવું આવે એવી જીપ્સીની સ્થિતિ હતી. તેમ છતાં ઠાવકું મોઢું રાખી અમે સ્ટુડીયોમાં ગયા. પૅટ તથા ક્રિસે મળીને તેમનો સ્ટુડીયો તથા કાર્યપદ્ધતિ બતાવી તે જોઇ અચરજનો પાર ન રહ્યો. આવી પણ કોઇ સેવા હોઇ શકે છે તેનો સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નહોતો.
ટૂંકમાં કહીએ તો જનતા માટે જરૂરી કેટલીક સેવાઓ એવી હતી જે પૂરી પાડવાની કાઉન્સીલની કાયદેસરની જવાબદારી નહોતી, પણ કોઇ સ્વયંસેવક સંસ્થા ખાસ કરીને વિકલાંગ, દૃષ્ટીહિન અથવા ઉપેક્ષીત જનસમૂહના કલ્યાણ માટે કોઇ સેવા શરૂ કરવા માગે, તો કાઉન્સીલ તેમને ગ્રાન્ટ અને ઉલલબ્ધ હોય તો કાઉન્સીલનું મકાન આપે. જીપ્સી સોશિયલ વર્કર બન્યો તેના ત્રણેક વર્ષ અગાઉ અમારી ટીમમાં સ્કૉટ પિયર્સન નામનો એક અંધ સોશિયલ વર્કર હતો. તેણે પૅટ હેમ્પસન સાથે મળી અંધજનો માટે ‘ટૉકીંગ ન્યુઝ પેપર’ શરૂ કર્યું હતું. બ્રિટનમાં આવા કેટલાક ‘અખબાર’ ચાલતા હતા. સ્થાનિક સમાચાર તથા કાઉન્સીલ તરફથી જાહેર જનતા માટેની માહિતીઓ સ્થાનિક સમાચાર પત્રિકામાં છપાય. પણ એકલા રહેતા અંધજનો તે વાંચી ન શકે, તેથી કેટલીક સંસ્થાઓએ આવા સમાચાર અૉડીયો કૅસેટમાં ‘બોલતા અખબાર'તરીકે વાંચવાનું શરૂ કર્યું હતું. ૬૦ મિનીટની કૅસેટમાં આવી માહિતી તથા લોકોને પસંદ પડે તેવી નવલિકાઓ, નિબંધો વાંચીને રેકૉર્ડ કરવામાં આવે અને અંધજનોને મફત વહેંચવામાં આવે. પદ્ધતિ એવી હતી કે રેકૉર્ડ કરેલી કૅસેટ પ્લાસ્ટીકના પીળા padded કવરમાં મૂકીને મોકલવામાં આવે. કવરની બહાર પારદર્શક પાકીટ હોય, જેમાં સભ્યના અૅડ્રેસનું લેબલ હોય. આ લેબલની પાછળ સંસ્થાનું અૅડ્રેસ છાપવામાં આવે. સભ્યને કૅસેટ મળે, એટલે તે સાંભળી, પાકીટમાં મૂકી વેલ્ક્રોથી સીલ કરે. બહારના પાકીટમાંના અૅડ્રેસનું લેબલ ફેરવી ટપાલથી પાછું મોકલે. આવા કવર (કે અંધજન માટે મોકલવામાં આવતા કોઇ પાર્સલ) રૉયલ મેલ મફત મોકલે. અમારી કાઉન્સીલના વિસ્તારમાં લગભગ ૨૦૦ જેટલા અંધ કે 'લીગલી બ્લાઇન્ડ' હતા. તેમના માટે સ્કૉટ, પૅટ હૅમ્પસન તથા ક્રિસ લક નામના સ્વયંસેવકે મળીને અંગ્રેજીમાં અઠવાડીક શરૂ કર્યું હતું. તેઓ જે અૅપાર્ટમેન્ટ બ્લૉકમાં રહેતા હતા તેમાં આઠ ફ્લૅટ્સ હતા, તેમાંનો એક ફ્લૅટ હાઉસીંગ એસોસીએશને તેમને સ્ટુડીઓ તરીકે વાપરવા માટે મફત આપ્યો હતો. કાઉન્સીલે તેમને ગ્રાન્ટ આપીને સ્ટુડીઓ બનાવવા માટે સાઉન્ડ પ્રુફીંગ તથા રેકૉર્ડીંગના સાધનો વસાવી આપ્યા હતા. આ ઉપરાંત કૅસેટ, તેના કવર વ. માટે વાર્ષીક ફાળો આપવાનું શરૂ કર્યું.
“તમને આ બતાવવા પાછળ અમારો સ્વાર્થ છે!” પૅટે હસીને કહ્યું. “બે વર્ષથી અમે ગુજુરાટી અને અર્ડૂમાં બોલતું અખબાર શરૂ કરવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. તમારાં પહેલાંના એશીયન સ્પેશીયાલીસ્ટને તેમાં રસ નહોતો. અંગ્રેજીનું અમારૂં અખબાર છે તેના બે એશીયન મેમ્બર્સ છે, તેમને પણ કહી જોયું, પણ તેમના પરિચયમાં આવું કામ કરી શકે તેવા કોઇ સ્વયંસેવકો નહોતા તેથી કામ અટવાઇ ગયું છે. તમે આ દિશામાં કંઇ કરી શકો?” પૅટનો મતલબ હતો ગુજરાતી અને ઉર્દૂ!
“આ તો કમાલની સેવા છે!” મારાથી કહેવાયા વગર ન રહેવાયું. “આપણે પ્રયત્ન કરી જોઇશું.”
“તમે આ કામ કરવા તૈયાર થાવ તો અમારી સંસ્થા તરફથી તમને સો કૅસેટ, પચાસ પ્લાસ્ટીકના કવર અને દસ કૅસેટ પ્લેયર લોન તરીકે આપીશું. કૅસેટની જરૂર વધે તે પ્રમાણે વધારી આપીશું. કૅસેટ પ્લેયર તમારા સભ્યોને આપશો. શક્ય છે કે તેમની પાસે કૅસેટ સાંભળવાનું સાધન ન પણ હોય.”
જીપ્સીને પહેલાં યાદ આવી હોય તો તેના એલ્ડર્સ ગ્રુપનાં સાથી કલ્પના પટેલની. આ બહેન ઘણા ઉત્સાહી અને સેવાપરાયણ હતા. જરૂરતમંદ લોકોને મદદ કરવા સતત તૈયાર રહેતા, તે જીપ્સીએ તેમની સાથેના બે વર્ષના સંપર્ક દરમિયાન જોયું હતું. તે જો મદદ કરવા તૈયાર થાય તો અમારૂં કામ ઝડપથી થાય. જીપ્સીએ તેમને વાત કરી અને તે તરત તૈયાર થઇ ગયા. બીજી વાત કરી અનુરાધાને. અનુરાધા પણ અમારી કાઉન્સીલમાં કાર્યરત હતા. ‘મારાથી થાય તે જરૂર કરીશ!” તેણે કહ્યું.
એલ્ડર્સ ગ્રુપનો અનુભવ જીપ્સી માટે અમૂલ્ય હતો. તેમાં તેણે જે નકારાત્મક વસ્તુઓ જોઇ હતી તેની પુનરાવૃત્તિ ન થાય તે માટે ત્રણ વાતો જરૂરી હતી. એક તો સંસ્થાનું બંધારણ પારદર્શક હોવું જોઇએ, જેમાં દરેક અૉફીસ-બેરરની જવાબદારી સ્પષ્ટ લખવામાં આવે; બીજી મહત્વની વાત ગાંધીજીએ જાહેર સંસ્થા માટે કહી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે જાહેર જનતા પાસેથી મળેલી રકમની પાઇએ પાઇનો હિસાબ ચોક્ખો હોવો જોઇએ અને તે જાહેર કરવામાં આવે. એટલું જ નહિ, કોઇ પણ વ્યક્તિ ગમે ત્યારે હિસાબ જોવાની માગણી કરી શકે.
આ માટે અમે સ્થાનિક કમ્યુનિટી લૉ સેન્ટરના કો-ઓર્ડીનેટરની મુલાકાત લઇ અમારા માટે બંધારણ ઘડી આપવા વિનંતિ કરી. તેમણે બંધારણ ઘડી આપ્યું. તેમાં અન્ય વાતો ઉપરાંત ત્રણ કલમો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો: મૅનેજમેન્ટ કમિટી કે અૉફીસ બેરરના કોઇ સભ્ય સતત ત્રણ મિટીંગમાં હાજર ન રહે તો તેમને બરતરફ કરવામાં આવે. વર્ષમાં બે વાર જનરલ મિટીંગ તથા મૅનેજમેન્ટ કમિટીની ચાર મિટીંગ યોજાવી જોઇએ. AGMમાં ચૂંટણીઓ થાય, જેમાં ચાર્ટર્ડ અૅકાઉન્ટન્ટે અૉડીટ કરેલા હિસાબ પ્રસ્તુત કરવામાં આવે તથા સભ્યો પાસેથી તે મંજુર કરવામાં આવે. એક અન્ય મહત્વની વાત તેમાં મૂકવામાં આવી કે જેમના માટે આ બોલતું અખબાર શરૂ કરવાનું હતું તેમને સંસ્થાના વહીવટમાં ભાગ લેવાનો હક હોય. આ માટે બંધારણીય રીતે ઓછામાં ઓછા ત્રણ અંધજન હોય, અને મહિલાઓને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળે તે માટે મૅનેજમેન્ટ કમિટીમાં ત્રણ બહેનો હોવી જોઇએ.
ત્યાર પછીનું બધું કામ કલ્પનાબહેને ઉપાડી લીધું. તેમણે અમારા વિસ્તારમાંના એશીયન અૉપ્ટોમેટ્રીસ્ટ્સને મળી અંધજનોનાં નામ સરનામાં મેળવ્યા તથા તેમને જાતે મળી આવ્યા. તેમની સાથે અમારા અભિયાન વિશે વાત કરી. સૌને વાત ગમી. જો કે કેટલાકે શંકા વર્તાવી કે આ સંસ્થા લાંબો સમય નહિ ચાલે.
પૅટ પાસેથી તેમના સભ્ય જતીશ માલદેનો નંબર મેળવ્યો અને પૂછ્યું કે તેને અા કામમાં જોડાવું છે કે કેમ. તે પણ તૈયાર થઇ ગયો. કલ્પના તરૂણ ગોહિલ નામના ૨૦ વર્ષના યુવાનને લઇ આવ્યા. ક્રિસ લકે તેને સાઉન્ડ રેકૉર્ડીગ કરતાં શીખવ્યું. હવે પ્રોફેશનલ ‘ન્યૂઝ રીડર’ની જરૂર હતી. આ કામ કરવા તૈયાર થયા અનુરાધા, કલ્પના, તેમની બહેનપણી નીલા અને જીપ્સી. જીપ્સી સિવાય કોઇએ પદ્ધતિસર ગુજરાતીનો અભ્યાસ નહોતો કર્યો, કારણ કે ત્રણે મહિલાઓનો જન્મ, કેળવણી અને ઉછેર ઇસ્ટ આફ્રિકાનાં. કામ તો શરૂ કરવું જ હતું, તેથી તારીખ નક્કી કરી. અમારી કાઉન્સીલના મેયર હિઝ વર્શીપ રોજર સ્ટોન તથા તેમનાં પત્નિએ ઉદ્ઘાટન તથા સ્વાગતનું પ્રવચન રેકૉર્ડ કર્યું. અખબારનું નામાભિધાન થયું “કિરણ”. પહેલા અંકમાં અમારી પાસે ફક્ત આઠ સભાસદ હતા. બ્રિટનના ગુજરાતી અખબાર ગરવી ગુજરાત તથા ગુજરાત સમાચારના તંત્રીશ્રીએ તેમના અખબારનો ઉપયોગ કરવાની રજા આપી એટલું જ નહિ,”કિરણ” વિશે પાંચ ઇઁચના કૉલમમાં રીવ્યૂ લખ્યો. પહેલા અંકમાં 'ગુજરાતમાં સારો વરસાદ પડ્યો'ને ઠેકાણે વંચાયું, "વરસાદ પડીયો". 'સુરતની મઘમઘતી મિઠાઇ'ને બદલે 'મધમધતી મિઠાઇ' વંચાયું, પણ શ્રોતાઓને તે બેહદ પસંદ પડીયું - માફ કરશો, પસંદ પડ્યું!
બસ, ત્યાર પછી આખા બ્રિટનમાંથી વિનંતિના પત્રો આવવા લાગ્યા. ‘અમને કિરણની કૅસેટ મોકલો.' સભ્યો વધતા ગયા. નાણાંની જરૂર પડવા લાગી તેમ તેમ સંસ્થાના શ્રી જયંત પટેલ, દીનેશ પુરોહિત, પ્રવીણા વંદ્રા જેવા પ્રમુખ તથા અમારા જેવા સામાન્ય સ્વયંસેવકોએ ફાળો એકઠો કરવાનું શરૂ કર્યું. એક જ વર્ષમાં સંસ્થા પગભર થઇ ગઇ. પૅટ હૅમ્પસનનું અંગ્રેજી અખબાર બંધ થવાની અણી પર આવ્યું ત્યારે આપણા ગુજરાતી અખબારે તેને નાણાં તથા સ્વયંસેવકો પૂરા પાડ્યા.
એપ્રિલ ૭, ૧૯૮૫ના રોજ શરૂ થયેલ ‘કિરણ’ ૨૫ વર્ષથી હજી ચાલે છે. અત્યારે તેની ૩૦૦ જેટલી કૅસેટ દર અઠવાડીયે શ્રોતાઓને મોકલવામાં આવે છે.
આ છે ગુજરાતના સ્વયંસેવકોની ધગશની વાત. દેશ હોય કે પરદેશ. ગુજરાતની અસ્મિતા હંમેશા પ્રકાશતી રહે છે.